Home›Upanishads›Nirvana›Verse 16
←Previous Verse
Next Verse→

Nirvana Upanishad: Verse 16

ऊर्ध्वाम्नायः। निरालम्बपीठः। संयोगदीक्षा। वियोगोपदेशः। दीक्षासन्तोषपानं च। द्वादशादित्यावलोकनम्। विवेकरक्षा। करुणैव केलिः। आनन्दमाला। एकान्तगुहायां मुक्तासनसुखगोष्ठी। अकल्पितभिक्षाशी। हंसाचारः। सर्वभूतान्तर्वर्ती हंस इति प्रतिपादनम्॥१२–२४॥

ऊर्ध्व-आम्नायः । निरालम्ब-पीठः । संयोग-दीक्षा । वियोग-उपदेशः । दीक्षा-सन्तोष-पानम् च । द्वादश-आदित्य-अवलोकनम् । विवेक-रक्षा । करुणा एव केलिः । आनन्द-माला । एकान्त-गुहायाम् मुक्त-आसन-सुख-गोष्ठी । अ-कल्पित-भिक्षा-आशी । हंस-आचारः । सर्व-भूत-अन्तर्वर्ती हंसः इति प्रतिपादनम् ।

Recitation with translationNirvana Upanishad 16

ūrdhvāmnāyaḥ | nirālambapīṭhaḥ | saṃyogadīkṣā | viyogopadeśaḥ | dīkṣāsantoṣapānaṃ ca | dvādaśādityāvalokanam | vivekarakṣā | karuṇaiva keliḥ | ānandamālā | ekāntaguhāyāṃ muktāsanasukhagoṣṭhī | akalpitabhikṣāśī | haṃsācāraḥ | sarvabhūtāntarvartī haṃsa iti pratipādanam ||12–24||

[त्याची लक्षणे:] ऊर्ध्वाम्नाय (ऊर्ध्व परंपरा), निरालंब पीठ (आश्रयरहित आसन), संयोग-दीक्षा, वियोग/वैराग्याचा उपदेश, आणि दीक्षारूप संतोषाचे पान; द्वादश आदित्यांचे अवलोकन, विवेकाचे रक्षण, करुणाच क्रीडा, आनंदमाळ; एकांत गुहेत मुक्तासन-सुखाची गोष्ठी; अकल्पित भिक्षेवर निर्वाह; हंसाचार; आणि हंस सर्वभूतांच्या अंतरी वसतो हे प्रतिपादन।

[He is characterized by:] the upward transmission (ūrdhvāmnāya); the supportless seat (nirālamba-pīṭha); initiation into union (saṃyoga-dīkṣā); instruction in disunion/detachment (viyoga-upadeśa); and the drinking of contentment that is initiation; the contemplation of the twelve Ādityas; the guarding of discrimination; compassion alone as play; a garland of bliss; in the solitary cave, an assembly of the happiness of the liberated posture/seat; one who eats unpremeditated alms; the conduct of the Haṃsa; and the establishing (doctrine) that the Haṃsa dwells within all beings.

ūrdhva-āmnāyaḥthe higher (upward) tradition/lineage
ūrdhva-āmnāyaḥ:
TypeNoun
Rootūrdhva (प्रातिपदिक) + āmnāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
nirālamba-pīṭhaḥthe supportless seat/base
nirālamba-pīṭhaḥ:
TypeNoun
Rootnirālamba (प्रातिपदिक) + pīṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
saṃyoga-dīkṣāinitiation into union (yoking)
saṃyoga-dīkṣā:
TypeNoun
Rootsaṃyoga (प्रातिपदिक) + dīkṣā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
viyoga-upadeśaḥinstruction in disjunction (detachment)
viyoga-upadeśaḥ:
TypeNoun
Rootviyoga (प्रातिपदिक) + upadeśa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
dīkṣā-santoṣa-pānamthe drinking/imbibing of the contentment of initiation
dīkṣā-santoṣa-pānam:
TypeNoun
Rootdīkṣā (प्रातिपदिक) + santoṣa (प्रातिपदिक) + pāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
dvādaśa-āditya-avalokanamcontemplation/observation of the twelve Ādityas
dvādaśa-āditya-avalokanam:
TypeNoun
Rootdvādaśa (प्रातिपदिक) + āditya (प्रातिपदिक) + avalokana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
viveka-rakṣāthe safeguarding of discernment
viveka-rakṣā:
TypeNoun
Rootviveka (प्रातिपदिक) + rakṣā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
karuṇācompassion
karuṇā:
TypeNoun
Rootkaruṇā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
evaindeed/alone
eva:
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्ययम्
keliḥplay/sport
keliḥ:
TypeNoun
Rootkeli (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
ānanda-mālāa garland/series of bliss
ānanda-mālā:
TypeNoun
Rootānanda (प्रातिपदिक) + mālā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
ekānta-guhāyāmin the solitary cave (inner recess)
ekānta-guhāyām:
TypeNoun
Rootekānta (प्रातिपदिक) + guhā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनम्
mukta-āsana-sukha-goṣṭhīa pleasant gathering in the liberated posture/seat
mukta-āsana-sukha-goṣṭhī:
TypeNoun
Rootmukta (प्रातिपदिक) + āsana (प्रातिपदिक) + sukha (प्रातिपदिक) + goṣṭhī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
akalpita-bhikṣā-āśīone who eats unpremeditated (unsought) alms
akalpita-bhikṣā-āśī:
TypeAdjective
Roota-kalpita (प्रातिपदिक) + bhikṣā (प्रातिपदिक) + āśin/āśī (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (विशेषणम्)
haṃsa-ācāraḥthe conduct of the Haṃsa (paramahaṃsa way)
haṃsa-ācāraḥ:
TypeNoun
Roothaṃsa (प्रातिपदिक) + ācāra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
sarva-bhūta-antar-vartīdwelling within all beings
sarva-bhūta-antar-vartī:
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक) + bhūta (प्रातिपदिक) + antar (अव्यय/उपसर्गसदृश) + vartin (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (विशेषणम्)
haṃsaḥthe Haṃsa (supreme self/paramahaṃsa)
haṃsaḥ:
TypeNoun
Roothaṃsa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formइत्यादि-परामर्शार्थक-अव्ययम्
pratipādanamthe exposition/establishment
pratipādanam:
TypeNoun
Rootprati√pad (धातु) + lyuṭ प्रत्यय → pratipādana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
  • Resolved compounds and sandhi: ūrdhvāmnāyaḥ → ūrdhva-āmnāyaḥ
  • nirālambapīṭhaḥ → nirālamba-pīṭhaḥ
  • saṃyogadīkṣā → saṃyoga-dīkṣā
  • viyogopadeśaḥ → viyoga-upadeśaḥ
  • dīkṣāsantoṣapānam → dīkṣā-santoṣa-pānam
  • dvādaśādityāvalokanam → dvādaśa-āditya-avalokanam
  • vivekarakṣā → viveka-rakṣā
  • karuṇaiva → karuṇā eva
  • ānandamālā → ānanda-mālā
  • ekāntaguhāyāṃ → ekānta-guhāyām
  • muktāsanasukhagoṣṭhī → mukta-āsana-sukha-goṣṭhī
  • akalpitabhikṣāśī → a-kalpita-bhikṣā-āśī
  • haṃsācāraḥ → haṃsa-ācāraḥ
  • sarvabhūtāntarvartī → sarva-bhūta-antar-vartī
Moksha (jīvanmukti) through viveka-vairāgya; Haṃsa as inner Ātman/BrahmanMahavakya: Implicitly aligns with ‘अहं ब्रह्मास्मि’ (Aham brahmāsmi) and ‘तत्त्वमसि’ (Tat tvam asi) via the claim of the one Self dwelling in all beings; not a direct mahāvākya citation.AtharvaChandas: Prose (gadya) / aphoristic nominal style

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play