Adhyaya 45

Verse 1

अपन क्ाता बछ। अर: - विभिन्न जातियोंके कर्मको अपनानेके कारण वह उन जातियोंके नामसे निर्दिष्ट होने लगता है। षट्चत्वारिशो5 ध्याय: कौरव-सेनाकी व्यूह-रचना, युधिष्ठिरके आदेशसे 3 ४8% का आक्रमण, शल्यके द्वारा पाण्डव-सेनाके प्रमुख वीरों वर्णन तथा अर्जुनकी प्रशंसा संजय उवाच तत: परानीकसहं व्यूहमप्रतिमं कृतम्‌ । समीक्ष्य कर्ण: पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, nang masiyasat niya ang walang kapantay na ayos ng labanan—na nakahanay na kaharap ng hukbong kalaban—namasdan ni Karna ang mga anak ni Pāṇḍu na binabantayan ni Dhṛṣṭadyumna.

Verse 2

प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च । वादित्राणां च निनदैः कम्पयज्निव मेदिनीम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Sumulong siya, umuugong ang kanyang karwahe at umaalingawngaw ang sigaw na tila ungol ng leon; at sa ingay ng mga kasangkapang pandigma, wari’y pinayanig niya ang mismong lupa.

Verse 3

वेपमान इव क्रोधाद्‌ युद्धशौण्ड: परंतप: । प्रतिव्यूह्ा महातेजा यथावद्‌ भरतर्षभ

Sinabi ni Sanjaya: Warì’y nanginginig sa poot, ang makapangyarihang mandirigmang iyon—tagasunog ng mga kaaway at bihasa sa digmaan—ay bumuo ng panlaban na hanay sa wastong kaayusan, O toro sa mga Bharata.

Verse 4

व्यधमत्‌ पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव । युधिष्ठिरं चाभ्यहनदपसव्यं चकार ह

Sinabi ni Sanjaya: Gaya ni Maghavān (Indra) na nagpapaurong sa hukbo ng mga Asura, winasak niya ang hukbong Pāṇḍava. Tinamaan din niya si Yudhiṣṭhira at napilit itong lumiko pakaliwa—isang masamang pangitain sa gitna ng ligalig ng digmaan.

Verse 5

संजय कहते हैं--भरतश्रेष्ठल तदनन्तर यह देखकर कि कुन्तीकुमारोंकी सेनाका अनुपम व्यूह बनाया गया है, जो शत्रुदलके आक्रमणको सह सकनेमें समर्थ और धृष्टद्युम्नद्वारा सुरक्षित है, शत्रुओंको संताप देनेवाला युद्धकुशल कर्ण रथकी घर्घराहट, सिंहकी-सी गर्जना तथा वाद्योंकी गम्भीर ध्वनिसे पृथ्वीको कँपाता और स्वयं भी क्रोधसे काँपता हुआ-सा आगे बढ़ा। उस महातेजस्वी वीरने शत्रुओंके मुकाबलेमें अपनी सेनाकी यथोचित व्यूह-रचना करके, जैसे इन्द्र आसुरी सेनाका संहार करते हैं, उसी प्रकार पाण्डव- सेनाका विनाश आरम्भ कर दिया और युधिष्ठिरको भी घायल करके दाहिने कर दिया ।। १ न-डें || (तानि सर्वाणि सैन्यानि कर्ण दृष्टवा विशाम्पते | बभूवु: सम्प्रहृष्टानि तावकानि युयुत्सया ।। अश्रूयन्त ततो वाचस्तावकानां विशाम्पते | प्रजानाथ! (उस समय) आपके सभी सैनिक कर्णको देखकर युद्धकी इच्छासे हर्ष और उत्साहमें भर गये। राजन! उस समय आपके योद्धाओंकी कही हुई ये बातें सुनायी देने लगीं। सैनिका ऊचु: कर्णार्जुनमहायुद्धमेतदद्य भविष्यति । अद्य दुर्योधनो राजा हतामित्रो भविष्यति ।। सैनिक बोले--आज यह कर्ण और अर्जुनका महान्‌ युद्ध होगा। आज राजा दुर्योधनके सारे शत्रु मार डाले जायूँगे। अद्य कर्ण रणे दृष्टवा फाल्गुनो विद्रविष्यति । अद्य तावद्‌ वयं युद्धे कर्णस्यैवानुगामिन: ।। कर्णबाणमयं भीम॑ युद्ध द्रक्ष्याम संयुगे । आज अर्जुन रणभूमिमें कर्णको देखते ही भाग खड़े होंगे। आज युद्धमें हमलोग कर्णके ही अनुगामी होकर समरांगणमें कर्णके बाणोंसे भरा हुआ भीषण संग्राम देखेंगे। चिरकालागतमिदमसद्येदानीं भविष्यति ।। अद्य द्रक्ष्याम संग्रामं घोरं देवासुरोपमम्‌ । दीर्घकालसे जिसकी सम्भावना की जाती थी, वह आज इसी समय उपस्थित होगा। आज हमलोग देवासुर-संग्रामके समान भयंकर युद्ध देखेंगे। अद्येदानीं महद्‌ युद्ध भविष्पति भयानकम्‌ ।। अद्येदानीं जयो नित्यमेकस्यैकस्य वा रणे । आज अभी बड़ा भयानक युद्ध छिड़नेवाला है। आज रणभूमिमें इन दोनोंमेंसे एक-न- एककी विजय अवश्य होगी। अर्जुनं किल राधेयो वधिष्यति महारणे ।। अथवा कं नरं लोके न स्पृशन्ति मनोरथा: । निश्चय ही राधापुत्र कर्ण इस महायुद्धमें अर्जुनका वध कर डालेगा अथवा इस जगत्‌में किस मनुष्यके अंदर बड़े-बड़े मनसूबे नहीं उठते हैं। संजय उवाच इत्युक्त्वा विविधा वाच: कुरव: कुरुनन्दन । आजपघ्नुः पटहांश्वैव तूर्याश्रैव सहस्रश: ।। संजय कहते हैं--कुरुनन्दन! इस तरह नाना प्रकारकी बातें कहकर कौरवोंने सहस्रों नगाड़े पीटे और दूसरे-दूसरे बाजे भी बजवाये। भेरीनादांश्व विविधान्‌ सिंहनादांश्व पुष्कलान्‌ | मुरजानां महाशब्दानानकानां महारवान्‌ ।। भाँति-भाँतिकी भेरी-ध्वनि हुई और बारंबार सैनिकोंद्वारा सिंहनाद किये गये। गम्भीर ध्वनि करनेवाले ढोल और मृदंगके महान्‌ शब्द वहाँ सब ओर गूँजने लगे। नृत्यमानाश्न बहवस्तर्जमानाश्न मारिष । अन्योन्यमभ्ययुर्युद्धे युद्धरज्रगता नरा: ।। मान्यवर नरेश! युद्धके रंगभूमिमें उतरे हुए बहुसंख्यक मनुष्य नृत्य तथा गर्जन-तर्जन करते हुए एक-दूसरेका सामना करनेके लिये आगे बढ़े। तेषां पदाता नागानां पादरक्षा: समन्तत: । पट्टिशासिधरा: शूराश्चापबाण भुशुण्डिन: ।। भिन्दिपालधराश्चैव शूलहस्ता: सुचक्रिण: । तेषां समागमो घोरो देवासुररणोपम: ।।) उनमें शूरवीर पैदल सैनिक चारों ओरसे पट्टिश, खड्ग, धनुष-बाण, भुशुण्डी, भिन्दिपाल, त्रिशूल और चक्र हाथमें लेकर हाथियोंके पैरोंकी रक्षा कर रहे थे। उनमें देवासुर-संग्रामके समान भयंकर युद्ध छिड़ गया। धृतराष्ट्र रवाच कथं संजय राधेय: प्रत्यव्यूहत पाण्डवान्‌ | धृष्टद्युम्नमुखान्‌ सर्वान्‌ भीमसेनाभिरक्षितान्‌,धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! राधापुत्र कर्णने देवताओंके लिये भी अजेय तथा भीमसेनद्वारा सुरक्षित धृष्टद्युम्म आदि सम्पूर्ण महाधनुर्धर पाण्डव-वीरोंके जवाबमें किस प्रकार व्यूहका निर्माण किया? संजय! मेरी सेनाके दोनों पक्ष और प्रपक्षके रूपमें कौन- कौनसे वीर थे?

Sinabi ni Sanjaya: “O ligaya ng mga Kuru, matapos magsalita ng sari-saring pananalita, pinukpok ng mga Kaurava ang libu-libong tambol at pinatunog ang di-mabilang na trumpeta at iba pang mga tugtuging pandigma.”

Verse 6

सर्वनिव महेष्वासानजय्यानमरैरपि । के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्थ संजय,धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! राधापुत्र कर्णने देवताओंके लिये भी अजेय तथा भीमसेनद्वारा सुरक्षित धृष्टद्युम्म आदि सम्पूर्ण महाधनुर्धर पाण्डव-वीरोंके जवाबमें किस प्रकार व्यूहका निर्माण किया? संजय! मेरी सेनाके दोनों पक्ष और प्रपक्षके रूपमें कौन- कौनसे वीर थे?

Wika ni Sanjaya: Tinanong ni Dhritarashtra, “Sanjaya, paano inayos ni Karna—anak ni Radha, na di magagapi kahit ng mga diyos—ang kanyang pormasyon sa digmaan (vyuha) bilang tugon sa mga kampeon ng Pandava gaya ni Dhrishtadyumna, pawang dakilang mamamana at pinangangalagaan ni Bhimasena? At, Sanjaya, sinu-sino sa aking hukbo ang tumayong dalawang pakpak at mga pakpak na sumusuporta sa pormasyon?”

Verse 7

प्रविभज्य यथान्यायं कथं वा समवस्थिता: । कथं पाण्डुसुताश्चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान्‌,वे किस प्रकार यथोचित रूपसे योद्धाओंका विभाजन करके खड़े हुए थे? पाण्डवोंने भी मेरे पुत्रोंके मुकाबलेमें कैसे व्यूहका निर्माण किया था?

Wika ni Sanjaya: “Matapos hatiin ang mga mandirigma ayon sa nararapat at sa tuntunin, paano sila pumuwesto? At paano naman ang mga anak ni Pandu ay bumuo ng katapat na pormasyon laban sa aming panig, upang salubungin ang mga Kaurava?”

Verse 8

कथं चैव महद्‌ युद्ध प्रावर्तत सुदारुणम्‌ । क्व च बीभत्सुरभवद्‌ यत्‌ कर्णोड्याद्‌ युधिष्ठिरम्‌,यह अत्यन्त भयंकर महायुद्ध किस प्रकार आरम्भ हुआ? अर्जुन कहाँ थे कि कर्णने युधिष्ठिरपर आक्रमण कर दिया?

Wika ni Sanjaya: “Paano nagsimula ang dakila at lubhang mabangis na labanan? At nasaan si Arjuna (Bibhatsu) kaya nagawa ni Karna na salakayin si Yudhishthira?”

Verse 9

को हार्जुनस्य सान्निध्ये शक्तो5भ्येतुं युधिष्ठिरम्‌ । सर्वभूतानि यो होक: खाण्डवे जितवान्‌ पुरा । कस्तमन्यस्तु राधेयात्‌ प्रतियुद्ध्येज्जिजीविषु:,जिन्होंने पूर्वकालमें अकेले ही खाण्डववनमें समस्त प्राणियोंको परास्त कर दिया था, उन अर्जुनके समीप रहते हुए युधिष्ठिरपर कौन आक्रमण कर सकता था? राधापुत्र कर्णके सिवा दूसरा कौन है जो जीवित रहनेकी इच्छा रखते हुए भी अर्जुनके सामने युद्ध कर सके

Wika ni Sanjaya: “Sino, kung naroon si Arjuna sa tabi, ang makasusugod upang salakayin si Yudhishthira? Siya ang minsang, noong unang panahon, nagwagi sa lahat ng nilalang sa gubat ng Khandava. Sino pa, maliban kay Radheya Karna, ang mangangahas makipagdigma sa harap ni Arjuna kahit nais pa ring mabuhay?”

Verse 10

संजय उवाच शृणु व्यूहस्य रचनामर्जुनश्ष यथा गत: । परिवार्य नृपं स्वं स्व॑ संग्रामश्चाभवद्‌ यथा,संजय कहते हैं--राजन्‌! व्यूहकी रचना किस प्रकार हुई थी, अर्जुन कैसे और कहाँ चले गये थे और अपने-अपने राजाको सब ओरसे घेरकर दोनों दलोंके योद्धाओंने किस प्रकार संग्राम किया था? यह सब बताता हूँ, सुनिये

Wika ni Sanjaya: “O Hari, makinig. Isasalaysay ko kung paano inayos ang pormasyon, paano at saan nagtungo si Arjuna, at kung paano naglaban ang mga mandirigma ng dalawang hukbo—na pinalilibutan ang kani-kanilang hari sa lahat ng panig—sa gitna ng digmaan.”

Verse 11

कृप: शारद्वतो राजन्‌ मागधाश्व तरस्विन: । सात्वत: कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षमाश्रिता:,नरेश्वर! शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य, वेगशाली मागध वीर और सात्वतवंशी कृतवर्मा--ये व्यूहके दाहिने पक्षका आश्रय लेकर खड़े थे। महारथी शकुनि और उलूक चमचमाते हुए प्रासोंसे सुशोभित घुड़सवारोंके साथ उनके प्रपक्षमें स्थित हो आपके व्यूहकी रक्षा कर रहे थे

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Kṛpa Śāradvata, ang mabilis na mga kabalyerong Magadhan, at si Kṛtavarmā ng angkang Sātvata ay pumuwesto sa kanang pakpak ng hanay-digma.

Verse 12

तेषां प्रपक्षे शकुनिरुलूकश्च महारथ: । सादिभिर्विमलप्रासैस्तवानीकमरक्षताम्‌,नरेश्वर! शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य, वेगशाली मागध वीर और सात्वतवंशी कृतवर्मा--ये व्यूहके दाहिने पक्षका आश्रय लेकर खड़े थे। महारथी शकुनि और उलूक चमचमाते हुए प्रासोंसे सुशोभित घुड़सवारोंके साथ उनके प्रपक्षमें स्थित हो आपके व्यूहकी रक्षा कर रहे थे

Wika ni Sañjaya: Sa unahang pakpak nila ay nakatindig ang mga dakilang mandirigmang-karwahe na sina Shakuni at Uluka. Kasama ang mga kabalyerong may malilinis at kumikislap na sibat, binantayan nila ang iyong hukbo, O Hari.

Verse 13

गान्धारिभिरसम्भ्रान्तै: पर्वतीयैश्न दुर्जयै: शलभानामिव व्रातैः पिशाचैरिव दुर्दशै:,उनके साथ कभी घबराहटमें न पड़नेवाले गान्धारदेशीय सैनिक और दुर्जय पर्वतीय वीर भी थे। पिशाचोंके समान उन योद्धाओंकी ओर देखना कठिन हो रहा था और वे टिड्डीदलोंके समान यूथ बनाकर चलते थे

Kasama nila ang mga kawal na Gandhāra na hindi natitinag ng pangamba, at ang mga mandirigmang-bundok na mahirap daigin. Kumikilos sila nang pangkat-pangkat na parang mga kawan ng balang, at nakapanghihilakbot pagmasdan na wari’y mga piśāca.

Verse 14

चतुस्त्रिंशत्सहस्रनाणि रथानामनिवर्तिनाम्‌ | संशप्तका युद्धशौण्डा वाम॑ पार्श्वरपालयन्‌

Wika ni Sañjaya: Tatlumpu’t apat na libong karwaheng pandigma ng mga mandirigmang hindi umatras—ang mga Saṁśaptaka, mabangis at palalo sa digmaan—ang nagbabantay sa kaliwang pakpak.

Verse 15

तेषां प्रपक्षा: काम्बोजा: शकाश्ष यवनै: सह,उनके प्रपक्षस्थानमें सूतपुत्रकी आज्ञासे रथों, घुड़सवारों और पैदलोंसहित काम्बोज, शक तथा यवन महाबली श्रीकृष्ण और अर्जुनको ललकारते हुए खड़े थे

Wika ni Sañjaya: Sa kanilang panig ay nakahanay nang magkakasama ang mga Kāmboja, Śaka, at Yavana—iniayos ayon sa utos ng anak ng tagapagmaneho ng karwahe (Karna). Taglay ang mga karwahe, kabalyerya, at impanterya, hinamon nila ang makapangyarihang sina Kṛṣṇa at Arjuna.

Verse 16

निदेशात्‌ सूतपुत्रस्य सरथा: साश्वपत्तय: । आह्वयन्तोअ्र्जुनं तस्थु: केशवं च महाबलम्‌,उनके प्रपक्षस्थानमें सूतपुत्रकी आज्ञासे रथों, घुड़सवारों और पैदलोंसहित काम्बोज, शक तथा यवन महाबली श्रीकृष्ण और अर्जुनको ललकारते हुए खड़े थे

Sinabi ni Sañjaya: Sa utos ng anak ng kutsero (Karna), ang mga Kāmboja, Śaka, at Yavana—na may mga karwaheng pandigma, kabalyerya, at impanterya—ay tumindig nang matatag sa sarili nilang puwesto sa labanan, malakas na hinahamon si Arjuna at ang makapangyarihang si Keśava (Kṛṣṇa).

Verse 17

मध्ये सेनामुखे कर्णो5प्यवातिष्ठत दंशित: । चित्रवर्माड्भद: स्रग्वी पालयन्‌ वाहिनीमुखम्‌,कर्ण भी विचित्र कवच, अंगद और हार धारण करके सेनाके मुखभागकी रक्षा करता हुआ व्यूहके मुहानेपर ठीक बीचो-बीचमें खड़ा था

Sinabi ni Sañjaya: Sa pinakagitna ng unahang hanay ng hukbo, tumindig din si Karna—ganap na armado at matatag ang loob. Suot ang kahanga-hangang makulay na baluti, may suot na anggad at kuwintas na bulaklak, binantayan niya ang bungad ng pormasyon at pinatatag ang taliba.

Verse 18

रक्षमाणै: सुसंरब्धै: पुत्रै: शस्त्रभृतां वर: । वाहिनीं प्रमुखे वीर: सम्प्रकर्षज्रशो भत

Sinabi ni Sañjaya: Binabantayan ng kanyang mga anak—nag-aalab ang tapang at nakatuon sa pag-iingat—ang pangunahing mandirigma sa mga may sandata, ang bayani, ay humila sa hukbo pasulong sa pinakaharap, sumasalpok sa hanay ng labanan nang may biglang lakas.

Verse 19

महाद्विपस्कन्धगत: पिड्जाक्ष: प्रियदर्शन:

Sinabi ni Sañjaya: Nakatindig sa likod ng isang dambuhalang elepante, ang may natatanging mga mata—kaaya-ayang pagmasdan—ay lumitaw na kapansin-pansin sa gitna ng salaysay ng digmaan.

Verse 20

तमन्वयान्महाराज स्वयं दुर्योधनो नूप:,अशोभत महाराज देवैरिव शतक्रतुः । महाराज! विचित्र अस्त्र और कवच धारण करनेवाले सहोदर भाइयों तथा एक साथ आये हुए मद्र और केकयदेशके महापराक्रमी योद्धाओंद्वारा सुरक्षित साक्षात्‌ राजा दुर्योधन दुःशासनके पीछे-पीछे चल रहा था। महाराज! उस समय देवताओंसे घिरे हुए देवराज इन्द्रके समान उसकी शोभा हो रही थी

Sinabi ni Sañjaya: O dakilang hari, si Duryodhana mismo, ang pinuno, ay sumunod sa likuran. Pinangangalagaan siya ng mga makapangyarihang mandirigma—ang kanyang mga kapatid na may sari-saring sandata at baluti, at ang matatapang na kawal ng Madra at Kekaya na nagsidating nang magkakasama—kaya’t sa sandaling iyon, O hari, siya’y nagningning na tila si Indra (Śatakratu) na napalilibutan ng mga diyos.

Verse 21

चित्रास्त्रैश्वित्रसंनाहै: सोदर्यरभिरक्षित: । रक्ष्यमाणो महावीर्य: सहितैर्मद्रकेकयै:

Sinabi ni Sañjaya: Binabantayan ng sarili niyang mga kapatid, taglay ang sari-saring sandata at maningning na baluti, ang makapangyarihang bayani ay sumulong sa ilalim ng pag-iingat, kasama ang nagkakatipong mga mandirigma ng Madra at Kekaya.

Verse 22

अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथा:,अश्वत्थामा, कौरवपक्षके प्रमुख महारथी वीर, शौर्यसम्पन्न म्लेच्छ सैनिकोंसे युक्त नित्य मतवाले हाथी वर्षा करनेवाले मेघोंके समान मदकी धारा बहाते हुए उस रथसेनाके पीछे- पीछे चल रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: Si Aśvatthāmā, kasama ang mga pangunahing bayani ng mga Kuru—mga dakilang mandirigmang karwahe—ay sumunod sa likuran ng hukbong-karwahe. Sa panig ng mga Kaurava, kumilos siya bilang pangunahing mahāratha, may kasamang mababangis at matatapang na hukbong mleccha, at mga elepanteng laging nasa init ng pagkalasing, bumubuhos ang katas ng kanilang mada na wari’y mga ulap-ulan sa panahon ng habagat.

Verse 23

नित्यमत्ताश्न मातड्ा: शूरैम्लेच्छै: समन्विता: । अन्वयुस्तद्‌ रथानीकं क्षरन्त इव तोयदा:,अश्वत्थामा, कौरवपक्षके प्रमुख महारथी वीर, शौर्यसम्पन्न म्लेच्छ सैनिकोंसे युक्त नित्य मतवाले हाथी वर्षा करनेवाले मेघोंके समान मदकी धारा बहाते हुए उस रथसेनाके पीछे- पीछे चल रहे थे

Ang mga elepanteng laging lasing sa mada, na may kasamang matatapang na mandirigmang mleccha, ay sumunod sa hukbong-karwahe, at dumadaloy ang kanilang katas na parang mga ulap na nagbubuhos ng ulan.

Verse 24

ते ध्वजैर्वैजयन्तीभिज्वलद्धि: परमायुधै: । सादिभ्षिश्षास्थिता रेजुर्द्रमवन्‍्त इवाचला:,वे हाथी ध्वजों, वैजयन्ती पताकाओं, प्रकाशमान अस्त्र-शस्त्रों तथा सवारोंसे सुशोभित हो वृक्षसमूहोंसे युक्त पर्वतोंके समान शोभा पा रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: Pinalamutian ng matatayog na watawat at mga bandilang vaijayantī, kumikislap sa napakahuhusay na sandata, at punô ng mga nakasakay at mga armadong kawal, ang mga elepanteng pandigma ay nagningning na parang mga bundok na nababalutan ng mga kakahuyan.

Verse 25

तेषां पदातिनागानां पादरक्षा: सहस्रश: । पट्टिशासिधरा: शूरा बभूवुरनिवर्तिन:,पट्टिश और खड्ग धारण किये तथा युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले सहस्रों शूर सैनिक उन पैदलों एवं हाथियोंके पादरक्षक थे

Sinabi ni Sañjaya: Para sa mga kawal na naglalakad at sa mga elepante, may libu-libo at libu-libong bantay sa paanan—mga mandirigmang may hawak na paṭṭiśa (sibat) at espada—mga taong hindi kailanman uurong sa labanan.

Verse 26

सादिशि: स्यन्दनैनगिरधिकं समलड्कृतै: । स व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपम:,अधिकाधिक सुसज्जित हाथियों, रथों और घुड़सवारोंसे सम्पन्न वह व्यूहराज देवताओं और असुरोंकी सेनाके समान सुशोभित हो रहा था

Wika ni Sañjaya: Pinalamutian ng lalo pang maringal na mga karwaheng pandigma, mga elepante, at kabalyeriya, ang “hari ng mga pormasyon sa digmaan” ay nagningning—na wari’y nagtipong hukbo ng mga deva at asura.

Verse 27

बा्स्पत्य: सुविहितो नायकेन विपश्चिता । नृत्यतीव महाव्यूह: परेषां भयमादधत्‌,विद्वान्‌ सेनापति कर्णके द्वारा बृहस्पतिकी बतायी हुई रीतिके अनुसार भलीभाँति रचा गया वह महान्‌ व्यूह शत्रुओंके मनमें भय उत्पन्न करता हुआ नृत्य-सा कर रहा था

Wika ni Sañjaya: Ang malawak na pormasyon—na inayos nang ubod ng tumpak ng marunong na kumander ayon sa taktika na itinuro ni Bṛhaspati—ay waring sumasayaw, ngunit nagbubunsod ng pangamba sa puso ng mga kalaban.

Verse 28

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सव: । पत्त्यश्चरथमातज्जा: प्रावषीव बलाहका:,उसके पक्ष और प्रपक्षोंसे युद्धके इच्छुक पैदल, घुड़सवार, रथी और गजारोही योद्धा उसी प्रकार निकल पड़ते थे, जैसे वर्षाकालमें मेघ प्रकट होते हैं

Wika ni Sañjaya: Mula sa mga pakpak at kabaligtarang pakpak nito, sumiklab ang mga mandirigmang uhaw sa labanan—impanterya, kabalyeriya, mga mandirigmang-karwahe, at mga sakay ng elepante—na naglitawan nang maramihan na parang mga ulap-ulan sa tag-ulan.

Verse 29

तत: सेनामुखे कर्ण दृष्टवा राजा युधिष्छिर: । धनंजयममित्रघ्नमेकवीरमुवाच ह,तदनन्तर सेनाके मुहानेपर कर्णको खड़ा देख राजा युधिष्ठिरने शत्रुओंका संहार करनेवाले अद्वितीय वीर धनंजयसे इस प्रकार कहा--

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, nang makita ni Haring Yudhiṣṭhira si Karṇa na nakatindig sa pinakaharap ng hukbo, kinausap niya si Dhanañjaya (Arjuna)—ang mamumuksa ng kaaway, ang walang kapantay na nag-iisang bayani—sa ganitong paraan.

Verse 30

पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे । युक्त पक्षै: प्रपक्षेश्ष परानीकं प्रकाशते,“अर्जुन! रणभूमिमें कर्णद्वारा रचित उस महाव्यूहको देखो। पक्षों और प्रपक्षोंसे युक्त शत्रुकी वह व्यूहबद्ध सेना कैसी प्रकाशित हो रही है!

Wika ni Sañjaya: “Masdan mo, O Arjuna, ang malawak na pormasyon na inayos ni Karṇa sa larangan ng digmaan. Ang hukbo ng kaaway, na nakahanay sa mga pakpak at kabaligtarang pakpak, ay lantad sa isang nakapanghihilakbot na ayos!”

Verse 31

तदेतद्‌ वै समालोक्य प्रत्यमित्रं महद्‌ बलम्‌ । यथा नाभिभवत्यस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम्‌,“अत: इस विशाल शत्रुसेनाकी ओर देखकर तुम ऐसी नीतिका निर्माण करो, जिससे वह हमें परास्त न कर सके”

Sinabi ni Sañjaya: “Matapos masusing masiyasat ang dakilang hukbong kaaway na nakahanay laban sa atin, magbalangkas ng isang estratehiya sa paraang hindi nila tayo magagapi.”

Verse 32

एवमुक्तो<र्जुनो राज्ञा प्राउ्जलिन॒पमब्रवीत्‌ । यथा भवानाह तथा तत्‌ सर्व न तदन्यथा,राजा युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर अर्जुन हाथ जोड़कर उनसे बोले--“भारत! आप जैसा कहते हैं वह सब वैसा ही है। उसमें थोड़ा-सा भी अन्तर नहीं है

Sinabi ni Sañjaya: Nang masabihan ng hari, si Arjuna, na magkahawak-palad sa paggalang, ay sumagot: “O Bharata, ang lahat ay eksaktong gaya ng iyong sinabi; ni katiting ay hindi naiiba.”

Verse 33

यस्त्वस्य विहितो घातस्तं करिष्यामि भारत । प्रधानवध एवास्य विनाशस्तं करोम्यहम्‌,'युद्धशास्त्रमें इस व्यूहके विनाशके लिये जो उपाय बताया गया है, उसीका सम्पादन करूँगा। प्रधान सेनापतिका वध होनेपर ही इसका विनाश हो सकता है; अतः मैं वही करूँगा”

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, isasagawa ko ang mismong paraang itinakda upang mapuksa ang pormasyon na ito. Ang pagwasak nito ay maaari lamang kapag napatay ang pangunahing kumandante; kaya iyon mismo ang gagawin ko.”

Verse 34

युधिष्ठिर उदाच तस्मात्‌ त्वमेव राधेयं भीमसेन: सुयोधनम्‌ । वृषसेनं च नकुल: सहदेवो5पि सौबलम्‌

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Kaya ikaw lamang ang humarap kay Rādheya (Karna); si Bhīmasena ang sumagupa kay Suyodhana (Duryodhana). Si Nakula ang humarap kay Vṛṣasena, at si Sahadeva naman ay tumapat kay Saubala (Śakuni).”

Verse 35

दुःशासनं शतानीको हार्दिक्यं शिनिपुड्रव:ः । धृष्टय्युम्नो द्रोणसुतं स्वयं योत्स्याम्यहं कृपम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Si Duḥśāsana ang sasagupa kay Śatānīka; si Hārdikya ang haharap sa pinakamatapang sa angkan ng mga Śini; at ako mismo, si Dhṛṣṭadyumna, ay lalaban kay Kṛpa, samantalang ang iba ay haharap sa anak ni Droṇa.”

Verse 36

युधिष्ठिर बोले--अर्जुन! तब तुम्हीं राधापुत्र कर्णके साथ भिड़ जाओ! भीमसेन दुर्योधनसे, नकुल वृषसेनसे, सहदेव शकुनिसे, शतानीक दुःशासनसे, सात्यकि कृतवर्मासे और धृष्टद्युम्न अश्वत्थामासे युद्ध करे तथा स्वयं मैं कृपाचार्यके साथ युद्ध करूँगा ।। द्रौपदेया धार्तराष्ट्रानू शिष्टानू सह शिखण्डिना । ते ते च तांस्तानहितानस्माकं घ्नन्तु मामका:,द्रौपदीके पुत्र शिखण्डीके साथ रहकर धुृतराष्ट्रके शेष बचे हुए पुत्रोंपर धावा करें। इसी प्रकार हमारे विभिन्न सैनिक हमलोगोंके उन-उन शत्रुओंका विनाश करें

Sinabi ni Sañjaya: Winika ni Yudhiṣṭhira— “Arjuna, ikaw ang dapat sumagupa kay Rādheya Karṇa at makipaglaban sa kanya. Si Bhīmasena ay humarap kay Duryodhana; si Nakula kay Vṛṣasena; si Sahadeva kay Śakuni; si Śatānīka kay Duḥśāsana; si Sātyaki kay Kṛtavarman; at si Dhṛṣṭadyumna kay Aśvatthāman. Ako naman ay makikipaglaban kay Kṛpācārya. Ang mga anak ni Draupadī, kasama si Śikhaṇḍin sa kanilang tabi, ay sumalakay sa mga natitirang anak ni Dhṛtarāṣṭra; at ang ating mga mandirigma, bawat isa sa kanyang kinalalagyan, ay pumatay sa kaaway na itinakda sa kanya.”

Verse 37

संजय उवाच इत्युक्तो धर्मराजेन तथेत्युक्त्वा धनंजय: । व्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाच्चमूमुखम्‌,संजय कहते हैं--धर्मराजके ऐसा कहनेपर अर्जुनने “तथास्तु/ कहकर अपनी सेनाओंको युद्धके लिये आदेश दे दिया और स्वयं वे सेनाके मुहानेपर जा पहुँचे

Sinabi ni Sañjaya: Nang masabihan nang gayon ni Dharmarāja, sumagot si Dhanañjaya (Arjuna), “Gayon nga.” Pagkaraan, inutusan niya ang sarili niyang mga kawal na maghanda sa digmaan, at siya mismo’y sumulong hanggang sa pinakaharap ng hukbo—tinatanggap ang utos ng hari bilang tungkulin at kumikilos nang buong pasya sa larangan ng gawa.

Verse 38

(धनंजयो महाराज दक्षिणं पक्षमास्थित: । भीमसेनो महाबाहुर्वामं पक्षमुपाश्रित: ।। सात्यकिद्रौपदेयाश्ष स्वयं राजा च पाण्डव: । व्यूहस्य प्रमुखे तस्थु: स्वेनानीकेन संवृता: ।। स्वबलेनारिसैन्यं तत्‌ प्रत्यवस्थाप्य पाण्डव: । प्रत्यव्यूहत्‌ पुरस्कृत्य धृष्टद्युम्म शिखण्डिनौ ।। तत्‌ सादिनागकलिलं पदातिरथसंकुलम्‌ | धृष्टद्युम्नमुखं व्यूहमशो भत महाबलम्‌ ।।) महाराज! अर्जुन दाहिने पक्षमें खड़े हुए और महाबाहु भीमसेनने बायें पक्षका आश्रय लिया। सात्यकि, द्रौपदीके पुत्र तथा स्वयं राजा युधिष्ठिर अपनी सेनासे घिरकर व्यूहके मुहानेपर खड़े हुए। युधिष्ठिरने अपनी सेना द्वारा प्रतिरोध करके शत्रुकी उस सेनाको ठहर जानेके लिये विवश कर दिया और धृष्टद्युम्मन तथा शिखण्डीको आगे करके उसके मुकाबलेमें अपनी सेनाका व्यूह बनाया। घुड़सवारों, हाथियों, पैदलों और रथोंसे भरा हुआ वह प्रबल व्यूह, जिसके प्रमुख भागमें धृष्टद्युम्न थे, बड़ी शोभा पा रहा था। अनिनिर्वेश्ानर: पूर्वो ब्रह्मेद्ध: सप्तितां गत: । तस्माद्‌ यः प्रथमं जातस्तं देवा ब्राह्मणं विदु:,वेद-मन्त्रोंद्वारा प्रचलित और सबसे पहले प्रकट हुए सम्पूर्ण विश्वके नेता अग्निदेव, जो ब्रह्माजीके मुखसे सर्वप्रथम उत्पन्न हैं और इसी कारण देवता जिन्हें ब्राह्मण मानते हैं, अर्जुनके उस दिव्य रथके अश्व बने हुए थे

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, si Dhanañjaya (Arjuna) ay pumuwesto sa kanang pakpak, at si Bhīmasena na makapangyarihan ang bisig ay humawak sa kaliwang pakpak. Si Sātyaki, ang mga anak ni Draupadī, at ang Haring Yudhiṣṭhira mismo ay tumindig sa pinakaharap ng ayos-pandigma, napaliligiran ng kani-kanilang mga pangkat. Pagkaraan, pinigil ng Pāṇḍava sa pamamagitan ng sarili niyang hukbo ang hanay ng kaaway at pinilit itong huminto; at inilagay niya sina Dhṛṣṭadyumna at Śikhaṇḍin sa unahan, saka inihanay ang isang panlaban na pormasyon. Ang makapangyarihang ayos na iyon—siksik sa mga kabalyero at elepante, punô ng mga kawal na naglalakad at mga karwaheng pandigma, at pinangungunahan sa unahang bahagi ni Dhṛṣṭadyumna—ay nagningning sa dakilang karangalan. At ang Diyos ng Apoy—sinauna, pinuno ng sansinukob, pinasiklab ni Brahmā at unang isinilang mula sa bibig ni Brahmā, kaya kinikilala ng mga diyos bilang isang ‘brāhmaṇa’—ay naging mga kabayo ng banal na karwahe ni Arjuna, tinatawag at pinananatili sa bisa ng mga mantra ng Veda.”

Verse 39

ब्रह्मेशानेन्द्रवरुणान्‌ क्रमशो यो5वहत्‌ पुरा । तमाद्यं रथमास्थाय प्रयातौ केशवार्जुनौ

Sinabi ni Sañjaya: “Yaong pangunahing karwahe na noong unang panahon ay sunud-sunod na sinakyan nina Brahmā, Īśāna (Śiva), Indra, at Varuṇa—sa pangunahing sasakyang iyon ngayon sumakay sina Keśava at Arjuna at sila’y lumisan.”

Verse 40

जो प्राचीन कालमें क्रमशः ब्रह्मा, रुद्र, इन्द्र और वरुणकी सवारीमें आ चुका था, उसी आदि रथपर बैठकर श्रीकृष्ण और अर्जुन शत्रुओंकी ओर बढ़े चले जा रहे थे ।। अथ तं रथमायान्तं दृष्ट्वात्यद्भुतदर्शनम्‌ । उवाचाधिरथिं शल्य: पुनस्तं युद्धदुर्मदम्‌,अत्यन्त अद्भुत दिखायी देनेवाले उस रथको आते देख शल्यने रणदुर्मद सूतपुत्र कर्णसे पुन: इस प्रकार कहा--

Sinabi ni Sañjaya: Ang sinaunang karwaheng iyon—na noong unang panahon ay sunud-sunod na sinakyan nina Brahmā, Rudra, Indra, at Varuṇa—ngayon ay karga sina Śrī Kṛṣṇa at Arjuna habang sila’y sumusulong sa kaaway. Nang makita ni Śalya ang karwaheng papalapit, kagila-gilalas sa anyo, muli niyang kinausap si Karṇa, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe, na lasing sa bangis ng digmaan, at sinabi—

Verse 41

अयं सरथ आयात: श्वैताश्वः कृष्णसारथि: । दुर्वार: सर्वसैन्यानां विपाक: कर्मणामिव

Wika ni Sañjaya: “Narito—paparating ang karwaheng iyon—hinihila ng mapuputing kabayo, at si Kṛṣṇa ang tagapagmaneho. Hindi ito mapipigil ng alinmang hukbo, gaya ng di-maiiwasang paghinog ng bunga ng mga gawa.”

Verse 42

श्रूयते तुमुल: शब्दो यथा मेघस्वनो महान्‌

Wika ni Sañjaya: “Naririnig ang isang napakalakas na ugong—malawak at gumugulong—na gaya ng malalim na kulog ng mga ulap.”

Verse 43

एष रेणु: समुद्धूतो दिवमावृत्य तिष्ठति

Wika ni Sañjaya: “Masdan—ang alikabok na ito, marahas na naalimpuyo, ay umakyat at ngayo’y nakabitin sa hangin, tinatakpan ang langit.”

Verse 44

प्रवात्येष महावायुरभितस्तव वाहिनीम्‌

Wika ni Sañjaya: “Isang napakalakas na hangin ang ngayo’y umiihip sa paligid ng iyong hukbo.”

Verse 45

इस प्रकार श्रीमह़्ा भारत कर्णपर्वमें कर्ण और शल्यका संवादविषयक पैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,पश्य कर्ण महाघोरं भयदं लोमहर्षणम्‌

Wika ni Sañjaya: “Sa gayon nagwakas ang ika-apatnapu’t limang kabanata ng Karna Parva sa Śrī Mahābhārata, hinggil sa pag-uusap nina Karṇa at Śalya. (At nagpatuloy siya:) ‘Masdan, O Karṇa—isang bagay na lubhang kakila-kilabot, nakapangingilabot at nakapagpapatindig-balahibo.’”

Verse 46

पश्य यूथैर्बहुविधैर्मुगाणां सर्वतोदिशम्‌,इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णशल्यसंवादे षट्चत्वारिंशोडध्याय:

Wika ni Sanjaya: “Masdan—sa bawat panig, sa lahat ng dako, naroon ang sari-saring kawan ng mga nilalang na nalilito at nawawala sa sarili.” Sa gayon nagtatapos ang ika-apatnapu’t anim na kabanata sa Karna Parva ng Mahabharata, sa pag-uusap nina Karna at Shalya—isang pagtanaw na nagpapahiwatig kung paanong ang digmaan at kamangmangan ay nagpapalaganap ng kaguluhan sa lahat ng lugar, at ginagawang tila kawan na walang magawa ang mga nilalang sa halip na malinaw na pagpiling moral.

Verse 47

पश्य कड्कांश्व गृध्रांश्ष समवेतान्‌ सहस्रश:

Wika ni Sanjaya: “Masdan—mga lawin at buwitre, nagkatipon nang libu-libo.” Ipinahihiwatig ng taludtod ang mabagsik na katiyakan ng patayan sa digmaan: bago pa man masambit ang magiging wakas, ang paglitaw ng mga ibong kumakain ng bangkay ay tanda ng bigat na moral ng digmaan at ng kamatayang di maiiwasang sumusunod sa karahasan.

Verse 48

स्थितानभिमुखान्‌ घोरानन्योन्यमभिभाषत: । “देखो, सहस्रों घोर कंक और गीध एकत्र होकर सामने खड़े हैं और आपसमें कुछ बोल भी रहे हैं ।। र|ज्जिताश्चामरा युक्तास्तव कर्ण महारथे,प्रवरा: प्रज्वलन्त्येते ध्वजश्नैव प्रकम्पते । “कर्ण! तुम्हारे विशाल रथमें बँधे हुए ये रंगीन और श्रेष्ठ चँवर सहसा प्रज्वलित हो उठे हैं और तुम्हारी ध्वजा भी जोर-जोरसे हिलने लगी है

Wika ni Sanjaya: “Masdan—ang mga nakapanghihilakbot na tagak at mga buwitre, libu-libo, ay nagkatipon, nakatayo at nakaharap sa atin, at nagtatawagan sa isa’t isa. At, O Karna, sa iyong dakilang karwahe, ang mariringal at makukulay na pamaypay na yari sa buntot ng yak (cāmara) ay wari’y biglang nagliliyab, at ang iyong watawat ay marahas na nanginginig.” Sa moral na himpapawid ng digmaan sa Mahābhārata, ang gayong mga pangitain ay hindi lamang palabas: hudyat ito ng pagkagambala sa kaayusang mapalad at babala na ang pagmamataas at pagsalakay ay humihila sa mga mandirigma tungo sa kapahamakan—nananawagan ng pag-unawa kung saan ang ambisyon ay tumatangging magpigil.

Verse 49

।। सवेपथून्‌ हयान्‌ पश्य महाकायान्‌ महाजवान्‌

Wika ni Sanjaya: “Masdan ang mga kabayong iyon—nanginginig, ngunit malalaki ang katawan at napakabilis.”

Verse 50

ध्रुवमेषु निमित्तेषु भूमिमाश्रित्य पार्थिवा:

Wika ni Sanjaya: “Kapag ang mga palatandaan ay tiyak at di-mapag-aalinlanganan, ang mga hari, na nakatindig sa lupa (ibig sabihi’y nakasandig sa tiyak at nakikita), ay kumikilos nang may matibay na pasya.”

Verse 51

शड्खानां तुमुल: शब्द: श्रूयते लोमहर्षण:

Sinabi ni Sañjaya: “Naririnig ang isang nagngangalit at nakapangingilabot na ugong ng anim na kabibe (sankha).”

Verse 52

बाणशब्दान्‌ बहुविधान्‌ नराश्वरथनिस्वनान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “(Sumiklab) ang sari-saring tunog ng mga palaso, kasabay ng umuugong na ingay ng mga tao, kabayo, at mga karwaheng pandigma.”

Verse 53

हेमरूप्यप्रसृष्टानां वाससां शिल्पिनिर्मिता:

Sinabi ni Sañjaya: “Ipinamamahagi ang mga kasuotang nilikha ng mahuhusay na artesano—ang ilan ay pinalamutian ng ginto at pilak.”

Verse 54

सहेमचन्द्रतारार्का: पताका: किड्किणीयुता:

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga watawat—pinalamutian ng ginto at may sagisag ng buwan, mga bituin, at araw—ay may nakakabit na maliliit na kampanilyang tumutunog.”

Verse 55

पश्य कर्णार्जुनस्यैता: सौदामन्य इवाम्बुदे । “कर्ण! देखो, अर्जुनके रथकी इन पताकाओंमें सुवर्णमय चन्द्रमा, सूर्य और तारोंके चिह्न बने हुए हैं और छोटी-छोटी घंटियाँ लगी हुई हैं। रथपर फहराती हुई ये पताकाएँ मेघोंकी घटामें बिजलीके समान प्रकाशित हो रही हैं ।। ५४ $ ।। ध्वजा: कणकणायन्ते वातेनाभिसमीरिता:

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan mo, O Karna—ang mga watawat na ito sa karwahe ni Arjuna ay kumikislap na parang kidlat sa gitna ng ulap-ulan. Sa pag-udyok ng hangin, nanginginig ang mga ito at tumutunog ang maliliit na kampanilya.”

Verse 56

सपताका रथाश्रैते पञज्चालानां महात्मनाम्‌,'ये महामनस्वी पांचाल वीरोंके रथ हैं, जिनपर पताकाएँ फहरा रही हैं। यह देखो, श्रेष्ठ वानरयुक्त ध्वजावाले अपराजित वीर कुन्तीकुमार अर्जुन आक्रमण करनेके लिये इधर ही आ रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Narito ang mga karwaheng pandigma ng mga Pāñcāla na dakila ang loob, na may mga bandilang kumakaway. Masdan—si Arjuna, ang di-matatalong bayani, anak ni Kuntī, na ang watawat ay may marangal na sagisag ng unggoy, ay sumusulong dito upang pasimulan ang paglusob.”

Verse 57

पश्य कुन्तीसुतं वीर॑ बीभत्सुपराजितम्‌ । प्रधर्षयितुमायान्तं कपिप्रवरकेतनम्‌,'ये महामनस्वी पांचाल वीरोंके रथ हैं, जिनपर पताकाएँ फहरा रही हैं। यह देखो, श्रेष्ठ वानरयुक्त ध्वजावाले अपराजित वीर कुन्तीकुमार अर्जुन आक्रमण करनेके लिये इधर ही आ रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Masdan, O bayani—ang anak ni Kuntī, si Arjuna (Bībhatsu), ang kakila-kilabot, di-matatalo, ay papalapit upang salakayin ang kaaway, taglay ang watawat na may tanda ng pinakadakilang unggoy. Ang kanyang pagdating ay tanda ng paninindigan ng mandirigmang nakatali sa dharma: pumapasok sa labanan nang walang pag-aatubili, upang pigilan ang adharma sa pamamagitan ng makatarungang lakas.”

Verse 58

एष ध्वजाग्रे पार्थस्य प्रेक्षणीय: समनन्‍्तत: । दृश्यते वानरो भीमो द्विषतामघवर्धन:,'अर्जुनके ध्वजके अग्रभागपर यह सब ओरसे देखनेयोग्य भयंकर वानर दृष्टिगोचर होता है, जो शत्रुओंका दुःख बढ़ानेवाला है

Wika ni Sañjaya: “Masdan—sa pinakaharap ng watawat ni Pārtha ay lumilitaw ang isang nakapanghihilakbot na unggoy, karapat-dapat pagmasdan mula sa lahat ng panig; isang tanawing lalo pang nagpapabigat sa dalamhati ng kanyang mga kaaway.”

Verse 59

एतच्चक्रं गदा शार्ज शड्ख: कृष्णस्य धीमत: । अत्यर्थ भ्राजते कृष्णे कौस्तुभस्तु मणिस्तत:,'ये बुद्धिमान्‌ श्रीकृष्णके शंख, चक्र, गदा, शार्ज्-धनुष अत्यन्त शोभा पा रहे हैं। उनके वक्ष:स्थलपर कौस्तुभमणि सबसे अधिक प्रकाशित हो रही है

Wika ni Sañjaya: “Ang diskos, ang pamalo, ang busog na Śārṅga, at ang kabibe ng marunong na si Kṛṣṇa ay nagniningning sa kanya nang di-karaniwang karilagan; at sa kanyang dibdib, ang hiyas na Kaustubha—higit sa lahat—ay nagliliyab sa pinakamaningning na liwanag.”

Verse 60

एष शड्खगदापाणिवरवसुदेवो5$तिवीर्यवान्‌ | वाहयन्नेति तुरगान्‌ पाण्डुरान्‌ वातरंहस:

Wika ni Sañjaya: “Masdan ang lubhang magiting na si Vāsudeva, tangan ang kabibe at pamalo. Siya’y dumarating, minamaneho ang mapuputlang (puting) mga kabayo—mabilis na gaya ng hangin.”

Verse 61

'हाथोंमें शंख और गदा धारण करनेवाले ये अत्यन्त पराक्रमी वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण वायुके समान वेगशाली श्वेत घोड़ोंको हाँकते हुए इधर ही आ रहे हैं ।। एतत्‌ कूजति गाण्डीवं विकृष्टं सव्यसाचिना । एते हस्तवता मुक्ता घ्नन्त्यमित्राञ्शिता: शरा:,“सव्यसाची अर्जुनके हाथसे खींचे गये गाण्डीव धनुषकी यह टंकार होने लगी। उनके कुशल हाथोंसे छोड़े गये ये पैने बाण शत्रुओंके प्राण ले रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Ito ang umaalingawngaw na kalansing ng busog na Gāṇḍīva, na hinila nang buong higpit ni Arjuna, ang mamamanang bihasa sa magkabilang kamay. At ang matatalim na palasong pinakawalan ng kaniyang sanay na mga kamay ay siyang pumupuksa sa mga kaaway.”

Verse 62

विशालायतताम्राक्षै: पूर्णचन्द्रनिभाननै: । एषा भू: कीर्यते राज्ञां शिरोभिरपलायिनाम्‌,'युद्ध छोड़कर पीछे न हटनेवाले राजाओंके मस्तकोंसे रणभूमि पटती जा रही है। वे मस्तक पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुख और लाल-लाल विशाल नेत्रोंसे सुशोभित हैं

Wika ni Sañjaya: “Ang lupaing ito’y nalalatagan ng mga ulong napugot ng mga haring hindi tumatakas at hindi tumatalikod sa labanan. Ang mga ulong yaon ay may malalapad na matang mapula at mga mukhang marikit na gaya ng kabilugan ng buwan—na naglalahad ng mabagsik na halaga ng matatag na kagitingan.”

Verse 63

एते सुपरिघाकारा: पुण्यगन्धानुलेपना: । उद्यतायुधशौण्डानां पात्यन्ते सायुधा भुजा:,“अस्त्र उठाये हुए युद्ध-कुशल वीरोंकी ये परिघ-जैसी मोटी और पवित्र सुगन्धयुक्त चन्दनसे चर्चित भुजाएँ आयुधोंसहित काटकर गिरायी जाने लगी हैं

Wika ni Sañjaya: “Ang mga bisig na ito—makakapal na parang pamalong bakal, pinahiran ng banal at mabangong sandal—ng mga mandirigmang bihasa na nakataas ang sandata, ay pinuputol at pinabubuwal, habang nakakapit pa rin sa kanilang mga sandata.”

Verse 64

निरस्तनेत्रजिल्लान्त्रा वाजिन: सह सादिभि: । पतिताः: पात्यमानाश्ष क्षितौ क्षीणाश्ष शेरते,“जिनके नेत्र, जीभ और आँतें बाहर निकल आयी हैं, वे गिरे और गिराये जाते हुए घुड़सवारोंसहित घोड़े क्षत-विक्षत होकर पृथ्वीपर सो रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Ang mga kabayo, na lumuluwa ang mga mata, dila, at bituka, ay nakahandusay sa lupa—may mga bumagsak na, at may mga gumuho pa lamang habang tinatamaan—wasak at lupaypay, kasama ang kanilang mga sakay na nakahiga sa tabi.”

Verse 65

एते पर्वतशुड्भराणां तुल्यरूपा हता द्विपा: । संछिन्नभिन्ना: पार्थेन प्रपतन्त्यद्रयो यथा,'ये पर्ववशिखरोंके समान विशालकाय हाथी अर्जुनके द्वारा मारे जाकर छिन्न-भिन्न हो पर्वतोंके समान धराशायी हो रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Ang mga elepanteng yaon—malalaki at matatayog na parang tuktok ng bundok—ay napatay ni Pārtha (Arjuna). Sa mga palaso niya’y napira-piraso at nagbagsakan sa lupa na parang mga batong gumuho mula sa bundok.”

Verse 66

गन्धर्वनगराकारा रथा हतनरेश्वरा: । विमानानीव पुण्यानि स्वर्गिणां निपतन्त्यमी,“जिनके नरेश मारे गये हैं, वे गन्धर्वनगरके समान विशाल रथ स्वर्गवासियोंके पुण्यमय विमानोंके समान नीचे गिर रहे हैं

Wika ni Sañjaya: Ang mga dakilang karwaheng yaon—na anyong tulad ng mariringal na lungsod ng mga Gandharva—ngayo’y nawalan ng kanilang mga haring napatay, at bumubulusok pababa, gaya ng mga makalangit na sasakyang bunga ng kabutihan ng mga matuwid sa langit kapag naubos na ang kanilang bisa ng kabutihan.

Verse 67

व्याकुलीकृतमत्यर्थ पश्य सैन्यं किरीटिना । नानामृगसहस्राणां यूथं केसरिणा यथा,“देखो, किरीटधारी अर्जुनने कौरव-सेनाको उसी प्रकार अत्यन्त व्याकुल कर दिया है, जैसे सिंह नाना जातिके सहस्रों मृगोंको भयभीत कर देता है

Wika ni Sañjaya: “Masdan kung paanong ang hukbo’y lubhang naguluhan dahil kay Arjuna na may diadema—gaya ng leon na nagpapangamba at nagpapangalat sa kawan ng libu-libong usa na sari-saring uri.”

Verse 68

घ्नन्त्येते पार्थिवान्‌ वीरा: पाण्डवा: समभिद्रुता: । नागाश्वरथपत्त्योघांस्तावकान्‌ समभिघ्नत:,“तुम्हारे सैनिकोंके आक्रमण करनेपर ये वीर पाण्डवयोद्धा अपने ऊपर प्रहार करनेवाले राजाओं तथा हाथी, घोड़े, रथ और पैदलसमूहोंको मार रहे हैं

Wika ni Sañjaya: Kapag sumasalakay ang iyong mga kawal, ang matatapang na mandirigmang Pāṇḍava, na sinasalakay, ay gumaganti—pinapatay ang mga haring sumasalubong sa kanila, at pinuputol ang iyong mga pulutong ng elepante, kabayo, karwahe, at mga kawal na naglalakad.

Verse 69

एष सूर्य इवाम्भोदैश्छन्न: पार्थो न दृश्यते । ध्वजाग्रं दृश्यते त्वस्य ज्याशब्दश्नापि श्रूयते,'जैसे सूर्य बादलोंसे ढक जाते हैं, उसी प्रकार आड़में पड़ जानेके कारण ये अर्जुन नहीं दिखायी देते हैं; परंतु इनके ध्वजका अग्रभाग दीख रहा है और प्रत्यंचाकी टंकार भी सुनायी पड़ती है

Wika ni Sañjaya: “Gaya ng araw na natatakpan ng mga ulap, si Pārtha (Arjuna) ay hindi na makita ngayon, natatago sa tabing ng labanan. Ngunit nakikita pa ang dulo ng kanyang watawat, at naririnig din ang umuugong na tunog ng kanyang bagting.”

Verse 70

अद्य द्रक्ष्यसि त॑ वीर श्वेताश्व॑ं कृष्णसारथिम्‌ | निध्नन्तं शात्रवान्‌ संख्ये यं कर्ण परिपृच्छसि,“कर्ण! तुम जिन्हें पूछ रहे थे, युद्धस्थलमें शत्रुओंका संहार करते हुए उन कृष्णसारथि ब्ैतवाहन वीर अर्जुनको अभी देखोगे

Wika ni Sañjaya: “Ngayong araw, O bayani, makikita mo si Arjuna—na may mapuputing kabayo at si Kṛṣṇa bilang sarathi—na pumupuksa sa mga pulutong ng kaaway sa gitna ng labanan; siya nga, O Karṇa, ang iyong itinatanong.”

Verse 71

अद्य तौ पुरुषव्यात्रौ लोहिताक्षौ परंतपौ | वासुदेवार्जुनौ कर्ण द्रष्टास्येकरथे स्थितो

Wika ni Sanjaya: “Ngayong araw, O Karna, masisilayan mo ang dalawang bayaning tila tigre—mapupula ang mga mata, nanununog sa mga kaaway—si Vasudeva (Krishna) at si Arjuna, na magkasamang nakatindig sa iisang karwaheng pandigma.”

Verse 72

“कर्ण! लाल नेत्रोंवाले उन शत्रुसंतापी पुरुषसिंह श्रीकृष्ण और अर्जुनको आज तुम एक रथपर बैठे हुए देखोगे ।। सारथिर्यस्य वार्ष्णेयो गाण्डीवं यस्य कार्मुकम्‌ । त॑ चेद्धन्तासि राधेय त्वं नो राजा भविष्यसि,'राधापुत्र! श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं और गाण्डीव जिनका धनुष है, उन अर्जुनको यदि तुमने मार लिया तो तुम हमारे राजा हो जाओगे

Wika ni Sanjaya: “Karna! Ngayon ay makikita mo si Śrī Krishna at si Arjuna—mga lalaking tila leon na nanununog sa mga kaaway—na magkasamang nakaupo sa iisang karwahe. Siya na ang karwahero ay ang Vārṣṇeya (Krishna) at ang pana ay ang Gāṇḍīva—kung mapapatay mo ang Arjuna na iyon, O anak ni Rādhā, ikaw ang magiging hari namin.”

Verse 73

एष संशप्तकाहूतस्तानेवाभिमुखो गत: । करोति कदन चैषां संग्रामे द्विषतां बली,“यह देखो, संशप्तकोंकी ललकार सुनकर महाबली अर्जुन उन्हींकी ओर चल पड़े और अब संग्राममें उन शत्रुओंका संहार कर रहे हैं!

Wika ni Sanjaya: “Masdan—sa hamon ng mga Saṁśaptaka, ang makapangyarihang Arjuna ay tumuwid ng harap patungo sa kanila. Sa gitna ng labanan, ngayo’y winawasak at nililipol niya ang mga kaaway na iyon sa lakas ng kanyang bisig.”

Verse 74

इति ब्रुवाणं मद्रेशं कर्ण: प्राह्ातिमन्युना । पश्य संशप्तकै: क्रुद्धैः सर्वतः समभिद्रुत:

Wika ni Sanjaya: “Habang nagsasalita ang panginoon ng Madra, sumagot si Karna na may mapagmataas na init ng loob: ‘Tingnan mo—ang nagngangalit na mga Saṁśaptaka ay sumasalakay sa iyo mula sa lahat ng panig!’”

Verse 75

ऐसी बातें कहते हुए मद्रराज शल्यसे कर्णने अत्यन्त क्रोधपूर्वक कहा--'तुम्हीं देखो न, रोषमें भरे हुए संशप्तकोंने उनपर चारों ओरसे आक्रमण कर दिया है ।। एष सूर्य इवाम्भोदैश्छन्न: पार्थो न दृश्यते । एतदन्तो<र्जुन: शल्य निमग्नो योधसागरे,“यह लो, बादलोंसे ढके हुए सूर्यके समान अर्जुन अब नहीं दिखायी देते हैं। शल्य! अब अर्जुनका यहीं अन्त हुआ समझो। वे योद्धाओंके समुद्रमें डूब गये”

Wika ni Sanjaya: Sa gayong pananalita, hinarap ni Karna ang hari ng Madra na si Śalya, na may matinding poot: “Tingnan mo—ang mga Saṁśaptaka, nag-aalab sa galit, ay sumalakay sa kanya mula sa lahat ng panig. Gaya ng araw na natatakpan ng mga ulap, hindi na makita si Pārtha (Arjuna). Śalya, ituring mo itong wakas ni Arjuna—siya’y lumubog sa dagat ng mga mandirigma.”

Verse 76

शल्य उवाच वरुणं को<म्भसा हन्यादिन्धनेन च पावकम्‌ | को वानिलं निगृह्नीयात्‌ पिबेद्‌ वा को महार्णवम्‌,शल्यने कहा--कर्ण! कौन ऐसा वीर है जो जलसे वरुणको और ईंधनसे अग्निको मार सके? वायुको कौन कैद कर सकता है अथवा महासागरको कौन पी सकता है?

Wika ni Śalya: “Sino ang makapapabagsak kay Varuṇa sa pamamagitan ng tubig, o makapapapatay sa Apoy sa pamamagitan ng panggatong? Sino ang makapipigil sa Hangin, o sino ang makaiinom ng buong dakilang karagatan?”

Verse 77

ईदगूपमहं मन्ये पार्थस्य युधि विग्रहम्‌ । न हि शक्योडर्जुनो जेतु युधि सेन्‍्द्रे: सुरासुरै:,मैं युद्धमें अर्जुनके स्वरूपको ऐसा ही समझता हूँ। संग्रामभूमिमें इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओं तथा असुरोंके द्वारा भी अर्जुन नहीं जीते जा सकते

Wika ni Śalya: “Ganyan ko nakikita sa digmaan ang anyo ng lakas ni Pārtha (Arjuna). Sa larangan ng labanan, hindi magagapi si Arjuna—kahit magsama-sama ang mga diyos at mga asura, at si Indra pa ang manguna.”

Verse 78

अथवा परितोषस्ते वाचोक्‍्त्वा सुमना भव | न स शक्यो युधा जेतुमन्यं कुरु मनोरथम्‌,अथवा यदि तुम्हें इसीसे संतोष होता है तो वाणीमात्रसे अर्जुनके वधकी चर्चा करके मन-ही-मन प्रसन्न हो लो। परंतु वास्तवमें युद्धके द्वारा कोई भी अर्जुनको जीत नहीं सकता। अत: अब तुम कोई और ही मनसूबा बाँधो

Wika ni Śalya: “Kung iyan ang ikalulugod mo, magsalita ka na lamang tungkol sa pagpatay kay Arjuna at pasayahin ang iyong loob. Ngunit sa katotohanan, walang sinuman ang makagagapi kay Arjuna sa digmaan. Kaya magpasya ka ng ibang balak.”

Verse 79

बाहुभ्यामुद्धरेद्‌ भूमिं दहेत्‌ क्रुद्ध इमा: प्रजा: । पातयेत्‌ त्रिदिवाद देवान्‌ योडर्जुनं समरे जयेत्‌,जो समरांगणमें अर्जुनको जीत ले, वह मानो अपनी दोनों भुजाओंसे पृथ्वीको उठा सकता है, कुपित होनेपर इस सारी प्रजाको दग्ध कर सकता है तथा देवताओंको भी स्वर्गसे नीचे गिरा सकता है

Wika ni Śalya: “Ang sinumang makagagapi kay Arjuna sa labanan ay para bang makaaangat ng daigdig sa dalawang bisig; kung magngangalit, kayang sunugin ang mga taong ito; at kaya pa niyang ibagsak ang mga diyos mula sa langit.”

Verse 80

पश्य कुन्तीसुतं वीर॑ं भीममक्लिष्टकारिणम्‌ । प्रभासन्तं महाबाहुं स्थितं मेरूमिवापरम्‌

Wika ni Śalya: “Masdan si Bhīma, ang bayaning anak ni Kuntī—hindi napapagod sa gawa. Nagniningning at makapangyarihan ang mga bisig, nakatindig siyang matatag na wari’y isa pang Bundok Meru.”

Verse 81

लो देख लो, अनायास ही महान्‌ कर्म करनेवाले भयंकर वीर महाबाहु कुन्तीकुमार अर्जुन दूसरे मेरुपर्वतके समान अविचल भावसे खड़े हुए प्रकाशित हो रहे हैं ।। अमर्षी नित्यसंरब्धश्निरं वैरमनुस्मरन्‌ । एष भीमो जयप्रेप्सुर्युधि तिषतति वीर्यवान्‌,सदा क्रोधमें भरे रहकर दीर्घकालतक वैरको याद रखनेवाले ये अमर्षशील पराक्रमी भीमसेन विजयकी अभिलाषा लेकर युद्धके लिये खड़े हैं

Wika ni Śalya: “Masdan—narito si Bhīma na makapangyarihan, madaling magdamdam, laging nag-aalab sa poot, at matagal magtanda ng alitan. Nagnanais ng tagumpay, ang matapang na mandirigmang ito’y nananatiling handa at matatag sa larangan ng digmaan.”

Verse 82

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिर: । तिष्ठत्यसुकर: संख्ये परै: परपुरञ्जय:,शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले, ये धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिर भी युद्धभूमिमें खड़े हैं। शत्रुओंके लिये इन्हें पराजित करना आसान नहीं है

Wika ni Śalya: “Narito si Yudhiṣṭhira, ang Dharma-hari, ang pinakadakila sa mga tagapangalaga ng katuwiran. Sa larangan ng digmaan siya’y matatag—hindi madaling madaig ng kaaway—isang manlulupig ng mga lungsod ng kalaban.”

Verse 83

एतौ च पुरुषव्याप्रावश्विनाविव सोदरौ । नकुल: सहदेवश्व तिष्ठतो युधि दुर्जयौ,ये अश्विनीकुमारोंके समान सुन्दर दोनों भाई पुरुषप्रवर नकुल और सहदेव भी युद्धस्थलमें खड़े हैं। इन्हें पराजित करना अत्यन्त कठिन है

Wika ni Śalya: “At ang dalawang ito, mga pangunahing lalaki—magkapatid na gaya ng kambal na Aśvin—sina Nakula at Sahadeva, ay nakatindig ding matatag sa digmaan, mahirap daigin.”

Verse 84

अमी स्थिता द्रौपदेया: पजच पठ्चाचला इव । व्यवस्थिता योद्धुकामा: सर्वेडर्जुनसमा युधि,ये द्रौपदीके पाँचों पुत्र पाँच पर्वतोंके समान अविचल भावसे युद्धके लिये खड़े हैं। रणभूमिमें ये सब-के-सब अर्जुनके समान पराक्रमी हैं

Wika ni Śalya: “Naroon ang limang anak ni Draupadī, nakatindig na tila limang tuktok ng bundok, nakaayos at sabik makipaglaban. Sa larangan ng digmaan, silang lahat ay kasingtapang ni Arjuna sa galing.”

Verse 85

एते द्रुपदपुत्राश्न धृष्टद्युम्नपुरोगमा: । स्फीता: सत्यजितो वीरास्तिष्ठन्ति परमौजस:

Wika ni Śalya: “Narito ang mga anak ni Drupada, na pinangungunahan ni Dhṛṣṭadyumna—mga bayaning masigla at maringal, pinagkalooban ng sukdulang lakas.”

Verse 86

ये समृद्धिशाली, सत्यविजयी तथा परम बलवान द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न आदि वीर युद्धके लिये डटे हुए हैं ।। असाविन्द्र इवासहा: सात्यकि: सात्वतां वर: । युयुत्सुरुपयात्यस्मान्‌ क्रुद्धान्तकसम: पुर:,वह सामने सात्वतवंशके श्रेष्ठ वीर सात्यकि, जो शत्रुओंके लिये इन्द्रके समान असहा हैं, क्रोधमें भरे हुए यमराजके समान युद्धकी इच्छा लेकर सामनेसे हमलोगोंकी ओर आ रहे हैं

Wika ni Śalya: “Ang mga bayaning iyon—masagana, laging nagwawagi nang di nagkakamali, at sukdulang malalakas—gaya ni Dhṛṣṭadyumna, anak ni Drupada, ay nakatindig na matatag, pasya para sa digmaan. At ngayo’y si Sātyaki, ang pinakamainam sa angkan ng Sātvata, di-mapipigil sa mga kaaway na tulad ni Indra, ay sumusugod nang tuwid sa atin na may hangaring makipaglaban, wari’y ang Kamatayan mismo kapag nagngangalit.”

Verse 87

इति संवदतोरेव तयो: पुरुषसिंहयो: । ते सेने समसज्जेतां गज़ायमुनवद्‌ भूशम्‌,राजन! वे दोनों पुरुषसिंह शल्य और कर्ण इस प्रकार बातें कर ही रहे थे कि कौरव और पाण्डवकी दोनों सेनाएँ गंगा और यमुनाके समान एक-दूसरीसे वेगपूर्वक जा मिलीं

Samantalang nagsasalita pa ang dalawang lalaking tila mga leon—si Śalya at si Karṇa—ang dalawang hukbo, Kaurava at Pāṇḍava, ay biglang nagsalpukan. O hari, nagtagpo sila sa bugso ng lakas, gaya ng Gaṅgā at Yamunā na rumaragasa at nagsasanib.

Verse 146

समन्वितास्तव सुतै: कृष्णार्जुनजिघांसव: । श्रीकृष्ण और अर्जुनको मार डालनेकी इच्छावाले युद्ध-निपुण संशप्तक योद्धा युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले रथी वीर थे। उनकी संख्या चौंतीस हजार थी। वे आपके पुत्रोंके साथ रहकर व्यूहके वाम पार्श्वकी रक्षा करते थे

Sabi ni Sañjaya: Kasama ng iyong mga anak ay ang mga mandirigmang Saṃśaptaka—dalubhasa sa digmaan, nanumpang hindi kailanman uurong sa labanan, at nag-aalab sa pasyang patayin si Kṛṣṇa at si Arjuna. Sila’y makapangyarihang mga mandirigmang karwahe, tatlumpu’t apat na libo ang bilang. Nakatindig sa piling ng iyong mga anak, binabantayan nila ang kaliwang panig ng pormasyon ng hukbo.

Verse 183

अभ्यवर्तन्महाबाहु: सूर्यवैश्वानरप्रभ: । सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी और शस्त्र-धारियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु कर्ण रोष और जोशमें भरकर सेनापतिकी रक्षामें तत्पर हुए आपके पुत्रोंके साथ प्रमुख भागमें स्थित हो कौरव-सेनाको अपने साथ खींचता हुआ बड़ी शोभा पा रहा था, वह शत्रुओंके सामने डटा हुआ था

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Karṇa na makapangyarihan ang mga bisig—nagniningning na gaya ng Araw at ng banal na apoy—ay sumugod sa unahan sa galit at alab ng loob. Nakatindig sa pinakaharap ng hukbo, handang ipagtanggol ang pinunong kumander at hilahin pasulong ang hukbong Kaurava kasama niya, nanatili siyang matatag sa harap ng mga kaaway, kumikislap sa karangalan ng digmaan.

Verse 196

दुःशासनो वृत: सैन्यै: स्थितो व्यूहस्य पृष्ठत: । व्यूहके पृष्ठभागमें पिंगल नेत्रोंवाला प्रियदर्शन दुःशासन सेनाओंसे घिरा हुआ खड़ा था। वह एक विशाल गजराजकी पीठपर विराजमान था

Sabi ni Sañjaya: Si Duhśāsana, napaliligiran ng mga kawal, ay nakatindig sa hulihan ng pormasyon ng labanan. Sa likod ng hanay, pinangangalagaan siya ng kaniyang mga tauhan at nakaluklok sa likod ng isang dambuhalang elepanteng pandigma.

Verse 216

अशोभत महाराज देवैरिव शतक्रतुः । महाराज! विचित्र अस्त्र और कवच धारण करनेवाले सहोदर भाइयों तथा एक साथ आये हुए मद्र और केकयदेशके महापराक्रमी योद्धाओंद्वारा सुरक्षित साक्षात्‌ राजा दुर्योधन दुःशासनके पीछे-पीछे चल रहा था। महाराज! उस समय देवताओंसे घिरे हुए देवराज इन्द्रके समान उसकी शोभा हो रही थी

Wika ni Sanjaya: O Hari, si Duryodhana—binabantayan ng sarili niyang mga kapatid na buo, na may sari-saring sandata at baluti, at ng makapangyarihang mga mandirigma ng Madra at Kekaya na nagsidating nang magkakasama—ay sumunod nang malapit sa likuran ni Duhshasana. Napalilibutan ng gayong mga tagapagtanggol, siya’y nagningning na parang si Shatakratu (Indra) na napapagitna sa mga diyos.

Verse 413

निषघ्नन्नमित्रान्‌ कौन्तेयो यं कर्ण परिपृच्छसि । “कर्ण! तुम जिन्हें बारंबार पूछ रहे थे, वे ही ये कुन्तीकुमार अर्जुन शत्रुओंका संहार करते हुए रथके साथ आ पहुँचे। उनके घोड़े श्वेत रंगके हैं, श्रीकृष्ण उनके सारथि हैं और वे कर्मोंके फलकी भाँति तुम्हारी सम्पूर्ण सेनाओंके लिये दुर्निवार्य हैं

Sabi ni Sanjaya: “Karna, ang mismong taong paulit-ulit mong itinatanong—si Arjuna, anak ni Kunti—ay dumating na ngayon kasama ang kanyang karwahe, habang nililipol ang mga kaaway. Puti ang kanyang mga kabayo, si Śrī Kṛṣṇa ang kanyang sais, at siya’y di-mapipigil laban sa lahat ng iyong hukbo, gaya ng di-maiiwasang bunga ng mga gawa.”

Verse 426

ध्रुवमेती महात्मानौ वासुदेवधनंजयौ । “उनके रथका भयंकर शब्द ऐसा सुनायी दे रहा है, मानो महान्‌ मेघकी गर्जना हो रही हो। निश्चय ही वे महात्मा श्रीकृष्ण और अर्जुन ही आ रहे हैं

Wika ni Sanjaya: “Tunay ngang papalapit na ang dalawang dakilang kaluluwa—si Vāsudeva at si Dhanañjaya.”

Verse 436

चक्रनेमिप्रणुन्नेव कम्पते कर्ण मेदिनी । “कर्ण! यह ऊपर उठी हुई धूल आकाशको आच्छादित करके स्थित हो रही है और यह पृथ्वी अर्जुनके रथके पहियोंद्वारा संचालित-सी होकर काँपने लगी है

Wika ni Sanjaya: “Karna, ang alikabok na naiangat nang mataas ay kumalat at tumindig na parang lambong na tumatakip sa langit; at ang lupa’y nanginginig na wari’y itinutulak ng mga gilid ng gulong ng karwahe ni Arjuna.”

Verse 443

क्रव्यादा व्याहरन्त्येते मृगा: क्रन्दन्ति भैरवम्‌ । “तुम्हारी सेनाके सब ओर यह प्रचण्ड वायु बह रही है, ये मांसभक्षी पशु-पक्षी बोल रहे हैं और मृगगण भयंकर क्रन्दन कर रहे हैं

Wika ni Sanjaya: “Sa paligid ng iyong hukbo, humahampas ang marahas na hangin; ang mga hayop at ibong kumakain ng laman ay nagsisigaw, at ang mga usa’y humahagulhol ng nakapanghihilakbot na daing.”

Verse 453

कबन्ध॑ मेघसंकाशं भानुमावृत्य संस्थितम्‌ | “कर्ण! वह देखो, रोंगटे खड़े कर देनेवाला भयदायक मेघसदृश महाघोर कबन्धाकार केतु नामक ग्रह सूर्यमण्डलको घेरकर खड़ा है

Wika ni Sañjaya: “May lumitaw na nakapanghihilakbot na pangitain—tila isang katawan na walang ulo, maitim na gaya ng ulap ng bagyo—na nakatindig na wari’y tinatakpan ang Araw. Ang tandang ito’y nagpapanginig ng loob, nagbababala ng kapahamakaang nalalapit sa gitna ng digmaan.”

Verse 466

बलिभिर्दप्तशार्टूलैरादित्यो $भिनिरी क्ष्यते । “देखो, चारों दिशाओंमें नाना प्रकारके पशुसमुदाय तथा बलवान्‌ एवं स्वाभिमानी सिंह सूर्यकी ओर देख रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Masdan—sa bawat panig, sari-saring kawan ng mga hayop, at ang mga leon na malalakas at mapagmataas, ay nakatitig sa Araw.” Ang larawang ito’y isang masamang pangitain na puno ng hudyat ng kalikasan: maging ang matatapang at tiwalang-tiwala ay tumitingin sa saksi ng sansinukob, na para bang inaabangan ang pasyang pagliko ng kapalaran at ng katarungan sa digmaan.

Verse 496

प्लवमानान्‌ दर्शनीयानाकाशे गरुडानिव । “देखो, ये तुम्हारे विशालकाय, महान्‌ वेगशाली, दर्शनीय तथा आकाशमें गरुडके समान उड़नेवाले घोड़े थरथर काँप रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “Masdan—ang iyong mariringal na mga kabayo, dambuhala, ubod ng bilis, kaaya-ayang pagmasdan, at wari’y lumulutang sa langit na gaya ng mga Garuḍa, ay ngayo’y nanginginig.” Ipinapahiwatig nito ang masamang pagbabago sa moral at sikolohikal na himig ng labanan: maging ang makapangyarihang kasangkapan ng digmaan ay nagpapakita ng takot, hudyat ng nalalapit na pagbaligtad at ng pagkamarupok ng pagmamataas sa tunggaliang pinangungunahan ng adharma.

Verse 503

स्वप्स्यन्ति निहता: कर्ण शतशो5थ सहस््रश: । “कर्ण! जब ऐसे अपशकुन प्रकट हो रहे हैं तो निश्चय ही आज सैकड़ों और हजारों नरेश मारे जाकर रणभूमिमें शयन करेंगे

Wika ni Sañjaya: “O Karṇa, kapag lumilitaw ang ganitong masasamang pangitain, tiyak na ngayong araw ay daan-daan, maging libu-libong hari ang mapapatay sa labanan at mahihimlay na tila natutulog sa kaparangan ng digmaan.”

Verse 516

आनकानां च राधेय मृदड़ानां च सर्वशः । “राधानन्दन! सब ओर शंखों, ढोलों और मृदंगोंकी रोमांचकारी तुमुल ध्वनि सुनायी दे रही है

Wika ni Sañjaya: “O Rādheya (anak ni Rādhā), sa bawat dako’y naririnig ang nakapagpapakilabot at umuugong na tunog ng mga kasangkapang pandigma—mga tambuli, malalaking tambol at mṛdaṅga—na hudyat ng pag-alab ng sigla ng hukbo at ng nalalapit na sagupaan.”

Verse 526

ज्यातलनत्रेषुशब्दांश्न शृणु कर्ण महात्मनाम्‌ | “कर्ण! बाणोंके भाँति-भाँतिके शब्द, मनुष्यों, घोड़ों और रथोंके कोलाहल तथा महामनस्वी वीरोंकी प्रत्यंचा और दस्तानोंके शब्द सुनो

Wika ni Sanjaya: “Makinig ka, Karna, sa mga tunog na nililikha ng mga mandirigmang dakila ang loob—ang pag-igik ng bagting ng pana at ang pagkalantog ng mga panangga; ang sari-saring huni at dagundong ng mga palaso; at ang kaguluhan ng mga tao, kabayo, at mga karwaheng pandigma. Dinggin mo kung paanong ang mismong larangan ng digmaan ang nagpapahayag ng pasya at lakas ng mga pumasok sa mabagsik na tungkuling ito ng pakikidigma.”

Verse 533

नानावर्णा रथे भान्ति श्व॒सनेन प्रकम्पिता: । रथोंकी ध्वजाओंपर सोने और चाँदीके तारोंसे खचित वस्त्रोंकी बनी हुई शिल्पियोंद्वारा निर्मित बहुरंगी पताकाएँ हवाके झोंकेसे हिलती हुई कैसी शोभा पा रही हैं

Wika ni Sanjaya: Sa mga karwaheng pandigma, kumikislap ang mga bandilang sari-sari ang kulay; yumanig sa bugso ng hangin, ang mga palamuting watawat—ginawa ng bihasang mga artesano at hinabing may sinulid na ginto at pilak—ay umuugoy at lalo pang nagiging maringal. Itinatanghal ng taludtod ang karangyaan ng tanawin ng digmaan: ang sining ng tao at ang pagpapakitang-mahalika ay kasabay ng marahas na tungkulin ng labanan, kung saan ang panlabas na ningning ay katabi ng panganib at bigat ng budhi sa kalooban.

Verse 553

विभ्राजन्ति रथे कर्ण विमाने दैवते यथा । “कर्ण! देवताओंके विमान-जैसे रथपर ये ध्वज हवाके झोंके खा-खाकर कड़कड़ शब्द करते हुए शोभा पा रहे हैं

Wika ni Sanjaya: “O Karna, sa iyong karwaheng pandigma, ang mga bandila’y kumikislap na wari’y nasa isang makalangit na vimana. Paulit-ulit na hinahampas ng bugso ng hangin, kumakalantog ang mga ito nang matalim, at sa gayon ay lalo pang pinatitingkad ang kamahalan ng karwahe—isang wari’y pangitain ng karangyaan ng digmaan sa gitna ng nagbubukang labanan.”