Adhyaya 110

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २२ श्लोक हैं) #22. #+( 9) #:५../ &::./ दशाधिकशततमो<् ध्याय: नन्‍्दा तथा कौशिकीका माहात्म्य

Wika ni Vaiśampāyana: Pagkaraan nito, ang anak ni Kuntī (si Yudhiṣṭhira) ay nagpatuloy sa paglalakbay, hakbang-hakbang, O bantayog ng angkan ng Bharata. Narating niya ang dalawang ilog na Nandā at Aparanandā, na sinasabing ang kabanalan ay nakapapawi ng kasalanan at nakapapawi ng takot—isa pang yugto ng paglilinis sa paglalakbay sa gubat ng mga Pāṇḍava.

Verse 2

पर्वतं स समासाद्य हेमकूटमनामयम्‌ | अचिन्त्यानद्भुतान्‌ भावान्‌ ददर्श सुबहून्‌ नृप:,तत्पश्चात्‌ रोग-शोकसे रहित हेमकूट पर्वतपर पहुँचकर राजा युधिष्ठिरने वहाँ बहुत-सी अचिन्त्य एवं अद्भुत बातें देखीं

Wika ni Vaiśampāyana: Nang marating ang bundok na Hemakūṭa, na malaya sa karamdaman at dalamhati, nakita ni Haring Yudhiṣṭhira ang maraming pangyayaring di-mawari at kagila-gilalas. Ipinahihiwatig ng mga ito na ang paglalakbay sa gubat ay hindi lamang paghihirap, kundi isang larangan ng pagsubok at pagtuturo sa matuwid sa pamamagitan ng mga hiwagang lampas sa karaniwang karanasan.

Verse 3

वाताबद्धा भवन्मेघा उपलाश्षन सहस्रश: । नाशवनुवंस्तमारोढुं विषण्णमनसो जना:

Wika ni Vaiśampāyana: Doon, ang mga ulap ay nabubuo na wari’y ginagapos at itinutulak ng hangin, at libu-libong tipak ng yelong-ulan ang kusang bumabagsak. Ang mga taong ang puso’y dinadaganan ng panghihina ng loob ay hindi makapangahas umakyat sa bundok na iyon—tanging ang matitibay ang loob ang makakaharap sa gayong lupit.

Verse 4

वायुर्नित्यं ववौ तत्र नित्यं देवश्न वर्षति । स्वाध्यायघोषश्न तथा श्रूयते न च दृश्यते

Wika ni Vaiśampāyana: “Doon, ang hangin ay walang tigil sa pag-ihip, at ang isang banal na ulan ay patuloy na bumubuhos. Gayundin, naririnig ang tinig ng svādhyāya—ang pagbigkas ng Veda—ngunit hindi nakikita ang mga bumibigkas.”

Verse 5

सायं प्रातश्च भगवान्‌ दृश्यते हव्यवाहन: । मक्षिकाश्नादशंस्तत्र तपस: प्रतिघातिका:

Wika ni Vaiśampāyana: “Sa dapithapon at muli sa bukang-liwayway, nakita roon ang kagalang-galang na Apoy—si Havyavāhana, tagapagdala ng mga handog. Ngunit sa pook ding iyon, nagsalita siya tungkol sa mga hadlang na tila mga langaw: mapanira at mapanglamon, na sumasalungat sa pag-aayuno at pagninilay (tapas), at nagbabala na ang gayong mga panggugulo at pagdurusa ay maaaring humadlang sa bunga ng tapas.”

Verse 6

निर्वेदो जायते तत्र गृहाणि स्मरते जन: । एवं बहुविधान्‌ भावानद्धुतान्‌ वीक्ष्य पाण्डव: । लोमशं पुनरेवाथ पर्यपृच्छत्‌ तदद्भुतम्‌

Doon, sumisibol ang paglayo ng loob sa makamundo, at ang tao’y nagsisimulang magunita ng tahanan. Matapos masaksihan ang sari-saring kagila-gilalas na kalagayan at pangyayari, muling tinanong ng Pāṇḍava (Yudhiṣṭhira) si Lomaśa tungkol sa kababalaghang iyon—hindi upang mamangha lamang, kundi upang maunawaan; gaya ng taong natututo sa pambihirang tanawin upang patatagin ang isip at matukoy ang nararapat.

Verse 7

वहाँ प्रतेदिन हवा चलती और रोज-रोज मेघ वर्षा करता था। वेदोंके स्वाध्यायकी ध्वनि तो सुनायी पड़ती; परंतु स्वाध्याय करनेवालेका दर्शन नहीं होता था। सायंकाल और प्रातःकाल भगवान्‌ अग्निदेव प्रज्वलित दिखायी देते थे। तपस्यामें विघ्न डालनेवाली मक्खियाँ वहाँ लोगोंको डंक मारती रहती थीं

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O kagalang-galang na pantas, sa makapangyarihan at maningning na bundok na ito’y nasasaksihan ang mga kababalaghan. O dakilang nagniningning, ipaliwanag mo sa akin nang masinsinan ang lahat—ano ang lihim na sanhi nito?” Wika ni Lomaśa: “O manlulupig ng mga kaaway, isasalaysay ko ito nang ayon sa aming narinig noong unang panahon. O hari, ituon mo ang isip at pakinggan mo ako habang nagsasalita.”

Verse 8

अस्मिन्नृषभकूटे5 भूदूषभो नाम तापस: । अनेकशतवर्षायुस्तपस्वी कोपनो भृशम्‌

Wika ni Lomaśa: “Sa tuktok na ito ng Ṛṣabhakūṭa ay may isang asetang nagngangalang Bhūdūṣabha. Nabuhay siya nang daan-daang taon, sagana sa pag-aayuno at pagninilay, subalit labis na madaling magalit.”

Verse 9

पहलेकी बात है, इस ऋषभकूटपर ऋषभनामसे प्रसिद्ध एक तपस्वी रहते थे। उनकी आयु कई सौ वर्षोकी थी। वे तपस्वी होनेके साथ ही बड़े क्रोधी थे ।।

Wika ni Lomaśa: “Noong unang panahon, sa tuktok na tinatawag na Ṛṣabhakūṭa ay may isang asetang bantog sa pangalang Ṛṣabha. Nabuhay siya nang daan-daang taon. Bagaman mapag-ascetiko, siya’y ubod ng init ng ulo. Minsan, habang may mga nakikipag-usap sa kanya, siya—dahil sa galit—ay nagsalita pa sa mismong bundok: ‘Sinumang magsalita rito, agad niyang itapon ang mga bato (bilang parusang pananahimik/pagpapakasakit),’ at nagtakda ng mabagsik na tuntuning isinilang sa poot.”

Verse 10

वातं चाहूय मा शब्दमित्युवाच स तापस: । व्याहरंश्वेह पुरुषो मेघशब्देन वार्यते

Wika ni Lomaśa: “Tinawag ng asetang iyon ang hangin at iniutos: ‘Huwag lumikha ng ingay.’ Gayunman, dito’y may naririnig pa ring taong nagsasalita, bagaman nilalamon ng ugong ng mga ulap ang kanyang tinig.”

Verse 11

एवमेतानि कर्माणि राजंस्तेन महर्षिणा । कृतानि कानिचित्‌ क्रोधात्‌ प्रतिषिद्धानि कानिचित्‌

O Hari, gayon nga: ang ilan sa mga gawang ito ay isinagawa ng dakilang rishi na iyon; at ang ilan naman, dahil sa poot, ay kanyang ipinagbawal. Ipinakikita ng salaysay na kahit ang kapangyarihang bunga ng matinding pag-aayuno at pagninilay ay nararapat pamahalaan ng pagpipigil; at ang galit ay nakapagpapalit sa awtoridad upang maging pagbabawal sa halip na paggabay.

Verse 12

उन्होंने दूसरोंके बुलानेपर कुपित होकर उस पर्वतसे कहा--“जो कोई यहाँपर बातचीत करे उसपर तू ओले बरसा।' इसी प्रकार वायुको भी बुलाकर उन तपस्वी मुनिने कहा --'देखो

Sinabi ni Lomāśa: “O Hari, nang tawagin siya ng iba, nagalit ang ermitanyong muni at sinabi sa bundok: ‘Sinumang magsalita rito, buhusan mo ng ulang yelo.’ Gayundin, tinawag niya ang hangin at iniutos: ‘Magmasid—hindi dapat magkaroon ng anumang tunog dito.’ Mula noon, sinumang magsalita sa pook na ito ay pinipigil ng dagundong ng kulog sa ulap. O Hari, ang mga kababalaghang ito ay ginawa mismo ng dakilang rishi; sa poot, may mga bagay siyang itinakda at may mga salitang kanyang ipinagbawal. At ayon sa sinaunang sali’t salin, O Hari, minsan ay dumating ang mga diyos sa pampang ng ilog Nandā; noon, maraming tao na sabik masilayan ang mga diyos—mga naghahanap ng banal na pangitain—ang biglang nagtipon doon.”

Verse 13

ते दर्शनं त्वनिच्छन्तो देवा: शक्रपुरोगमा: । दुर्ग चक्कुरिमं देशं गिरिं प्रत्यूहरूपकम्‌

Sinabi ni Lomāśa: Yamang ang mga diyos, na pinangungunahan ni Śakra (Indra), ay ayaw magbigay sa kanila ng pagdalo sa harap nila, ginawa nilang mahirap lapitan ang pook na ito—ginawang mismong hadlang ang bundok—upang ang karaniwang tao’y hindi madaling makarating.

Verse 14

तदाप्रभृति कौन्तेय नरा गिरिमिमं सदा | नाशवनुवन्नभिद्रष्टं कुत एवाधिरोहितुम्‌,कुन्तीनन्दन! तभीसे साधारण मनुष्य इस पर्वतको देख भी नहीं सकते, चढ़ना तो दूरकी बात है

Sinabi ni Lomāśa: “Mula noon, O anak ni Kuntī, ang karaniwang tao’y hindi man lamang nagagawang masilayan ang bundok na ito; paano pa kaya nila maaakyat, O anak ni Kuntī?”

Verse 15

नातप्ततपसा शकक्‍्यो द्रष्टमेष महागिरि: । आरोढुं वापि कौन्तेय तस्मान्नियतवाग्‌ भव

Sinabi ni Lomāśa: “O anak ni Kuntī, ang hindi nagdaan sa matinding pag-aayuno at pagninilay ay hindi tunay na makakakita sa dakilang bundok na ito, ni makaaakyat man. Kaya pigilin mo ang iyong pananalita at tuparin ang disiplina ng pananahimik.”

Verse 16

इह देवास्तदा सर्वे यज्ञानाजहुरुत्तमान्‌ तेषामेतानि लिड्जानि दृश्यन्तेद्यापि भारत,उन दिनों सम्पूर्ण देवताओंने यहाँ आकर उत्तम यज्ञोंका अनुष्ठान किया था। भारत! उनके ये चिह्न आज भी प्रत्यक्ष देखे जाते हैं

Noong unang panahon, dito nagtipon ang lahat ng mga diyos at nagsagawa ng mga dakilang handog na ritwal. O Bhārata, ang mga bakas at palatandaan ng mga handog na iyon ay nakikita pa rin hanggang ngayon.

Verse 17

कुशाकारेव दूर्वेयं संस्तीर्णेव च भूरियम्‌ । यूपप्रकारा बहवो वृक्षाश्वेमे विशाम्पते

Wika ni Lomasa: “Ang damong dūrvā ay tila hinubog na gaya ng kuśa, at ang lupang ito’y wari’y tinabingan ng mga talim ng kuśa. O panginoon ng bayan, ang maraming punongkahoy na ito’y mistulang mga haliging handog (yūpa).”

Verse 18

देवाक्ष ऋषयश्नैव वसन्त्यद्यापि भारत । तेषां सायं तथा प्रातर्दश्यते हव्यवाहन:,भारत! आज भी यहाँ देवता तथा ऋषि निवास करते हैं। सायंकाल और प्रात:काल यहाँ उनके द्वारा प्रजजलित की हुई अग्निका दर्शन होता है

Wika ni Lomasa: “O Bhārata, hanggang ngayon ay nananahan pa rito ang mga diyos at ang mga ṛṣi. Sa dapithapon at sa bukang-liwayway, nakikita rito ang banal na apoy na kanilang sinisindihan.”

Verse 19

इहाप्लुतानां कौन्तेय सद्यः पाप्माभिहन्यते । कुरुश्रेष्ठाभिषेकं॑ वै तस्मात्‌ कुरु सहानुज:

Wika ni Lomasa: “O anak ni Kuntī, ang sinumang maligo sa banal na pook na ito ay agad na nawawasak ang kasalanan. Kaya, O pinakamahusay sa mga Kuru, isagawa mo rito ang sagradong paliligo kasama ang iyong mga nakababatang kapatid.”

Verse 20

ततो नन्दाप्लुताड्स्त्वं कौशिकीमभियास्यसि । विश्वामित्रेण यत्रोग्रं तपस्तप्तमनुत्तमम्‌

Wika ni Lomasa: “Pagkatapos mong maligo sa ilog Nandā, dapat kang magtungo sa pampang ng Kauśikī. Doon, minsang nagsagawa ang pantas na si Viśvāmitra ng walang kapantay at mabagsik na pag-aayuno at disiplina (tapas).”

Verse 22

वैशम्पायनजी कहते हैं--तदनन्तर राजा युधिष्ठिर अपने दल-बलके साथ नन्‍्दामें गोता लगाकर रमणीय एवं शीतल जलवाली शुभ पुण्यमयी कौशिकीके तटपर गये ।।

Wika ni Lomaśa: “O pinakamapangahas sa angkan ng Bharata, ito ang banal na Kauśikī—isang ilahing ilog na ang tubig ay nagpapadalisay. At narito, lantad sa ating harapan, ang kaaya-ayang ashram ni Viśvāmitra.”

Verse 23

आश्रमश्रैव पुण्याख्य: काश्यपस्य महात्मन: । ऋष्यशूड़ः सुतो यस्य तपस्वी संयतेन्द्रिय:

Wika ni Lomaśa: “Narito rin ang ashram na tinatawag na ‘Puṇya,’ na pag-aari ng dakilang rishi na si Kaśyapa. Ang kanyang anak ay si Ṛṣyaśṛṅga—isang mahigpit na asceta, ganap na may pagpipigil sa mga pandama. Sa lakas ng kanyang tapas, minsan niyang napapangyari si Indra na magpaulan, at napawi ang matinding tagtuyot na sumikil sa lupain.”

Verse 24

तपसो य: प्रभावेण वर्षयामास वासवम्‌ । अनावृष्ट्यां भयाद्‌ यस्य ववर्ष बलवृत्रहा

Wika ni Lomaśa: “Sa bisa ng kanyang tapas, napapangyari niyang magpaulan si Vāsava (Indra). Sa panahon ng nakapanghihilakbot na tagtuyot, dahil sa pangamba sa banal na pantas na iyon, si Indra—ang pumatay kina Bala at Vṛtra—ay nagbuhos ng ulan sa lupain.”

Verse 25

मृग्यां जात: स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभु: । विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्धुतं महत्‌

Siya’y isang pantas na maningning at makapangyarihan, isinilang mula sa isang usa, mula sa angkan ni Kāśyapa—anak ni Vibhāṇḍaka. Sa kaharian ni Haring Lomapāda, nakapagsagawa siya ng isang dakila at kagila-gilalas na gawain.

Verse 26

निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृप: । लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा

Nang ang mga pananim ay ganap nang sumagana at ang lupain ay napayapa, ipinakasal ni Haring Lomapāda ang kanyang anak na si Śāntā kay Ṛṣyaśṛṅga—gaya ng ginawa ni Savitṛ, ang diyos na Araw, nang ipakasal niya ang anak niyang si Sāvitrī kay Brahmā.

Verse 27

युधिछिर उवाच ऋष्यश्‌ड्र: कथं मृग्यामुत्पन्न: काश्यपात्मज: । विरुद्धे योनिसंसगे कथं च तपसा युतः

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O kagalang-galang na ṛṣi, paano isinilang si Ṛṣyaśṛṅga—anak ni Vibhāṇḍaka at mula sa angkan ni Kaśyapa—mula sa sinapupunan ng isang inahing usa? Sapagkat ang pagsasanib sa pagitan ng mga sinapupunang di-magkatugma ay salungat kapwa sa śāstra at sa kinikilalang asal. Kung gayon, paanong ang isang batang isinilang sa gayong paglabag ay nagkaroon ng kapangyarihang pangtapas? At paanong si Indra—pumatay kina Bala at Vṛtra—noong laganap ang tagtuyot, ay nagpaulan dahil sa takot sa marunong na batang iyon?”

Verse 28

किमर्थ च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमत: । अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ano ang dahilan at natakot si Śakra (Indra) sa marunong na batang iyon? At nang sumapit ang tagtuyot, paano nagpaulan ang pumatay kina Bala at Vṛtra?”

Verse 29

कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री यतव्रता । लोभयामास या चेतो मृगभूतस्य तस्य वै

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Anong uri ng babae si Prinsesa Śāntā—mapagpigil sa sarili at tapat sa kanyang mga panata—na nakapag-akit maging sa isipan ng pantas na yaong nag-anyong usa?”

Verse 30

लोमपाददश्न राजर्षिययदाश्रूयत धार्मिक: । कथं वै विषये तस्य नावर्षत्‌ पाकशासन:

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Si Haring Lomapāda ay kilala raw bilang isang rājarsi, taong tapat sa dharma. Kung gayon, paano nangyari na sa kanyang kaharian ay hindi nagpadala ng ulan si Pākaśāsana (Indra), ang panginoon ng ulan?”

Verse 31

एतन्मे भगवन्‌ सर्व विस्तरेण यथातथम्‌ । वक्तुमहसि शुश्रूषोरऋष्यशृज्गस्य चेष्टितम्‌,भगवन्‌! ये सब बातें आप विस्तारपूर्वक यथार्थ-रूपसे बताइये। मैं महर्षि ऋष्यशुंगके चरित्रको सुनना चाहता हूँ

“O Mapagpala, isalaysay mo sa akin ang lahat ng ito nang ganap at ayon sa tunay na nangyari. Sabik akong makinig; kaya, o kagalang-galang na pantas, isalaysay mo sa akin ang mga gawa at buhay ni Ṛṣyaśṛṅga.”

Verse 32

लोगश उवाच विभाण्डकस्य विप्रर्षेस्तपसा भावितात्मन: । अमोघवीर्यस्य सत: प्रजापतिसमद्युते:

Wika ni Lomaśa: “O hari, ang kaloob-looban ng brahmarṣi na si Vibhāṇḍaka ay nalinis at pinatibay ng kanyang tapas (mahigpit na pag-aayuno at pagninilay). Siya’y tunay at marangal na pantas, may kapangyarihang espirituwal na di nagkukulang, at nagniningning na wari’y si Prajāpati mismo.”

Verse 33

शृणु पुत्रो यथा जात ऋष्यशुड़ प्रतापवान्‌ | महाहस्य महातेजा बाल: स्थविरसम्मत:

Wika ni Lomaśa: “Makinig ka, O hari, kung paano isinilang ang bantog na si Ṛṣyaśṛṅga. Bagama’t bata pa, siya’y nagniningning sa dakilang lakas ng tapas, may inosente at mahinahong kasiyahan, at iginagalang maging ng mga nakatatanda.”

Verse 34

महाह्द समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थित: । दीर्घकालं परिश्रानन्‍्त ऋषि: स देवसम्मित:

Nang marating ang isang napakalawak na lawa, si Kāśyapa na rishi ay pumasok sa mahigpit na tapas doon. Sa mahabang panahon ay tiniis niya ang nakapapagod na hirap; ang banal na iginagalang na parang kapantay ng mga diyos ay nanatiling matatag sa kanyang pagninilay at panata.

Verse 35

तस्य रेत: प्रचस्कन्द दृष्टवाप्सरसमुर्वशीम्‌ । अप्सूपस्पृशतो राजन्‌ मृगी तच्चापिबत्‌ तदा

Nang makita niya ang apsara na si Urvaśī, ang kanyang binhi ay kusang bumagsak. O hari, habang siya’y naliligo at humahaplos sa tubig, dumating ang isang inahing usa na uhaw na uhaw at ininom ang tubig—kasama na rin ang binhing iyon.

Verse 36

सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत्‌ ततः । सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तणा

Sa tindi ng uhaw, ininom niya iyon kasama ng tubig, at mula roon ay nagdalang-tao siya. Ito’y naipahayag na noon pa ni Brahmā, ang lumikha ng mga daigdig: na matapos siyang maging inahing usa at magsilang ng isang rishi, siya’y makalalaya sa sinapupunang yaon. Kaya ang pagsilang na wari’y di pangkaraniwan ay itinatanghal bilang di-mabibigong pag-iral ng kautusang banal at ng naunang tadhana.

Verse 37

देवकन्या मृगी भूत्वा मुनिं सूय विमोक्ष्यसे । अमोघत्वाद्‌ विधेश्वैव भावित्वाद्‌ दैवनिर्मितात्‌

Wika ni Lomaśa: “Pagkaraang maging isang inahing usa, mapapalaya ka mula sa anyong-hayop na iyon matapos mong magsilang ng isang pantas. Sapagkat ang salita ng Tagapag-ayos (Brahmā) ay di nagkukulang, at ang hinubog ng tadhana ay kailangang maganap.”

Verse 38

तस्यां मृग्यां समभवत्‌ तस्य पुत्रो महानृषि: । ऋष्यशूज्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्तत

Mula sa inahing usa ay naglihi ang isang anak na lalaki—at siya’y naging isang dakilang rishi. Ang anak na iyon ay si Ṛṣyaśṛṅga, laging nakatuon sa tapas, at sa gubat lamang namuhay at gumalaw.

Verse 39

तस्यर्षे: शुड़ं शिरसि राजन्नासीन्महात्मन: । तेनर्ष्पशूज़ इत्येवं तदा स प्रथितो5भवत्‌,राजन! उन महात्मा मुनिके सिरपर एक सींग था, इसलिये उस समय उनका ऋष्यशुग नाम प्रसिद्ध हुआ

O Hari, ang dakilang rishi na yaon ay may isang sungay sa kanyang ulo. Dahil dito, siya’y nakilala noon sa pangalang Ṛṣyaśṛṅga—“ang pantas na may sungay.”

Verse 40

न तेन दृष्टपूर्वोउन्य: पितुरन्यत्र मानुष: । तस्मात्‌ तस्य मनो नित्य ब्रह्मचर्येडभवन्नूप

O hari ng mga tao, bukod sa sarili niyang ama ay wala pa siyang nakitang ibang tao kailanman. Kaya ang kanyang isip, sa likas na paraan at palagi, ay nakahilig sa brahmacarya—ang disiplina ng pagpipigil at kalinisan.

Verse 41

एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरथस्य वै । लोमपाद इति ख्यातो हाज्रानामीश्वरो5भवत्‌,इन्हीं दिनों राजा दशरथके मित्र लोमपाद अंगदेशके राजा हुए

Sa panahong iyon din, ang kaibigan ni Daśaratha—na tanyag sa pangalang Lomapāda—ay naging pinuno ng kaharian ng Aṅga.

Verse 42

तेन कामात्‌ कृतं भिथ्या ब्राह्मणस्येति न: श्रुति: । स ब्राह्मणै: परित्यक्तस्ततो वै जगत: पति:

Narinig namin na, dahil sa pagnanasa, siya’y sadyang kumilos nang may kasinungalingan laban sa isang brāhmaṇa. Dahil sa pagkakasalang iyon, tinalikuran siya ng mga brāhmaṇa—siya man na panginoon ng bayan. Ipinapakita ng talatang ito na ang pagkakamali ay isang sinadyang paglabag sa katotohanan at paggalang sa brāhmaṇa, at ang paglayo ng mga brāhmaṇa bilang kaparusahang moral na sumisira sa pagiging lehitimo at kapakanan ng isang pinuno.

Verse 43

पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदृच्छया । न ववर्ष सहस्राक्षस्ततो5पीड्यन्त वै प्रजा:

Dahil ang haring iyon, sa isang pabaya at di-sinasadyang pagkukulang, ay nagkasala laban sa kanyang purohita (pari ng palasyo), si Sahasrākṣa (Indra) ay hindi nagpaulan. Kaya’t ang mga tao’y tunay na napighati—nagdusa sa tagtuyot na idinulot ng pagwawalang-bahala ng pinuno sa kabanalan ng tungkuling pari at sa kaayusang moral na pinangangalagaan nito.

Verse 44

स ब्राह्मणान्‌ पर्यपृच्छत्‌ तपोयुक्तान्‌ मनीषिण: । प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्‌ पृथिवीपते

O Haring Yudhiṣṭhira, noon ay ipinatawag niya ang mga brāhmaṇa—mga ascetic na may tapás, marurunong, at may kakayahang makapagpabuhos ng ulan mula kay Indra—at tinanong sila kung paano maaalis ang sakunang ito. Ipinapakita ng tagpong ito ang tungkulin ng pinuno: kapag nalalagay sa panganib ang kapakanan ng kaharian, dapat humingi ng payo sa mga disiplinado sa espiritu at may dunong.

Verse 45

कथं प्रवर्षेत्‌ पर्जन्य उपाय: परिदृश्यताम्‌ । तमूचुश्नोदितास्ते तु स्‍्वमतानि मनीषिण:,“विप्रगण! मेघ कैसे वर्षा करे--यह उपाय सोचिये।” उनके पूछनेपर मनीषी महात्माओंने अपना-अपना विचार बताया

Sinabi ni Lomaśa, “Paano mapabubuhos ang ulan mula sa mga ulap? Maghanap tayo ng paraan.” Nang tanungin ang mga pantas na rishi, bawat isa’y naglahad ng sariling pinag-isipang pananaw—naghahanap ng matuwid at mabisang lunas sa tagtuyot.

Verse 46

तत्र त्वेको मुनिवरस्तं राजानमुवाच ह । कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर

Doon, isang dakilang pantas ang nagsalita sa hari: “O pinakamainam sa mga hari, galit sa iyo ang mga brāhmaṇa. Kaya magsagawa ka ng prāyaścitta (pagbabayad-sala) at ituwid ang pagkakamali.” Ipinapakita nito na ang tungkulin ng hari ay pananagutan sa harap ng espirituwal at moral na kapangyarihan, at hinihimok siyang ibalik ang pagkakasundo sa pamamagitan ng itinakdang pagtubos, hindi sa dahas o pagtanggi.

Verse 47

ऋष्यश्‌ड़ूं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव । वानेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम्‌

Wika ng pantas: “O hari, ipatawag mo rito si Ṛṣyaśṛṅga, anak ng muni. Siya’y naninirahan sa gubat, lubos na di nakakikilala sa mga babae, at nakatuon sa tuwid at payak na asal na walang daya. Kapag ang dakilang asetang si Ṛṣyaśṛṅga ay nakatungtong sa iyong kaharian, agad na bubuhos ang mga ulap na may dalang ulan—ni katiting na pag-aalinlangan ay wala ako.”

Verse 48

स चेदवतरेद्‌ राजन विषयं ते महातपा: । सद्यः प्रवर्षेत्‌ पर्जन्य इति मे नात्र संशय:

Sinabi ni Lomaśa: “O hari, kung ang dakilang asetang iyon ay makatungtong sa iyong nasasakupan, agad na bubuhos ang ulap ng ulan—wala akong pag-aalinlangan dito.”

Verse 49

एतच्छुत्वा वचो राजन्‌ कृत्वा निष्कृतिमात्मन: । स गत्वा पुनरागच्छत्‌ प्रसन्नेषु द्विजातिषु

O hari, nang marinig niya ang mga salitang iyon, nagsagawa siya ng pagtubos-sala para sa sarili niyang pagkukulang. Pagkaraan, nagtungo siya sa mga “dalawang ulit na isinilang” (mga brāhmaṇa); at nang sila’y mapayapa at maging mabiyaya, muli siyang nagbalik sa kanyang kabisera.

Verse 50

राजानमागरतं श्रुत्वा प्रतिसंजहृषु: प्रजा: । ततो$ज्भपतिराहूय सचिवान्‌ मन्त्रकोविदान्‌

Nang mabalitaan ng mga tao na dumating na ang hari, sila’y lubhang nagalak. Pagkaraan, ipinatawag ng panginoon ng Aṅga (Haring Lomapāda) ang kanyang mga ministrong bihasa sa payo, upang magpulong at magtakda ng isang hakbang—na maghahatid sa pagdadala kay Ṛṣyaśṛṅga, anak ng pantas, sa kanyang sariling kaharian.

Verse 51

ऋष्यशृज्भरागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये । सो<ध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यै: सहाच्युत:

Sinabi ni Lomaśa: “Nang marinig ng hari ang tungkol sa pagdating ni Ṛṣyaśṛṅga, nagsikap siya upang makarating sa isang matibay na pasya sa pamamagitan ng payuhan. Hindi lumilihis sa nararapat, nakipagpulong siya sa kanyang mga ministro at natuklasan ang isang mabisang paraan (upang madala ang anak ng pantas).”

Verse 52

शास्त्रज्ैरलमर्थज्ञै्नीत्यां च परिनिष्ठितै: । ततश्नानाययामास वारमुख्या महीपति:

Pagkaraan, ipinatawag ng hari ang mga pangunahing babaeng aliw para sa gawain, matapos sumangguni sa mga ministrong bihasa sa śāstra, sanay sa pamamahala at yaman (artha), at matatag sa wastong asal. Nang mapagkaisahan ang isang tiyak na balak sa kanilang pag-uusap, pinakilos ng pinuno ang mga paraan upang madala sa kanyang lupain si Ṛśyaśṛṅga, anak ng pantas—ipinakikita kung paanong ang patakarang panghari, mabuti man o masama, ay nakapaghaharness ng dalubhasa at mga kasangkapang panlipunan upang makamit ang ninanais.

Verse 53

वेश्या: सर्वत्र निष्णातास्ता उवाच स पार्थिव: । ऋष्यश्‌ज्भमृषे: पुत्रमानयध्वमुपायत:

Sinabi ni Lomapāda, ang hari, sa mga babaeng aliw na bihasa sa bawat sining: “Sa pamamagitan ng anumang pakana, dalhin ninyo rito si Ṛśyaśṛṅga, ang anak ng pantas.” Sa tagpo ng salaysay, matapos sumangguni sa mga ministrong sanay sa patakaran, pumili ang hari ng paraang praktikal ngunit mabigat sa usaping moral upang makuha ang pagdating ng makapangyarihang ascetic na pinaniniwalaang magbabalik ng kaginhawahan sa kaharian—ibinubunyag ang tensiyon sa pagitan ng kapakinabangan (artha) at pagpipigil ng dharma.

Verse 54

लोभयित्वाभिविश्वास्य विषयं मम शोभना: । ता राजभयभीताश्चन शापभीताक्षु योषित:

Sinabi ni Lomaśa: “O mga maririkit na babae, akitin ninyo sila, kamtin ang kanilang tiwala, at dalhin sila sa aking nasasakupan, na may pangakong ginhawa at kaginhawahang lahat.” Pagkarinig sa utos ng hari, nangulubot ang mukha ng mga babaeng aliw; tila natigilan ang kanilang diwa. Sa isang panig, takot sila sa kapangyarihan ng hari; sa kabila, nanginginig sila sa sumpa ng pantas. Kaya’t sinabi nilang imposible ang gawain. Sa kanila’y may isang matandang babae, na saka nagsalita sa hari.

Verse 55

अशक्यमूचुस्तत्‌ कार्य विवर्णा गतचेतस: । तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत्‌

“Hindi ito magagawa,” sabi nila—namumutla at nanginginig ang loob. Ngunit sa kanila’y may isang matandang babae, at siya’y nagsalita sa hari nang ganito. Ipinakikita ng tagpong ito ang bigat ng tunggaliang moral: sa isang panig ang takot sa utos ng hari, sa kabila ang takot sa sumpa ng pantas—at kung paanong ang pamimilit at kasalanan ay nagbubuhol sa mga kasangkot sa panganib ng paglabag sa tama.

Verse 56

प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम्‌ । अभिप्रेतांस्तु मे कामांस्त्वमनुज्ञातुमहसि

Wika ng matandang babae: “Mahal na Hari, sisikapin kong madala rito ang mahalagang ascetic na iyon (ang anak ng pantas). Ngunit nararapat na pahintulutan ninyo akong gawin ang mga paghahandang sa tingin ko’y kailangan para rito. Kapag natupad ang aking nais, magtatagumpay akong madala sa pook na ito si Ṛśyaśṛṅga, ang anak ng pantas.” At pinahintulutan ng hari ang mga pagsasaayos ayon sa kanyang kagustuhan.

Verse 57

ततः शक्ष्याम्यानयितुमृष्यशूड्रमृषे: सुतम्‌ । तस्या: सर्वमभिप्रेतमन्वजानात्‌ स पार्थिव:

Pagkaraan ay sinabi niya, “O hari, magagawa kong dalhin dito ang anak ng pantas na ermitanyo, si Ṛṣyaśṛṅga. Ngunit ipagkaloob mo sa akin ang kalayaang ayusin ang lahat ayon sa tingin kong nararapat para sa layuning ito. Kapag natupad ang aking nais, magtatagumpay akong madala rito ang anak ng muni.” Ang hari, sang-ayon sa kanyang balak, ay nagbigay-pahintulot na maisagawa niya ang lahat ng paghahanda ayon sa kanyang kagustuhan.

Verse 58

धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च | ततो रूपेण सम्पन्ना वयसा च महीपते । स्त्रिय आदाय काश्चित्‌ सा जगाम वनमज्जसा

Binigyan din siya ng saganang yaman at sari-saring hiyas. Pagkaraan, O hari, siya—na hitik sa ganda at kabataan—ay nagsama ng ilang babae at dagling nagtungo sa kagubatan.

Verse 109

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रसंगमें अगस्त्यमाहात्म्यकथनविषयक एक सौ नवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa ganito nagwakas ang ika-isang daan at siyam na kabanata ng Mahābhārata sa Vana Parva, sa loob ng bahaging Tīrtha-yātrā, sa salaysay ng paglalakbay-pananampalataya ni Lomāśa, na tumatalakay sa kadakilaan ni Agastya. Ang pangwakas na kolopon na ito ang tanda ng pagtatapos ng yunit na iyon at ng paglipat sa susunod na bahagi ng talakayan sa paglalakbay-dambana.

Verse 110

इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामृष्यशृंगोपाख्याने दशाधिकशततमो<ध्याय:

Sa ganito nagwakas ang ika-isang daan at sampung kabanata ng Śrī Mahābhārata sa Vana Parva, sa loob ng bahaging Tīrtha-yātrā Parva, sa salaysay ng paglalakbay-pananampalataya ni Lomāśa, sa yugto tungkol kay Ṛśyaśṛṅga. Ang kolopon na ito ang tanda ng pagsasara ng isang yunit ng salaysay na naglalarawan sa paglalakbay sa mga banal na pook bilang daan ng paghubog sa asal at paglinis ng diwa sa pamamagitan ng mga kuwentong huwaran.

Verse 231

वैशम्पायन उवाच ततस्तत्र समाप्लुत्य गात्राणि सगणो नृप: । जगाम कौशिकी पुण्यां रम्यां शीतजलां शुभाम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, matapos maligo roon at mapanariwa ang kanyang katawan, ang hari—kasama ang kanyang mga kasama—ay nagpatuloy patungo sa ilog Kauśikī, isang banal at marikit na batis, mapalad at may malamig na malinaw na tubig.