Adhyaya 2

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वमें धृतराष्ट्रका मोहविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang mapauwi na ang mga babae, si Dhṛtarāṣṭra—anak ni Ambikā—na nilamon ng dalamhati, mula sa isang pighati tungo sa isa pa, ay nagsimulang managhoy. Sa sandaling iyon, humihinga siya nang mainit at mabigat, paulit-ulit na ikinakampay ang dalawang kamay, at matagal na tumangis; at matapos ang mahabang pagninilay, nagsalita siya nang ganito.

Verse 2

सथूममिव नि:श्वस्य करौ धुन्वन्‌ पुनः पुनः । विचिन्त्य च महाराज वचन चेदमब्रवीत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Hari! Nang makaalis na ang mga kababaihan, si Dhṛtarāṣṭra, anak ni Ambikā, ay nilamon ng sunod-sunod na dalamhati; humihinga siya nang mainit na wari’y may usok, at paulit-ulit na iniuugoy ang dalawang kamay sa pagdadalamhati. Pagkaraan ng mahabang pagninilay, sinabi niya ang mga salitang ito.”

Verse 3

धघतयाट्र उवाच अहो बत महददु:खं यदहं पाण्डवान्‌ रणे । क्षेमिणश्षाव्ययांश्वैव त्वत्त: सूत शुणोमि वै

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Ay, Sūta! Isang napakalaking dalamhati ito para sa akin: na mula sa iyong bibig ay naririnig kong ang mga Pāṇḍava sa larangan ng digmaan ay ligtas at hindi nadurog.”

Verse 4

वज्रसारमयं नून॑ हृदयं सुदृढं मम । यच्छुत्वा निहतानू पुत्रान्‌ दीर्यते न सहस्रधा

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Tunay ngang ang puso ko’y yari sa ubod ng batong-di-mababasag at napakatigas; sapagkat kahit marinig kong napatay na ang aking mga anak, hindi man lamang ito nabibiyak sa sanlibong piraso.”

Verse 5

चिन्तयित्वा वयस्तेषां बालक्रीडां च संजय । हतान्‌ पुत्रानशेषेण दीर्यते मे भृूशं मन:

“Sañjaya! Kapag inaalala ko ang kanilang murang edad at ang mga laro nila noong bata pa, at saka ko iniisip na ang lahat ng aking mga anak ay napatay nang walang natira, ang puso ko’y napupunit sa matinding pighati.”

Verse 6

अनेत्रत्वाद्‌ यदेतेषां न मे रूपनिदर्शनम्‌ । पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Dahil ako’y bulag, kailanma’y hindi ko nasilayan ang kanilang anyo. Ngunit dahil sa pag-ibig ng isang ama, palagi kong iningatan sa aking dibdib ang di-nagmamaliw na pagmamahal sa kanila.”

Verse 7

बालभावमत्तिक्रम्य यौवनस्थांश्व तानहम्‌ मध्यप्राप्तांस्तथा श्र॒ुत्वा हृष्ट आसं तदानघ

O Sanjaya na walang kasalanan! Nang marinig ko na ang aking mga anak ay lumampas na sa pagkabata, pumasok sa kabataan, at unti-unting umabot sa gitnang gulang, noon ay napuno ako ng galak na wari’y namukadkad ang puso.

Verse 8

तानद्य निहतान्‌ श्रुत्वा हतैश्वर्यानू हतौजस: । न लभेयं क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुत:

Nang marinig ko na ang mga anak na iyon ay napatay na ngayon—naalisan ng paghahari at lakas—ako, na nilulunod ng dalamhati para sa aking mga anak, ay hindi makatagpo ng kapayapaan saanman.

Verse 9

एह्ीहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य साम्प्रतम्‌ । त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्‌

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Halika, halika, anak ko—O panginoon ng mga hari—lumapit ka sa akin ngayon, sapagkat wala na akong masandigan. O makapangyarihang bisig, kung wala ka, sa anong kalagayan kaya ako mauuwi?”

Verse 10

कथं त्वं पृथिवीपालांस्त्यक्त्वा तात समागतान्‌ | शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृत: कुनूपो यथा,तात! तुम यहाँ पधारे हुए समस्त भूमिपालोंको छोड़कर किसी नीच और दुष्ट राजाके समान मारे जाकर पृथ्वीपर कैसे सो रहे हो?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Anak ko, paano mo napabayaan ang mga haring nagkatipon dito, at ngayo’y nakahandusay ka sa lupa, napatay, na parang isang karaniwang hamak? Paano ka bumagsak sa ganyang kapalaran?”

Verse 11

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा । अन्धं वृद्ध च मां वीर विहाय क्व नु यास्यसि,वीर महाराज! तुम भाई-बन्धुओं और सुहृदोंके आश्रय होकर भी मुझ अंधे और बूढ़ेको छोड़कर कहाँ चले जा रहे हो?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “O bayani, O dakilang hari! Ikaw ang naging kanlungan at sandigan ng mga kamag-anak at kaibigan. Ngayon, saan ka patutungo, iniiwan ako—bulag at matanda—sa likuran?”

Verse 12

सा कृपा सा च ते प्रीति: क्व सा राजन्‌ सुमानिता । कथं विनिहतः पार्थ: संयुगेष्वपराजित:

O Hari! Saan napunta ang iyong habag, ang iyong pag-ibig, at ang ugaling marangal na magbigay-galang sa iba? Hindi ka naman dating napapanaig sa digmaan; kung gayon, paano ka napatay sa labanan sa kamay ng mga anak ni Kuntī, gayong hindi ka kailanman natalo noon?

Verse 13

को नु मामुत्थितं वीर तात तातेति वक्ष्यति । महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्‌,वीर! अब मेरे उठनेपर मुझे सदा तात, महाराज और लोकनाथ आदि बारंबार कहकर कौन पुकारेगा?

O bayani! Kapag ako’y tumindig, sino pa ang tatawag sa akin nang paulit-ulit, “Ama, ama,” at laging babati sa akin bilang “Dakilang Hari” at “Panginoon ng bayan”?

Verse 14

परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेन क्लिन्नलोचन: । अनुशाधीति कौरव्य तत्‌ साधु वद मे वच:

O ligaya ng angkan ng Kuru! Noon, na may matang basâ sa pag-ibig, niyayakap mo ako sa leeg at nagsasabing, “Ama, turuan mo ako ng aking tungkulin.” Ngayon, O ikinagagalak ng mga Kuru, sabihin mo muli sa akin ang mararangal na salitang yaon—mga salitang nagtataguyod ng dharma at ng matuwid.

Verse 15

ननु नामाहमश्रौषं वचन तव पुत्रक । भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Anak ko, tunay ngang narinig ko ang sinabi mo—na ‘ang lupain sa ilalim ng aking kapangyarihan ay higit na malawak,’ at na ‘ang gayong kalawak na kaharian ay hindi kailanman napasailalim kay Pārtha (Yudhiṣṭhira).’”

Verse 16

भगदत्त: कृप: शल्य आवन्त्यो5थ जयद्रथ: । भूरिश्रवा: सोमदत्तो महाराजश्न बाह्विक:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Si Bhagadatta, si Kṛpa, si Śalya, ang hari ng Avanti, at si Jayadratha; si Bhūriśravas, si Somadatta, at pati ang dakilang haring si Bāhlika.”

Verse 17

अश्रवत्थामा च भोजश्न मागधश्न महाबल: । बृहद्धलश्न क्राथश्व शकुनिश्चापि सौबल:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Naroon sina Aśvatthāmā, Bhoja, ang makapangyarihang Māgadha, si Bṛhadbala, si Krātha, at si Śakuni rin—anak ni Subala—na nakahanay sa mga mandirigma.”

Verse 18

म्लेच्छाक्ष शतसाहसत्रा: शकाश्न यवनै: सह । सुदक्षिणश्न काम्बोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “May daan-daang libong Mleccha; at ang mga Śaka kasama ng mga Yavana; naroon din ang mga Kāmboja sa katimugan, at gayundin ang panginoon ng mga Trigarta.”

Verse 19

भीष्म: पितामहश्नैव भारद्वाजो5थ गौतम: । श्रुतायुश्चायुतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्‌

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Si Bhīṣma, ang Pitāmaha, at sina Bhāradvāja at Gautama; at sina Śrutāyu, Ayutāyu, at ang magiting na Śatāyu.”

Verse 20

जलसन्धो<थार्ष्यशृज्जी राक्षसश्वाप्पलायुध: । अलनम्बुषो महाबाहु: सुबाहुश्च महारथ:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Si Jalasandha; si Ārṣyaśṛṅgī; ang rākṣasa na si Alāyudha; si Alanambuṣa na may makapangyarihang bisig; at si Subāhu, isang dakilang mandirigmang karwahe—naroon din sila sa hanay ng mga lumalaban.”

Verse 21

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम । मदर्थमुद्यता: सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च

“At sila, kasama pa ang marami pang ibang hari, O pinakamainam sa mga hari, ay pawang tumindig para sa akin—handa nilang talikuran maging ang buhay at ang kayamanan.”

Verse 22

“नृपश्रेष्ठल भगदत्त, कृपाचार्य, शल्य, अवन्तीके राजकुमार, जयद्रथ, भूरिश्रवा, सोमदत्त, महाराज बाह्लिक, अश्व॒त्थामा, कृतवर्मा, महाबली मगधनरेश बृहद्वल, क्राथ, सुबलपुत्र शकुनि, लाखों म्लेच्छ, यवन एवं शक, काम्बोजराज सुदक्षिण, त्रिगर्तराज सुशर्मा, पितामह भीष्म, भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्य, गौतमगोत्रीय कृपाचार्य, श्रुतायु, अयुतायु, पराक्रमी शतायु, जलसन्ध, ऋष्यशंगपुत्र राक्षत अलायुध, महाबाहु अलम्बुष और महारथी सुबाहु--ये तथा और भी बहुत-से नरेश मेरे लिये प्राणों और धनका मोह छोड़कर सब-के- सब युद्धके लिये उद्यत हैं ।। तेषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभि: परिवारित: । योधयिष्याम्यहं पार्थान्‌ पज्चालांश्वैव सर्वश:,“इन सबके बीचमें रहकर भाइयोंसे घिरा हुआ मैं रणभूमिमें पाण्डवों और पांचालोंके साथ युद्ध करूँगा

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa mga hari, ang pinakabantog—si Bhagadatta; si Kṛpa; si Śalya; ang prinsipe ng Avanti; si Jayadratha; si Bhūriśravas; si Somadatta; si Haring Bāhlika; si Aśvatthāmā; si Kṛtavarmā; ang makapangyarihang pinuno ng Magadha na si Bṛhadbala; si Krātha; si Śakuni na anak ni Subala; di-mabilang na mga Mleccha, Yavana, at Śaka; si Sudakṣiṇa na hari ng Kāmboja; si Suśarmā na hari ng mga Trigarta; ang kagalang-galang na ninuno na si Bhīṣma; si Droṇa na anak ni Bharadvāja; si Kṛpa na mula sa angkan ni Gautama; sina Śrutāyu, Ayutāyu, at ang matapang na Śatāyu; si Jalasandha; ang rākṣasa na si Alāyudha, anak ni Ṛṣyaśṛṅga; si Alambuṣa na may malalakas na bisig; at ang dakilang mandirigmang karwahe na si Subāhu—sila, at marami pang ibang hari, ay tinalikuran ang pagkapit sa buhay at yaman alang-alang sa akin, at pawang handa na sa digmaan. Nakatindig sa gitna nila sa larangan ng labanan, napalilibutan ng aking mga kapatid, makikipagdigma ako sa mga anak ni Pāṇḍu at sa mga Pāñcāla sa lahat ng paraan.”

Verse 23

चेदींश्व नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्व॒ संयुगे । सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्‌,'राजसिंह! मैं युद्धस्थलमें चेदियों, द्रौपदीकुमारों, सात्यकि, कुन्तिभोज तथा राक्षस घटोत्कचका भी सामना करूँगा

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “O tigre sa mga hari, sa larangan ng digmaan haharapin ko rin ang mga Cedi, ang mga anak ni Draupadī, si Sātyaki, si Kuntibhoja, at ang rākṣasa na si Ghaṭotkaca.”

Verse 24

एको5प्येषां महाराज समर्थ: संनिवारणे । समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्भिधावताम्‌

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “O dakilang hari, kahit isa lamang sa kanila ay may kakayahang pumigil sa mga mandirigmang Pāṇḍava sa labanan—lalo na kapag siya’y nagngangalit at sila’y sumasalakay nang tuwiran.”

Verse 25

अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभि:

O kaya naman, ang lahat ng lalaking ito ay mga tagasunod at tagasuporta ng Pāṇḍava—yaong mga nakatindig sa likuran niya sa katapatan.

Verse 26

कर्ण एको मया सार्ध निहनिष्यति पाण्डवान्‌

Ipinahayag ni Dhṛtarāṣṭra nang may pagtitiwala: “Si Karṇa, mag-isa, na lumalaban sa aking tabi, ay wawasak sa mga Pāṇḍava.”

Verse 27

यश्न तेषां प्रणेता वै वासुदेवोी महाबल:

Para sa kanila, ang tunay na pinuno ay si Vāsudeva—makapangyarihan sa lakas—na ang patnubay ang nagtatakda ng kanilang landas. Ipinahihiwatig nito na ang kapangyarihan sa digmaan ay hindi lamang lakas ng bisig, kundi ang wastong pamumuno at matalinong payo.

Verse 28

तस्याथ वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ

Pagkaraan, O Sūta, habang siya’y nagsasalita, sa aking mismong harapan, ang kanyang mga salita’y inulit nang paulit-ulit—upang idiin ang dapat tandaan at isagawa sa nagbabantang kaguluhan.

Verse 29

शक्तितो हानुपश्यामि निहतान्‌ पाण्डवान्‌ रणे । सूत! मेरे निकट दुर्योधन जब इस तरहकी बहुत-सी बातें कहने लगा तो मैं यह समझ बैठा कि “हमारी शक्तिसे समस्त पाण्डव रणभूमिमें मारे जायँगे” || २८ $ ।।

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Nakikita ko na, sa lakas na nasa ating kamay, ang mga Pāṇḍava’y mahihandusay na patay sa labanan. O Sūta, nang lumapit sa akin si Duryodhana at magsalita ng marami pang gayong bagay, napaniwala ako: ‘Sa ating kapangyarihan, mapapatay ang lahat ng Pāṇḍava sa larangan ng digmaan.’ Ngunit doon mismo, sa gitna nila, ang aking mga anak ang siyang pinupuksa.”

Verse 30

भीष्मश्न निहतो यत्र लोकनाथ: प्रतापवान्‌

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa digmaang iyon din, kung saan napatay si Bhīṣma—tagapangalaga ng bayan at bayaning dakila—at kung saan ang iba pang mga pangunahing mandirigma’y pinabagsak ng mga Pāṇḍava sa labanan, ano pa ang sanhi kundi tadhana? Kapag ang gayong mga tagapagtanggol at mga dalubhasa sa pakikidigma ay bumabagsak, ang pagsisikap at estratehiya ng tao’y wari’y natatalo ng itinakdang bahagi ng kapalaran.”

Verse 31

शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्‌ । द्रोणश्न ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारग:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang salubungin niya si Śikhaṇḍin na gaya ng hari ng mga leon sa isang asong-gubat, naroon si Droṇa—ang Brahmana—na ganap na bihasa sa lahat ng sandata at mga palaso.”

Verse 32

कर्णश्र निहत: संख्ये दिव्यास्त्रज्ञो महाबल:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: Nang mapatay sa labanan si Karṇa—makapangyarihan at bihasa sa mga sandatang makalangit; at sa gayunding larangan ng digmaan ay napuksa rin sina Bhūriśravas, Somadatta, at Haring Bāhlika—anong ibang sanhi pa ang maipapangalan kundi tadhana?

Verse 33

भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्न संयुगे । बाह्विकश्न महाराज: किमन्यद्‌ भागधेयत:

Sa pook na pinaslang sa digmaan si Karṇa—makapangyarihan at dalubhasa sa mga sandatang banal; at sa larangang iyon ay napuksa rin sina Bhūriśravā, Somadatta, at Haring Bāhlīka—O dakilang hari, anong ibang sanhi ang maipipilit kundi tadhana?

Verse 34

भगदत्तो हतो यत्र गजयुद्धविशारद: । जयद्रथश्न निहत: किमन्यद्‌ भागधेयत:,जहाँ गजयुद्धविशारद राजा भगदत्त मारे गये और सिंधुराज जयद्रथका वध हो गया, वहाँ भाग्यके सिवा दूसरा क्या कारण हो सकता है?

Sa pook na napatay si Bhagadatta—bantog sa husay sa digmaang-elepante—at sa pook na napatay rin si Jayadratha, hari ng Sindhu—anong sanhi pa ang maaaring sabihin kundi tadhana?

Verse 35

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसन्धश्न पौरव: । श्रुतायुश्नायुतायुश्न॒ किमन्‍्यद्‌ भागधेयत:,जहाँ काम्बोजराज सुदक्षिण, पौरव, जलसन्ध, श्रुतायु और अयुतायु मार डाले गये, वहाँ भाग्यके सिवा और क्या कारण हो सकता है?

Sa pook na napatay si Sudakṣiṇa ng Kāmboja, si Jalasaṃdha na Paurava, at ang mga mandirigmang sina Śrutāyu at Ayutāyu—anong ibang sanhi ang maaari pa kundi tadhana?

Verse 36

महाबलस्तथा पाण्ड्य: सर्वशस्त्रभृतां वर: । निहत: पाण्डवै: संख्ये किमन्यद्‌ भागधेयत:

Ang hari ng Pāṇḍya—makapangyarihan at pinakadakila sa lahat ng may tangan ng sandata—ay napatay ng mga Pāṇḍava sa gitna ng siksikang labanan. Anong sanhi pa ang maaari kundi tadhana?

Verse 37

बृहद्धलो हतो यत्र मागधश्न महाबल: । उग्रायुधश्न विक्रान्त: प्रतिमानं धनुष्मताम्‌

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa pook na napatay si Bṛhaddhala, at nabuwal din ang makapangyarihang hari ng Magadha; sa pook na si Ugrāyudha—matapang at huwaran sa mga mamamana—ay napatumba rin, kasama si Suśarmā ng mga Trigarta at ang buong pangkat ng mga mandirigmang Saṃśaptaka—ano pang sanhi ang maihahayag kundi tadhana?”

Verse 38

आवलन्त्यो निहतो यत्र त्रैगर्तक्ष जनाधिप: । संशप्तकाश्न निहता: किमन्यद्‌ भागधेयत:ः

Kung saan napatay si Avalantya, kung saan bumagsak ang panginoon ng Trigarta, at kung saan napatay rin ang mga mandirigmang Saṃśaptaka—ano pang sanhi ang mayroon kundi tadhana?

Verse 39

अलम्बुषो महाशूरो राक्षसश्वाप्यलायुध: । आर्ष्यशूड्ग्शवि निहत: किमन्यद्‌ भागधेयत:,जहाँ शूरवीर अलम्बुष और ऋष्यशुंगपुत्र राक्षस अलायुध मारे गये, वहाँ भाग्यके सिवा और क्या कारण बताया जा सकता है?

“Ang makapangyarihang bayani na si Alambuṣa, at ang rākṣasa na si Alāyudha rin—anak ni Ārṣyaśṛṅga—ay napatay na. Ano pang dahilan ang maipapahayag kundi tadhana?”

Verse 40

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदा: । म्लेच्छाश्व बहुसाहस्रा: किमन्यद्‌ भागधेयत:

Kung saan napatay ang mga pastol ng baka na lasing sa digmaan, na may pangalang Nārāyaṇa; at kung saan libu-libong kabalyerong Mleccha ay napabagsak din—ano pa ang masasabi kundi bahagi ng itinakda ng tadhana?

Verse 41

शकुनि: सौबलो यत्र कैतव्यश्व॒ महाबल: । निहत: सबलो वीर: किमन्यद्‌ भागधेयत:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang mapatay ang makapangyarihang Śakuni, anak ni Subala, at ang matapang na Ulūka—anak ng sugarol na iyon—kasama ng kanilang mga hukbo, ano pang sanhi ang mayroon kundi tadhana?”

Verse 42

एते चान्ये च बहव: कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा: । राजानो राजतपूुत्रा श्न शूरा: परिघबाहव:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “At marami pang iba—mga hari at mga prinsipe—na ganap na sanay sa paggamit ng mga sandata, lasing sa pagmamataas ng digmaan, mga bayani na ang mga bisig ay tila mga pamalong bakal.”

Verse 43

यत्र शूरा महेष्वासा: कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Kung sa larangan ng digmaan ay napatay ang lahat ng mga bayani—mga makapangyarihang mamamana, ganap na bihasa sa sandata, at lasing sa pagmamataas ng pakikidigma—ano pang sanhi ang maaaring sabihin kundi ang tadhana mismo?”

Verse 44

बहवो निहता: सूत महेन्द्रसमविक्रमा: । नानादेशसमावृत्ता: क्षत्रिया यत्र संजय

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “O Sūta, O Sañjaya, marami roong kṣatriya—kapantay sa tapang ni Indra—ang napatay; mga mandirigmang nagtipon mula sa sari-saring lupain.”

Verse 45

पुत्राश्न॒ मे विनिहता: पौत्राश्नैव महाबला:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Napatay ang aking mga anak, at pati ang aking mga apo—yaong mga may dakilang lakas.”

Verse 46

वयस्या भ्रातरश्वैव किमन्यद्‌ भागधेयत: । हाय! मेरे महाबली पुत्र, पौत्र, मित्र और भाई-बन्धु सभी मार डाले गये, इसे दुर्भाग्यके सिवा और क्या कहूँ? ।। भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नर:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Mga kaibigan at mga kapatid—ano pa ang maituturing dito kundi kapalaran? Ay! Ang lahat ng aking malalakas na anak, mga apo, mga kaibigan, at mga kamag-anak ay napatay. Ano pa ang maipapangalan ko rito kung hindi dalisay na kamalasan? Ang tao, na nakagapos sa bahaging itinakda ng tadhana para sa kanya, ay tiyak na hahantong sa ganitong wakas.”

Verse 47

अहं वियुक्तस्तैर्भाग्ये: पुत्रैश्नैवेह संजय

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “O Sañjaya, dito ako’y napagkaitan ng mga mapalad na kapalaran, at naulila rin sa aking mga anak. Ngayon, sa aking katandaan, nang mapasailalim sa kapangyarihan ng aking mga kaaway, sa anong abang kalagayan kaya ako mauuwi?”

Verse 48

।। नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादूृते प्रभो

“Panginoon, sa bagay na ito’y wala akong nakikitang higit na landas kundi ang tanggapin ang pagkatapon sa gubat; ito ang pinakadakilang daan dito, upang ingatan ang matuwid at iwasan ang higit na kasamaan.”

Verse 49

सो<हं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये । न हि मेडन्यद्‌ भवेच्छेयो वनाभ्युपगमादृते

“Kaya ako’y tutungo sa gubat—walang kamag-anak, sapagkat nalipol na ang aking mga kaanak. Para sa akin, wala nang higit na mabuting landas kaysa ang umurong sa gubat; maliban sa pagkanlong sa buhay-ligaw, wala akong nakikitang tunay na kabutihan.”

Verse 50

इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय । सामर्थ्यशाली संजय! मेरे लिये वनवासके सिवा और कोई कार्य श्रेष्ठ नहीं जान पड़ता। अब कुट॒म्बीजनोंका विनाश हो जानेपर बन्धु-बान्धवोंसे रहित हो मैं वनमें ही चला जाऊँगा। संजय! पंख कटे हुए पक्षीकी भाँति इस अवस्थाको पहुँचे हुए मेरे लिये वनवास स्वीकार करनेके सिवा दूसरा कोई श्रेयस्कर कार्य नहीं है ।। दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्न निहतो युधि

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, nang mapasadlak ako sa ganitong kalagayan—gaya ng ibong pinutulan ng pakpak—wala akong nakikitang higit na mabuting landas para sa akin kundi ang umurong sa gubat. Ngayong nagunaw ang aking sambahayan at ako’y naiwang walang kamag-anak at kapanalig, mag-isa akong tutungo sa gubat. Para sa taong umabot sa ganitong kalagayan, ang paninirahan sa gubat lamang ang tunay na makabubuti. Sa daigdig na pinaslang na si Duryodhana, na bumagsak si Śalya sa labanan, at na ang sandaang anak ko’y pinatay ng iisang mandirigma sa digmaan—paano ko matitiis na marinig ang malalakas na salita ni Bhīmasena sa gayong mundo?”

Verse 51

दुःशासनो विविंशश्व विकर्णश्र महाबल: । कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्ये5हं शब्दमुत्तमम्‌

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Duḥśāsana, Viviṁśa, at ang makapangyarihang Vikarṇa—paano ko ngayon maririnig ang maringal na mga salita ni Bhīmasena?”

Verse 52

असकृद्धदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Paulit-ulit, dahil doon—at dahil din sa pagkakapatay kay Duryodhana—ang aking isipan ay muling tinatamaan ng dalamhati at pagkaligalig, nang paulit-ulit.”

Verse 53

दुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिर: । दुर्योधनके वधसे दुःख और शोकसे संतप्त हुआ मैं बारंबार बोलनेवाले भीमसेनकी कठोर बातें नहीं सुन सकूँगा ।।

Nilamon ng dalamhati at pighati, ipinahayag niyang hindi niya kayang pakinggan ang mararahas at paulit-ulit na salita ni Bhīmasena. Ipinagpatuloy ni Vaiśampāyana: kaya ang hari—matanda at lubhang pinahihirapan, napatay ang mga kamag-anak—ay nananatiling nilalamon ng pagdurusa, sapagkat ang kalupitan ng digmaan ay ginagawang panibagong sugat maging ang pananalita.

Verse 54

मुहुर्मुहुर्मुह्मान: पुत्राधिभिरभिप्लुत: । विलप्य सुचिरं काल धृतराष्ट्रोडम्बिकासुत:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Paulit-ulit na nahuhulog si Dhṛtarāṣṭra—anak ni Ambikā—sa pagkalito, nilulunod ng dalamhati para sa kanyang mga anak. Matagal siyang nanaghoy, at ang kanyang isip ay paulit-ulit na lumulubog sa bigat ng pagkakapit at pagkawala matapos ang digmaan.

Verse 55

दीर्घमुष्णं स नि:श्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम्‌ | दुःखेन महता राजन्‌ संतप्तो भरतर्षभ:ः

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraang humugot ng isang mahaba at mainit na buntong-hininga at pagnilayan ang kanyang pagkatalo, ang toro sa angkan ng Bharata—na sinusunog sa loob ng matinding dalamhati—ay lubhang nabagabag, O hari.

Verse 56

पुनर्गावल्‍गर्णिं सूतं पर्यपृच्छद्‌ यथातथम्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! इस प्रकार पुत्रोंकी चिन्तामें डूबकर बारंबार मूर्च्छित होनेवाले

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, muli niyang tinanong si Sañjaya, ang tagapagmaneho ng karwahe—anak ni Gāvalgaṇa—na isalaysay ang mga pangyayari nang tumpak ayon sa tunay na naganap. Sa gitna ng pagkawasak at dalamhati, ang pagpupumilit ng hari sa eksaktong salaysay ay nagpapakita ng bigat ng bunga ng digmaan at ng pangangailangang harapin ang katotohanan, kahit lalo nitong pinapalalim ang pighati.

Verse 57

यं य॑ सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामका:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sinumang italaga ng aking panig bilang pinunong kumandante ng hukbo sa digmaan…”

Verse 58

रणमूर्थ्नि हतो भीष्म: पश्यतां व: किरीटिना

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa pinakaharap ng larangan ng digmaan, si Bhīṣma ay pinabagsak ng mandirigmang may diyadema (Arjuna), sa harap mismo ng inyong mga mata.”

Verse 59

एवमेव हत: कर्ण: सूतपुत्र: प्रतापवान्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Gayon din, si Karṇa—ang magiting na anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ay napatay.”

Verse 60

पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Noon pa man, ako’y tinuruan na ni Vidura, ang dakilang may-luwalhating loob.”

Verse 61

केचिन्न सम्यक्‌ पश्यन्ति मूढा: सम्यगवेक्ष्य च । तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वच: सम तत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “May ilang nalilinlang; kahit tumingin nang maigi, hindi pa rin tunay na nakakakita. Ako man ay gayong mangmang; para sa akin, ang payong iyon ay naging parang wala—narinig ngunit hindi tinanggap—kaya hindi ko naunawaan ang diwa at hindi ko naisagawa.”

Verse 62

यदब्रवीत्‌ स धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान्‌ | तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिन:

Wika ni Vaiśampāyana: Lahat ng sinabi noon ni Vidura—ang matuwid at malayong tumanaw—ay naganap ngayon nang eksakto. Ang salita ng dakilang kaluluwang nagsasabi ng katotohanan ay napatunayang totoo sa realidad.

Verse 63

दैवोपहतचित्तेन यन्मया न कृतं पुरा । अनयस्य फल तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुन:

Wika ni Vaiśampāyana: “O Gāvalgaṇa, Sañjaya—noon, tinamaan ng tadhana ang aking isip kaya hindi ko nagawa ang dapat gawin. Isalaysay mo muli: paano unti-unting lumitaw ang bunga ng kawalang-katarungang iyon?”

Verse 64

को वा मुखमनीकानामासीत्‌ कर्णे निपातिते । अर्जुन वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी,कर्णके मारे जानेपर सेनाके मुखस्थानपर खड़ा होनेवाला कौन था? कौन रथी अर्जुन और श्रीकृष्णका सामना करनेके लिये आगे बढ़ा?

Wika ni Vaiśampāyana: “Nang mabuwal na si Karṇa, sino ang tumindig sa unahan ng hanay-pandigma ng mga Kaurava? At aling mandirigmang nakasakay sa karwahe ang sumulong upang harapin sina Arjuna at Vāsudeva (Kṛṣṇa)?”

Verse 65

केडरक्षन्‌ दक्षिणं चक्र मद्रराजस्य संयुगे । वाम॑ च योद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठत:

Wika ni Vaiśaṃpāyana: “Sa gitna ng labanan, sino ang nagbantay sa kanang gulong ng karwahe ni Śalya, hari ng Madra, habang sabik siyang makipagdigma? Sino ang nagbantay sa kaliwa? At sinu-sino ang itinalagang bantay-likuran ng bayaning pinunong iyon?”

Verse 66

कथं च व: समेतानां मद्रराजो महारथ: । निहतः पाण्डवै: संख्ये पुत्रो वा मम संजय

Wika ni Vaiśampāyana: “Sañjaya! Paano nangyari na kahit kayong lahat ay magkakasama, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe na si Śalya, hari ng Madra—o ang aking anak (Duryodhana)—ay napatay ng mga Pāṇḍava sa gitna ng labanan, sa harap mismo ng inyong mga mata? Paano naganap ang gayong pagkatalo?”

Verse 67

ब्रृहि सर्व यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम्‌ । यथा च निहत: संख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Isalaysay mo sa akin ang lahat nang tumpak ayon sa tunay na nangyari tungkol sa dakilang pagkalipol ng mga Bharata. At ipaliwanag mo rin kung paano, sa gitna ng labanan, napatay ang aking anak na si Duryodhana.”

Verse 68

पज्चालाश्च यथा सर्वे निहता: सपदानुगा: । धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च द्रौपद्या: पजच चात्मजा:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sa anong paraan napatay ang lahat ng mga Pāñcāla, kasama ang kanilang mga tagapaglingkod at mga tagasunod? At paano napatay sina Dhṛṣṭadyumna at Śikhaṇḍin, gayundin ang limang anak ni Draupadī?”

Verse 69

पाण्डवाश्व यथा मुक्तास्तथो भौ माधवीौ युधि । कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मज:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Paano nakaligtas nang buhay sa larangan ng digmaan ang limang Pāṇḍava? At paano nakaligtas sa gitna ng labanan ang dalawang bayani ng Mādhava—sina Kṛṣṇa at Sātyaki? At paano rin nakalabas na buhay sina Kṛpa, Kṛtavarmā, at ang anak ni Bhāradvāja (Aśvatthāmā)?”

Verse 70

यद्‌ यथा यादृशं चैव युद्ध वृत्तं च साम्प्रतम्‌ । अखिल श्रोतुमिच्छामि कुशलो हासि संजय

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Sañjaya, nais kong marinig nang buo—kung paano at sa anong paraan naganap—ang salaysay ng digmaan ayon sa kasalukuyang kalagayan. Dalubhasa ka sa pagsasalaysay nito; kaya sabihin mo sa akin ang lahat.”

Verse 243

कि पुन: सहिता वीरा: कृतवैराश्न पाण्डवै: । “महाराज! मेरे इन सहयोगियोंमेंसे एक-एक वीर भी समरांगणमें कुपित होकर मुझपर आक्रमण करनेवाले समस्त पाण्डवोंको रोकनेमें समर्थ हैं। फिर यदि पाण्डवोंके साथ वैर रखनेवाले ये सारे वीर एक साथ होकर युद्ध करें तब क्या नहीं कर सकते

“Maharaja! Sa aking mga kapanalig na ito, bawat isang bayani ay may kakayahang, sa galit sa larangan ng digmaan, pigilan ang lahat ng Pāṇḍava na sumasalakay upang lusubin ako. Lalo pa kung ang lahat ng bayaning ito—na may alitan sa mga Pāṇḍava—ay magsama-sama sa pakikidigma, ano pa ang hindi nila magagawa?”

Verse 256

योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्‌ मृथे । 'राजेन्द्र! अथवा ये सभी योद्धा पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरके अनुयायियोंके साथ युद्ध करेंगे और उन सबको रणभूमिमें मार गिरायेंगे

O hari, sila’y lalaban nang magkakasama, at sa digmaan ay papatayin nila ang mga iyon sa larangan—isang payong nagsasaad ng nalalapit na marahas na pagpatay na sama-samang isasagawa.

Verse 263

ततो नृपतयो वीरा: स्थास्यन्ति मम शासने । “अकेला कर्ण ही मेरे साथ रहकर समस्त पाण्डवोंको मार डालेगा। फिर सारे वीर नरेश मेरी आज्ञाके अधीन हो जायँगे

Pagkaraan, ang matatapang na hari ay tatayo nang masunurin sa aking utos. (Sa kanyang guniguni:) “Si Karna lamang, na mananatili sa aking tabi, ang papatay sa lahat ng mga Pāṇḍava; at pagkaraan, ang lahat ng magigiting na pinuno ay mapapasailalim sa aking kapangyarihan.”

Verse 273

न स संनहाते राजन्निति मामब्रवीद्‌ वच: । “राजन! पाण्डवोंके जो नेता हैं, वे महाबली वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण युद्धके लिये कवच नहीं धारण करेंगे।” ऐसी बात दुर्योधन मुझसे कहता था

Sinabi niya sa akin, “O hari, hindi siya magsusuot ng baluti.” Paulit-ulit itong sinasabi ni Duryodhana sa akin: “O hari, ang makapangyarihang pinuno ng mga Pāṇḍava—si Śrī Kṛṣṇa, anak ni Vasudeva—ay hindi magsusuot ng baluting pandigma.”

Verse 313

निहतः पाण्डवै: संख्ये किमन्यद्‌ भागधेयत: । जैसे सिंह सियारसे लड़कर मारा जाय

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Kung ang aking mga mandirigma’y napatay ng mga Pāṇḍava sa labanan, ano pang sanhi ang maituturo kundi tadhana? Gaya ng isang leon na maaaring mamatay matapos makipaglaban sa isang asong-gubat, gayon din sa digmaang iyon, si Bhīṣma—ang makapangyarihang bayani, tagapangalaga ng daigdig—ay nakamit ang kamatayan matapos makaharap si Śikhaṇḍin. At doon din, si Drona—isang Brāhmaṇa na pantas, ganap na bihasa sa lahat ng agham ng sandata at palaso—ay napatay rin ng mga Pāṇḍava sa larangan. Sa gayong pangyayari, ano pa ang paliwanag maliban sa kapalaran?”

Verse 423

निहता बहवो यत्र किमन्यद्‌ भागधेयतः । ये तथा और भी बहुत-से अस्त्रवेत्ता

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa pook na napakarami ang napatay, ano pang sanhi ang maituturo kundi tadhana? Kapag maraming dalubhasa sa sandata—mga haring at prinsipe na magigiting, waring lasing sa digmaan, may bisig na parang pamalong bakal—ang napabagsak sa napakaraming bilang, anong paliwanag pa ang matitira kundi ang itinakdang bahagi ng kapalaran?”

Verse 446

निहता: समरे सर्वे किमन्यद्‌ भागधेयत: । सूत संजय! जहाँ समरभूमिमें नाना देशोंसे आये हुए देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी बहुत-से शूरवीर महाथनुर्धर

Lahat sila’y napatay sa labanan—ano pa bang dahilan maliban sa tadhana? O Sūta Sanjaya! Sa lupain ng digmaan na iyon, maraming mandirigmang nagmula sa iba’t ibang kaharian, kasingtapang ni Indra na hari ng mga deva—mga dakilang mamamana, bihasa sa sandata, at mga kṣatriyang nagngangalit sa digmaan—ay pawang nalipol; kaya bukod sa kapalaran, ano pa ang maaaring sanhi?

Verse 463

यस्तु भाग्यसमायुक्त: स शुभं प्राप्तुयान्नर: । निश्चय ही मनुष्य अपना-अपना भाग्य लेकर उत्पन्न होता है, जो सौभाग्यसे सम्पन्न होता है, उसे ही शुभ फलकी प्राप्ति होती है

Ang taong pinagkalooban ng mabuting kapalaran lamang ang nakakamit ng mapalad at mabuti. Sapagkat tiyak na ang bawat isa’y isinisilang na taglay ang sariling bahagi ng tadhana; tanging yaong pinapaboran ng suwerte ang tumatanggap ng mabuting bunga.

Verse 513

एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम | जब दुर्योधन मारा गया

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Paano ko matitiis na marinig ang malakas na sigaw ni Bhīmasena—siya na mag-isang pumatay sa aking sandaang anak sa larangan ng digmaan? Nang mapatay na si Duryodhana, nang malipol si Śalya sa labanan, at nang bumagsak din sina Duḥśāsana, Vivimśati, at ang makapangyarihang Vikarna—paano ko matitiis ang sigaw ng tagumpay ng taong siyang nag-ubos sa aking angkan?”

Verse 563

सेनापतिं प्रणेतारं किमकुर्वत मामका: । धृतराष्ट्रने कहा--संजय! भीष्म और द्रोणाचार्यके वधका तथा युद्ध-संचालक सेनापति सूतपुत्र कर्णके विनाशका समाचार सुनकर मेरे पुत्रोंने क्या किया?

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sanjaya! Nang marinig ang balitang napatay sina Bhīṣma at Droṇācārya, at nawasak si Karṇa—ang anak ng sūta (tagapagmaneho ng karwahe) na siyang kumander at tagapagpatakbo ng digmaan—ano ang ginawa ng aking mga anak?”

Verse 576

अचिरेणैव कालेन तं त॑ निधघ्नन्ति पाण्डवा: | मेरे पुत्र युद्धस्थलमें जिस-जिस वीरको अपना सेनापति बनाते थे, पाण्डव उस-उसको थोड़े ही समयमें मार गिराते थे

Sa loob ng maikling panahon, pinabagsak ng mga Pāṇḍava ang bawat mandirigmang itinalaga ng aking mga anak bilang kumander sa larangan ng digmaan.

Verse 583

एवमेव हतो द्रोण: सर्वेषामेव पश्यताम । युद्धके मुहानेपर तुमलोगोंके देखते-देखते भीष्मजी किरीटधारी अर्जुनके हाथसे मारे गये। इसी प्रकार द्रोणाचार्यका भी तुम सब लोगोंके सामने ही संहार हो गया

Wika ni Vaiśampāyana: “Gayon din napatay si Droṇa—sa harap ng mga mata ng lahat. Kung paanong bumagsak si Bhīṣma sa digmaan habang nakatingin ang lahat, gayon din si Droṇācārya ay hayagang dumanas ng pagkapuksa sa paningin ng nagkakatipong mga mandirigma.”

Verse 593

स राजकानां सर्वेषां पश्यतां व: किरीटिना । इसी तरह प्रतापी सूतपुत्र कर्ण भी राजाओंसहित तुम सब लोगोंके देखते-देखते किरीटधारी अर्जुनके हाथसे मारा गया

Wika ni Vaiśampāyana: “Sa harap ng lahat ng mga hari—at sa mismong paningin ninyong lahat—si Karṇa na makapangyarihan, ang matapang na anak ng isang tagapagmaneho ng karwahe, ay napatay rin ng koronadong Arjuna. Ipinapakita ng salaysay na ito ang hayag at nasaksihang katangian ng pangyayari: sa digmaan, maging ang pinakadakila ay bumabagsak sa harap ng tadhana at ng bunga ng mga alyansa at gawaing pinili niya.”

Verse 606

दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति । महात्मा विदुरने मुझसे पहले ही कहा था कि *दुर्योधनके अपराधसे इस प्रजाका विनाश हो जायगा”

Wika ni Vaiśampāyana: “Dahil sa kasalanan ni Duryodhana, malilipol ang bayang ito. Matagal nang nagbabala sa akin si Vidura, ang dakila ang loob, na ‘ang pagkakasala ni Duryodhana ang magdadala ng kapahamakan sa kaharian’.”

Verse 2936

व्यायच्छमाना: समरे किमन्यद्‌ भागधेयत: । जब ऐसे वीरोंके बीचमें रहकर भी प्रयत्नपूर्वक लड़नेवाले मेरे पुत्र समरांगणमें मार डाले गये, तब इसे भाग्यके सिवा और क्या कहा जा सकता है?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Nagpumiglas sila sa labanan nang buong lakas—ano pa ba ito kundi tadhana? Sapagkat kahit nasa gitna sila ng gayong mga bayani at lumaban nang may sinadyang pagsisikap, napatay ang aking mga anak sa larangan ng digmaan. Ano pa ang maituturing dito, kung hindi kapalaran?”