Honoring the Mother (Mātṛpūjanam): Consent, Equity, and Dana to Restore Household Dharma

Verse 1

राजोवाच । नाधिकारो मया मीरु कृतो नृपपरिग्रहे । श्रमातुरस्य निद्रा मे प्रवृत्ता मुखदायिनी ॥ १ ॥

Wika ng Hari: “O Mīru, wala akong inangking karapatan sa usapin ng pag-aangkin ng kaharian. Dahil sa pagod sa paggawa, dumating sa akin ang antok—nagdadala ng ginhawa at pag-aliwalas.”

Verse 2

धर्मांगदं समाभाष्य मोहिनीं नय मंदिरम् । पूजयस्व यथान्या ममेषा पत्नी प्रिया मम ॥ २ ॥

Tinawag niya si Dharmāṅgada at sinabi: “Dalhin si Mohinī sa tahanan. Igalang at parangalan mo siya gaya ng ibang babae; siya ang aking asawa—minamahal ko siya.”

Verse 3

निजं कमलपत्राक्ष सर्वरत्नविभूषितम् । निर्वातवातसंयुक्तं सर्वर्तुसुखदायकम् ॥ ३ ॥

O may matang gaya ng talulot ng lotus, ito ang sariling tahanan (o luklukan), pinalamutian ng sari-saring hiyas; may hanging walang bagsik ngunit maaliwalas ang daloy, at nagbibigay-ginhawa sa lahat ng panahon.

Verse 4

एवमादिश्य तनयमहं निद्रामुपागतः । शयनं प्राप्य कष्टात्ते अभाग्यो हि धनं यथा ॥ ४ ॥

Matapos kong payuhan ang aking anak, ako’y nakatulog. Kahit hirap akong nakaabot sa higaan, ang abang iyon ay nakaligtas sa akin—gaya ng yaman na lumalayas sa taong kapus-palad.

Verse 5

विबुद्धमात्रः सहसा त्वत्समीपमुपागतः । यद्व्रवीषि वचो देवि तत्करोमि न संशयः ॥ ५ ॥

Pagkagising na pagkagising, bigla akong lumapit sa iyong harapan. O Diyosa, anumang salitang iyong sabihin, iyon ang aking gagawin—walang pag-aalinlangan.

Verse 6

मोहिन्युवाच । परिसांत्वय राजेंद्र इमान्दारान्सुदुःखितान् । ममोद्वाहेन निर्विण्णान्निराशान्कामभोगयोः ॥ ६ ॥

Sinabi ni Mohinī: “O hari ng mga hari, aliwin mo ang mga asawang ito na lubhang nagdurusa—na dahil sa aking pag-aasawa ay nanghihina ang loob at nawawalan ng pag-asa sa pag-ibig at ligayang mag-asawa.”

Verse 7

ज्येष्ठानां रूपयुक्तानां कलत्राणां विशांपते । मूर्घ्नि कीलं कनिष्ठाख्यं यो हि राजन्निखानयेत् ॥ ७ ॥

O panginoon ng bayan, O Hari—sinumang magbaon ng tulos na tinatawag na “ang nakababata” sa ulo ng matatanda ngunit magagandang asawa, ay nagkakasala nang mabigat.

Verse 8

न सद्गतिर्भवेत्तस्य न त सा विंदते परम् । पतिव्रताश्रुदग्धायाः का शांतिर्मे भविष्यति ॥ ८ ॥

Sa kanya’y walang magiging mapalad na hantungan; ni siya’y makaaabot sa Kataas-taasan. At para sa akin—na tila sinusunog ng luha ng asawang tapat—anong kapayapaan pa ang magiging akin?

Verse 9

जनितारं हि मे भस्म कुर्य्युर्देव्यः पतिव्रताः । किं पुनः प्राकृतं भूप त्वादृशीं तथा ॥ ९ ॥

Ang mga banal na asawang tapat sa dharma ay kayang gawing abo maging ang mismong nagluwal sa akin. Lalo pa, O hari, sa isang karaniwang tao na gaya mo—na kumikilos nang ganyan—gaano pa kaya ang magagawa nila?

Verse 10

संध्यावलीसमा नारी त्रैलोक्ये नास्ति भूमिप । तव स्नेहनिबद्धांगी संभोजयति षड्रसैः ॥ १० ॥

O hari, sa tatlong daigdig ay walang babaeng kapantay ni Sandhyāvalī. Buong pagkatao niya’y nakagapos sa pag-ibig sa iyo; pinaglilingkuran ka niya at pinasasaya sa mga pagkaing may anim na lasa.

Verse 11

प्रियाणि चाटुवाक्यानि वदती तव गौववात् । एवंविधा हि शतशो नार्यः संति गृहे तव ॥ ११ ॥

Nagsasalita siya sa iyo ng mga salitang kaaya-aya at pambobola—dahil lamang sa kapritso at pabagu-bagong loob. Tunay nga, daan-daang babae na ganyang uri ang nasa sarili mong tahanan.

Verse 12

यासां न पादरजसा तुल्याहं भूपते क्वचित् । मोहिनी वचनं श्रुत्वा व्रीडितो ह्यभवन्नृपः ॥ १२ ॥

“O hari, ni hindi man ako kailanman kapantay ng alikabok sa paanan ng mga mararangal na babae.” Nang marinig ang mga salita ni Mohinī, ang hari ay tunay na napahiya.

Verse 13

सपुत्रायाः समीपे तु ज्येष्ठाया नृपतिस्तदा । इंगितज्ञः सुतो ज्ञात्वा दशावस्थागतं नृपम् ॥ १३ ॥

Pagkaraan, lumapit ang hari sa panganay na reyna na kasama ang kanyang anak. Ang anak, bihasa sa pagbasa ng mga palatandaan at kilos, ay naunawaan na ang hari’y dumating na sa isang mapanganib na kalagayan.

Verse 14

पितरं कामसंतप्तं मोहिन्यर्थे विमोहितम् । मातृः सर्वाः समाहूय संध्यावलिपुरोगमाः ॥ १४ ॥

Nang makita nilang ang kanilang ama ay sinusunog ng pagnanasa at lubos na nalilinlang dahil kay Mohinī na Mapang-akit, tinipon nila ang lahat ng mga Ina-Diyosa, na pinangungunahan sa unahan ni Saṃdhyāvalī.

Verse 15

कृतांजलिपुटो भूत्वा एवमाह प्रिय वचः । विमोहिनी मे जननी नवोढा ब्राह्मणः सुता ॥ १५ ॥

Nang mag-añjali at magtiklop ng mga kamay sa paggalang, sinabi niya ang mga salitang kaaya-aya: “Ang aking ina ay si Vimohinī, isang dalagang bagong kasal, anak na babae ng isang Brāhmaṇa.”

Verse 16

सा च प्रार्थयते देव्यो राजानं रहसिस्थितम् । आत्मना सह खेलार्थं तन्मोदध्वं सुहर्षिताः ॥ १६ ॥

At ang diyosang iyon ay palihim na nakiusap sa hari na nananatili sa pag-iisa: “Para sa paglalaro, magalak ka—na may tuwa—kasama ko mismo.”

Verse 17

मातर ऊचुः । कोऽनुमोदयते पुत्र सर्पभक्षणमात्मनः । को हि दीपयते वह्निं स्वदेहे देहिनां वर ॥ १७ ॥

Nagsalita ang mga Ina: “O anak, sino ang sasang-ayon na ang isang tao ay lamunin ng ahas? At sino ang magsisindi ng apoy sa sarili niyang katawan, O pinakamainam sa mga may katawan?”

Verse 18

को भक्षयेद्विषं घोरं कश्छिंद्यादात्मनः शिरः । कस्तरेत्सागरं बद्ध्वा ग्रीवायां दारुणां शिलाम् ॥ १८ ॥

Sino ang lalamon ng nakapangingilabot na lason? Sino ang puputol ng sarili niyang ulo? Sino ang tatawid sa karagatan na may malupit na batong nakatali sa leeg?

Verse 19

को गच्छेद्द्वीपिवदनं कः केशान्सुहरेर्हरेत् । को निषीदति धारायां खङ्गस्या काशभासिनः ॥ १९ ॥

Sino ang pupunta sa mukha ng tigre? Sino ang mangangahas na humawak sa kiling ng leon? Sino ang uupo sa matalim na gilid ng espada na kumikinang tulad ng damong kāśa?

Verse 20

कानुमोदयते भर्त्रा सपत्न्याः क्रीडनं किल । सर्वस्यापि प्रदानेन नैतन्मनसि वर्तते ॥ २० ॥

Sa katunayan, paano makadarama ng tuwa ang sinuman kapag ang kanyang asawa ay nakikipaglaro sa ibang asawa? Kahit na ibigay ang lahat, hindi ito mawawala sa kanyang isipan.

Verse 21

वरं हि छेदनं मूर्ध्नस्तत्क्षणात्तु वरासिना । का दृष्ट्या दयितं कांतं निरीक्षेदन्ययाहृतम् ॥ २१ ॥

Mas mabuti pa ang mapugutan ng ulo sa sandaling iyon gamit ang isang mahusay na espada—paano makakayanan ng sinumang babae na makita ang kanyang minamahal na asawa na kinuha ng iba?

Verse 22

का सा सीमंतिनी लोके भवेदेतादृशी क्वचित् । आत्मप्राणसमं कांतमन्यस्त्रीकुचपीडनम् ॥ २२ ॥

Sinong may-asawang babae sa mundong ito ang magiging ganito? Idinidiin niya ang dibdib ng ibang babae sa kanyang minamahal—na kasinghalaga sa kanya ng sarili niyang hininga.

Verse 23

संश्रुत्य सहते या तु किं पुनः स्वेन चक्षुषा । सर्वेषामेव दुःखानां दुःखमेतदनन्तकम् ॥ २३ ॥

Kung nakakayanan ito sa pamamagitan lamang ng pagkarinig, ano pa kaya kung masaksihan ito ng sariling mga mata? Ito ay tunay na walang katapusang pighati—ang pinakamalaki sa lahat ng mga pighati.

Verse 24

यद्भर्तान्यांगनासंक्तो दृश्यते स्वेन चक्षुषा । वरं सर्वा मृताः पुत्र युगपन्मातरस्तव ॥ २४ ॥

Kung makikita ng iyong sariling mga mata ang asawa na nahuhumaling sa ibang babae, mas mabuti pang ang lahat ng iyong mga ina ay namatay nang sabay-sabay.

Verse 25

न तु मोहिनिसंयुक्तो दृश्योऽयं नृपतिः पतिः । धर्मांगद उवाच । यदि मे न पितुः सौख्यं करिष्यथ शुभाननाः ॥ २५ ॥

Ngunit ang haring ito—na aking panginoon—ay hindi maaaring makita habang siya ay nananatiling kasama ni Mohinī. Sinabi ni Dharmāṅgada: "O kayong may magagandang mukha, kung hindi ninyo bibigyan ng kaligayahan ang aking ama..."

Verse 26

विषमालोड्य पास्यामि युष्मत्सौख्यं मृते मयि । कर्मणा मनसा वाचा या पितुर्दुःखमाचरेत् ॥ २६ ॥

Matapos maghanda ng lason, iinumin ko ito, upang masaksihan ko ang inyong kaligayahan pagkamatay ko. Siya na, sa gawa, sa isip, o sa salita, ay nagdudulot ng lungkot sa kanyang ama...

Verse 27

सा मे शत्रुर्वधार्हास्ति यदि संध्यावली भवेत् । सर्वासां साधिका देवी मोहिनी जनकप्रिया ॥ २७ ॥

Kung ang Saṃdhyāvalī na iyon ay umiiral, siya ay magiging kaaway ko—na karapat-dapat na patayin; sapagkat siya ang Diyosang si Mohinī, ang tagatupad ng lahat ng layunin, na minamahal ni Janaka.

Verse 28

क्रीडार्थमागता बाला मन्दराचलमन्दिरात् । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा वेपमाना हि मातरः ॥ २८ ॥

Ang batang babae ay lumabas mula sa templo sa Bundok Mandara upang maglaro. Nang marinig ang mga salitang binigkas ng kanyang anak, ang mga ina ay tunay na nagsimulang manginig.

Verse 29

ऊचुः सगद्गदां वाचं हितार्थं तनयस्य हि । अवश्यं तव वाक्यं हि कर्तव्यं न्यायसंयुतम् ॥ २९ ॥

Nagsalita sila nang nauutal ang tinig, alang-alang sa kapakanan ng kanilang anak: “Tunay, ang iyong salita ay dapat isakatuparan—kung ito’y kalakip ng katarungan (nyāya).”

Verse 30

किं तु दानप्रदो भूत्वा मोहिनीं यातु ते पिता । यो भार्यामुद्वहेद्भर्ता द्वितीयामपरामपि ॥ ३० ॥

Ngunit hayaang ang iyong ama, bilang tagapagkaloob ng dāna (kawanggawa), ay pumaroon kay Mohinī; sapagkat ang asawang lalaki na kumuha ng isang maybahay ay maaari ring kumuha ng isa pa—isang ikalawang asawa rin.

Verse 31

ज्येष्ठायै द्विगुणं तस्या दद्यच्चैवान्यथा ऋणी । अनुज्ञाप्य यदा भर्ता ज्येष्ठामन्यां समुद्वहेत् ॥ ३१ ॥

Dapat niyang bigyan ang panganay na asawa ng dobleng bahagi kaysa sa ibinibigay sa iba; kung hindi, siya’y nagiging may utang sa dharma. Kapag ang asawa, matapos hingin ang pahintulot ng panganay, ay nag-asawa pa ng iba bukod sa kanya, ang tuntuning ito ang dapat sundin.

Verse 32

तदा ज्येष्ठाभिलषितं देयमाहुः पुराविदः । ज्येष्ठया सहितः कुर्यादिष्टापूर्तं नरोत्तमः ॥ ३२ ॥

Noong panahong iyon, ipinahayag ng mga pantas na bihasa sa sinaunang kaugalian: ibigay ang anumang ninanais ng panganay na asawa. At ang pinakamainam na lalaki ay dapat magsagawa, kasama ang panganay, ng mga gawaing may bisa ng iṣṭa at pūrta.

Verse 33

एष धर्मोऽन्यथाऽन्यायो जायते धर्मसंक्षयः । श्रुत्वा तु मातृवचनं प्रहष्टेनान्तरात्मनो ॥ ३३ ॥

Ito ang tunay na dharma; ang kumilos nang salungat ay kawalang-katarungan, at mula roon ay dumarating ang pagguho ng dharma. Ngunit nang marinig niya ang salita ng kanyang ina, siya’y nagalak sa kaibuturan ng puso.

Verse 34

एकैकस्यै ददौ साग्रां कोटिं कोटिं सुतस्तदा । सहस्रं नगराणां च ग्रामाणां प्रददौ तथा ॥ ३४ ॥

Pagkaraan, ipinagkaloob ng prinsipe sa bawat isa ang ganap na kayamanang koro-korong (crore) sunod-sunod; gayundin, iginawad niya ang isang libong lungsod at mga nayon.

Verse 35

चतुरश्वतरीभिश्चपृथग्युक्ता नृपात्मजः । एकैकस्य ददावष्टौ रथान्कांचनमालिनः ॥ ३५ ॥

Pagkatapos, naghandog ang prinsipe ng mga karwaheng magkakahiwalay na inihaharness ng tig-aapat na kabayo; at sa bawat isa’y nagkaloob siya ng walong karwaheng may palamuting mga kuwintas na ginto.

Verse 36

वाससामयुतं प्रादाद्येषां मूल्यं शताधिकम् । शुद्धस्य मेरुजातस्य अक्षयस्य नुपात्मजः ॥ ३६ ॥

Si Akṣaya, anak ng hari, ay nagkaloob ng mga handog na may kasamang mga kasuotan, na ang halaga ng bawat isa’y lampas sa sandaang (barya); at nagbigay rin siya ng dalisay na ginto na sinasabing mula sa Bundok Meru, di-nauubos.

Verse 37

कांचनस्य ददौ लक्षमेकैकं प्रतिमातरम् । दासानां च शतं साग्रं दासीनां च नृपात्मजः ॥ ३७ ॥

Nagkaloob ang anak ng hari ng isang lakh na ginto sa bawat isa; at iginawad din niya ang mahigit sandaang aliping lalaki at mahigit sandaang babaeng tagapaglingkod.

Verse 38

धेनूनां घटदोग्ध्रीणामेकैकस्यै तथायुतम् । युगंधराणां भद्राणां शतानि दश वै पृथक् ॥ ३८ ॥

Tungkol sa mga bakang gatas na nagbibigay ng gatas na kasinlaki ng palayok, sinasabing tig-sampung libo ang para sa bawat isa; at ang mapalad na mga bakang Yugaṁdharā naman ay hiwalay na tig-sampung daan (isang libo).

Verse 39

दशप्रकारं नृपते धान्यं च प्रददौ सुतः । वाटीनां तु सहस्राणां शतं प्रादाद्धसन्निव ॥ ३९ ॥

O Hari, ang anak ay nagkaloob ng butil na may sampung uri; at waring may banayad na ngiti, nagbigay rin siya ng isang daang libong maliliit na lupang-hardin (mga taniman).

Verse 40

कुंभायुतं सर्पिषस्तु तैलस्य च पृथग्ददौ । अजाविकमसंख्यातमेकैकस्यै न्यवेदयत् ॥ ४० ॥

Nagkaloob siya ng isang libong banga ng nilinaw na mantikilya (ghee), at hiwalay na isang libong banga ng langis; at itinalaga sa bawat isa ang di-mabilang na mga kambing at tupa.

Verse 41

सहस्रेण सहस्रेण सुवर्णस्य व्यभूषयत् । आखंडलास्त्रयुक्तस्य भूषणस्य सुभक्तिमान् ॥ ४१ ॥

Sa libu-libo at libu-libo pang piraso ng ginto, ang taong may tunay na bhakti ay pinalamutian ang gayong hiyas—na may kalakip na sandata ni Ākhaṇḍala (Indra).

Verse 42

धात्रीप्रमाणैर्हरैश्च मौक्तिकैर्दीप्तिसंयुतैः । प्रददौ संहतान्कृत्वा वलयान्पंच सप्त च ॥ ४२ ॥

Ipinagkaloob niya ang mga pulseras—lima at pito ang bilang—na pinagsama bilang isang set, at nilagyan ng maningning na mga perlas at mga hiyas na kasinglaki ng tinatawag na dhātrī, na nagliliwanag.

Verse 43

पंचाशच्च शते द्वे तु भौक्तिकानि महीपते । संध्यावल्यां स्थितानीह शीतांशुप्रतिमानि च ॥ ४३ ॥

O hari, dito sa Sandhyā-valī ay may isang daan at limampu’t dalawang kayamanang tila perlas, nananatili sa kinalalagyan at kumikislap na gaya ng buwan.

Verse 44

एकैकस्यै ददौ पुत्रो हारयुग्मं मनोहरम् । कुंकुमं चंदनं भूरि कर्पूरं प्रस्थसंख्यया ॥ ४४ ॥

Sa bawat isa, inihandog ng anak ang isang kaakit-akit na pares ng kuwintas; at nagbigay rin siya ng saganang kunkuma (safron) at sandalwood, pati kapur na sinukat ayon sa pamantayang ritwal na “prastha”.

Verse 45

कस्तूरिकां तथा ताभ्यो भूयसीं प्रददौ सुतः । मातॄणामविशेषेण पितुः सुखमभीप्सयन् ॥ ४५ ॥

Pagkaraan, naghandog pa ang anak ng saganang kasturi (musk) sa kanila, walang pagtatangi sa mga ina, sapagkat ninanais niyang mapasaya ang kanyang ama.

Verse 46

भाजनानि विचित्राणि जलपात्राण्यनेकशः । घृतक्षीरस्य पात्राणि पेयस्य विविधस्य च ॥ ४६ ॥

May sari-saring kagamitang kahanga-hanga: maraming sisidlan ng tubig, gayundin mga lalagyan para sa ghee (ghṛta) at gatas, at para sa iba’t ibang uri ng inumin.

Verse 47

चतुर्द्दशशतं प्रादात्सहस्रेण समन्वितम् । स्थालीनां कांचनीनां हि सकुंभानां नृपात्मजः ॥ ४७ ॥

Ipinagkaloob ng anak ng hari ang isang libo’t apat na raang ginintuang palayok na pangluto, kalakip ang isang libong banga.

Verse 48

एकैकस्यै ददौ भूप शतानि त्रीणि पंच च । करेणूनां सवेगानां मांसविक्रांतकंधराम् ॥ ४८ ॥

O hari, sa bawat isa ay nagkaloob siya ng tatlong daan at limang matutuling babaeng elepante, na ang balikat at leeg ay matipuno, hitik sa laman at lakas.

Verse 49

विंशतिं विंशतिं प्रादादुष्ट्रीणां च शतं शतम् । शिबिकानां सवेषाणां पुंसां पीवरगामिनाम् ॥ ४९ ॥

Nagkaloob siya ng limampu’t dalawampu—dalawampu at dalawampu—at ng sandaang-sandaang babaeng kamelyo; at nagbigay rin ng mga palankin na may lahat ng kasangkapan, kasama ang matatabang-lakas na mga lalaking tagapasan na sasama sa mga iyon.

Verse 50

प्रददौ दश सप्ताश्वान्मातॄणां सुखयायिनः । एवं दत्वा बहुधनं बह्वीभ्यो नृपनंदनः ॥ ५० ॥

Ipinagkaloob niya sa mga Ina (Mātṛ) ang sampu at pitong kabayo na maginhawang sakyan. Sa gayon, ang anak ng hari, matapos magbigay ng saganang yaman sa maraming babae, ay nagpatuloy sa kanyang mapagkawanggawang gawain.

Verse 51

धन्यो धनपतिप्रख्यश्चक्रे तासां प्रदक्षिणाः । कृतांजलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५१ ॥

Si Dhanya—maningning na tulad ni Kubera, panginoon ng kayamanan—ay umikot sa kanila sa pradakṣiṇā. Pagkaraan, nagbuklod siya ng mga palad sa paggalang at nagsalita ng ganito.

Verse 52

ममोपरोधात्प्रणतस्य मूर्ध्नापतिं समुद्दिश्य यथा भवत्यः । ब्रुवंतु सर्वाः पितरं ममाद्य स्वैरेण संभुंक्ष्व नरेश मोहिनीम् ॥ ५२ ॥

Sa aking pagpupumilit—habang ako’y yumuyuko nang may pagpapasakop—tawagin ninyo ang inyong asawa ayon sa inyong nais. At ngayon, sabihin ninyong lahat sa aking ama: “O Hari, malayang tamasahin ang babaeng ito na nakaaakit at nakalilito—si Vimohinī.”

Verse 53

न चास्मदीया भवता किलेर्ष्या स्वल्पापि कार्या मनसि प्रतीता । विमोहिनीं ब्रह्मसुतां सुशीलां रमस्व सौख्येन रहः शतानि ॥ ५३ ॥

At huwag kang magkimkim kahit bahagyang paninibugho sa akin sa iyong puso. Tamasaing may ginhawa, sa lihim, sa daan-daang gabi, si Vimohinī—ang mabuting anak na babae ni Brahmā—na nakaaakit at nakalilito sa isipan.

Verse 54

तत्पुत्रवाक्यं हि निशम्य सर्वाः संहृष्टलोम्न्यो नृपनाथमूचुः । स्वभूदुहित्रा सुचिरं रमस्व विदेहपुत्र्येव रघुप्रवीरः ॥ ५४ ॥

Nang marinig ang mga salita ng kaniyang anak, silang lahat ay kinilabutan sa tuwa at nagsabi sa hari: “Magalak ka nang matagal kasama ang anak na babae ni Svabhū, gaya ng bayani ng angkan ni Raghu na nagalak kasama ang prinsesa ng Videha.”

Verse 55

न शल्यभूता कुशकेतुपुत्री त्वत्संगमाद्विद्धि न संशयोऽत्र । पुत्रौजसा दुःखविमुक्तभावात्समीरितं वाक्यमिदं प्रतीहि ॥ ५५ ॥

Alamin mo nang walang pag-aalinlangan: ang anak na babae ni Kuśaketu ay hindi na tinik ng pagdurusa dahil sa pakikisama niya sa iyo. Sa lakas at sigla ng kaniyang anak na lalaki, siya’y napalaya sa dalamhati; tanggapin mo ang salitang aking sinabi.

Verse 56

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मातृसन्मानं नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

Sa gayon nagtatapos ang Ikalabing-walong Kabanata, na tinatawag na “Pagpupugay sa Ina,” sa Uttara-bhāga (huling bahagi) ng Śrī Bṛhan-Nāradīya Purāṇa.