Adhyaya 9

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३७ “लोक हैं।) नवमो<्ध्याय: द्रोणाचार्यकी मृत्युका समाचार सुनकर धृतराष्ट्रका शोक करना धृतराष्ट उवाच कि कुर्वाणं रणे द्रोणं जघ्नु: पाण्डवसूंजया: । तथा निपुणमस्त्रेषु सर्वशस्त्रभूतामपि

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, ano ang ginagawa ni Droṇa sa larangan ng digmaan at nagawa siyang mapabagsak ng mga Pāṇḍava at ng mga Sṛñjaya? Siya’y sukdulang bihasa sa mga sandatang pamana at siyang nangunguna sa lahat ng may tangan ng armas.”

Verse 2

रथभज़ो बभूवास्य थनुर्वाशीर्यतास्यत: । प्रमत्तो वाभवद्‌ द्रोणस्ततो मृत्युमुपेयिवान्‌

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Nawasak ba ang kanyang karwahe, o nabali ang kanyang busog habang nagpapakawala ng mga palaso? O si Droṇa ba’y napabayaan ang pag-iingat, kaya’t doon niya nasalubong ang kamatayan?”

Verse 3

कथं नु पार्षतस्तात शत्रुभिर्दुष्प्रधर्षणम्‌ किरन्तमिषुसंघातान्‌ रुक्मपुड्खाननेकश:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Anak ko, paano napatay ng anak ni Pārṣata (si Dhṛṣṭadyumna) si Droṇa—na di-madadaig ng mga kaaway—samantalang patuloy siyang nagbubuhos ng di-mabilang na bugso ng mga palasong may gintong balahibo? Si Droṇa ay isang disiplinadong Brahmanang mandirigma, matatag sa sariling dharma, bihasa sa mga banal na sandata at sa agham ng pakikidigma, at isang dakilang mandirigmang-karwahe na nagsisikap para sa tagumpay. Sa anong paraan, kung gayon, naibagsak sa larangan ang gayong kakila-kilabot na guro?”

Verse 4

क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठ कृतिनं चित्रयोधिनम्‌ दूरेषुपातिनं दान्तमस्त्रयुद्धेषु पारगम्‌

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “O pinakadakila sa mga dvija! Si Droṇa ay mabilis ang kamay, ganap ang kasanayan, at mandirigmang gumagamit ng sari-saring tusong paraan sa digmaan. Nakapapana siya mula sa malayo, may pagpipigil-sa-sarili, at ganap na bihasa sa agham ng pakikipaglaban sa mga sandata. Paano nga nagawa ni Dhṛṣṭadyumna, prinsipe ng mga Pāñcāla, na patayin ang pinakadakilang brāhmaṇa—matatag sa labanan, laging nagsisikap para sa tagumpay, isang maharathi—na sa lahat ng paraan ay waring di-matatalo ng kanyang mga kaaway?”

Verse 5

पाज्चालपुत्रो न्यवधीद्‌ दिव्यास्त्रधरमच्युतम्‌ । कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम्‌

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Paano napatay ng anak ng mga Pāñcāla si Droṇa—matatag sa panata at dalubhasa sa mga banal na sandata—samantalang ang maharathi na iyon ay nagsisikap sa labanan at gumagawa ng mababangis na gawa? Si Droṇa’y waring di-matatalo ng mga kaaway; kaya sa anong paraan naibagsak ang gayong disiplinado at kakila-kilabot na guro?”

Verse 6

व्यक्त हि दैवं बलवत्‌ पौरुषादिति मे मति: । यद्‌ द्रोणो निहतः शूर: पार्षतेन महात्मना

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa akin ay malinaw na ang tadhana ang mas makapangyarihan kaysa pagsisikap ng tao; sapagkat si Droṇa—bagaman isang bayani—ay napatay ng dakilang-loob na anak ni Pṛṣata (Dhṛṣṭadyumna).”

Verse 7

अस्त्र॑ चतुर्विधं वीरे यस्मिन्नासीत्‌ प्रतिष्तितम्‌ तमिष्वस्त्रधराचार्य द्रोणं शंससि मे हतम्‌

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa bayaning iyon ay matatag na nakaugat ang apat na uri ng kaalaman sa sandata—si Droṇa, guro ng mga mamamana at mga bihasa sa sandatang inihahagis. Ngunit sinasabi mo sa akin na siya’y napatay. Paano nabuwal sa digmaang ito ang haliging iyon ng disiplina at tungkulin?”

Verse 8

श्रुत्वा हतं रुक्मरथं वैयातच्रपरिवारितम्‌ । जातरूपशिरस्त्राणं नाद्य शोकमपानुदे

“Nang marinig kong napatay si Droṇa—na nakasakay sa karwaheng ginto, napaliligiran ng mga panangga, at may suot na gintong helmet—ngayon ay hindi ko maitaboy sa anumang paraan ang aking dalamhati.”

Verse 9

न नूनं परदु:खेन प्रियते कोडपि संजय । यत्र द्रोणमहं श्रुत्वा हतं जीवामि मन्दधी:,संजय! निश्चय ही कोई भी दूसरेके दुःखसे नहीं मरता है, तभी तो मैं मन्दबुद्धि मनुष्य द्रोणाचार्यको मारा गया सुनकर भी जी रहा हूँ इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रशोके नवमो<ध्याय: ।।

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Tunay ngang walang namamatay dahil sa pagdurusa ng iba, Sañjaya—sapagkat ako, na mapurol ang isip, ay nabubuhay pa rin kahit narinig ko nang napatay na si Droṇa.”

Verse 10

दैवमेव परं मन्ये नन्वनर्थ हि पौरुषम्‌ | अश्मसारमयं नून॑ हृदयं सुदृढे मम

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Ngayon ay tanging tadhana ang itinuturing kong pinakamakapangyarihan; sapagkat ang pagsisikap ng tao’y wari’y tunay na walang saysay. Tila ang puso ko’y yari sa ubod ng bato—matigas at di matinag—dahil natiis ko at nanatili pa rin sa gitna ng kapahamakan na ito.”

Verse 11

ब्राह्मे दैवे तथेष्वस्त्रे यमुपासन्‌ गुणार्थिन:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa paghahangad ng kagalingan at ganap na kasanayan, sinamba nila siya sa pamamagitan ng mga ritwal na Brahmaniko, mga banal na pagtalima, at disiplina ng mga sandata.”

Verse 12

शोषणं सागरस्येव मेरोरिव विसर्पणम्‌

Nagsalita si Dhṛtarāṣṭra sa himig ng masamang pangitain, gamit ang matitinding paghahambing: ang tinatangka o nagaganap ay kasing-imposible at salungat sa likas na kaayusan gaya ng pagpapatuyo sa karagatan, o pagpapadulas sa Bundok Meru mula sa kinalalagyan nito.

Verse 13

दुष्टानां प्रतिषेद्धा5डसीद्‌ धार्मिकाणां च रक्षिता

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Siya ang pumipigil sa masasama at tagapagtanggol ng mga matuwid.”

Verse 14

यो5हासीत्‌ कृपणस्यार्थे प्राणानपि परंतप: । शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्य दुष्टोंको दण्ड देनेवाले और धार्मिकोंके रक्षक थे। उन्होंने मुझ कृपणके लिये अपने प्राणतक दे दिये ।।

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Dahil sa akin—isang abang taong kaawa-awa—handa siyang isuko maging ang sariling buhay, O tagasunog ng mga kaaway. Si Droṇācārya, na nagdudulot ng pighati sa mga kalaban, nagpaparusa sa masasama, at nagtatanggol sa mga matuwid—dahil sa akin ay inialay niya maging ang kanyang buhay. At sa kanyang kagitingan isinandal ng aking mga anak na mapurol ang isip ang kanilang pag-asang magwawagi.”

Verse 15

बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्धथया स निहतः कथम्‌ | मेरे मूर्ख पुत्रोंकोी जिनके ही पराक्रमके भरोसे विजयकी आशा बनी हुई थी तथा जो बुद्धिमें बृहस्पति और शुक्राचार्यके समान थे, वे द्रोणाचार्य कैसे मारे गये? ।।

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Paano siya napatay—siya na ang talino’y kapantay nina Bṛhaspati at Uśanas (Śukrācārya)? Sa lakas ng kanyang kagitingan nakasandig ang pag-asang magwawagi ng aking mga anak na hangal—paano napatay si Droṇācārya?”

Verse 16

रथे वातजवा युक्ता: सर्वशस्त्रातिगा रणे । बलिनो ह्वेषिणो दान्ता: सैन्धवा: साधुवाहिन:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Ang mga kabayong Sindhu—nakayuko sa mga karwahe at kasingbilis ng hangin—ligtas ba sa labanan, at nakaiiwas sa bawat hagupit ng sandata? Malalakas, sanay na sanay, napasunod at napahinahon, at mahusay magpasan ng karwahe—nakatindig ba silang matatag sa larangan at humihiyaw na paghingal, tinitiis ang lagitik ng bagting, ang ulang-palaso, at ang banggaan ng mga sandata nang hindi nanghihina ang loob?”

Verse 17

दृढा: संग्राममध्येषु कच्चिदासन्नविह्नला: । करिणां बूंहतां युद्धे शड्खदुन्दुभिनि:स्वनै:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Matatag ba sila sa gitna ng labanan, at hindi natitinag? Sa gitna ng ingay ng digmaan—kapag umuungal ang malalaking elepante at umuugong ang mga kabibe at mga tambol—nanatili ba silang hindi nasisindak?”

Verse 18

ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णव: । आशंसन्त: पराज्जेतुं जितश्वासा जितव्यथा:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Natiis ba nila ang lagitik ng bagting at ang ulang-palaso, pati ang mga hagupit ng sandata? Umaasang madaig ang kaaway—napagtagumpayan ang paghinga at napagdaig ang sakit—hindi ba sila nawalan ng loob sa larangan ng digmaan?”

Verse 19

हया: पराजिता: शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहा: । ते सम रुक्मरथे युक्ता नरवीरसमास्थिता:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Ang matatuling kabayong humihila sa karwahe ni Bhāradvāja ay napasuko na. Ngunit ang mga kabayong iyon din, nang muling ikinabit sa karwaheng pinalamutian ng ginto, ay nananatiling matatag sa ilalim ng pamamatnubay ng mga bayaning mandirigma.”

Verse 20

जातरूपपरिष्कारमास्थाय रथमुत्तमम्‌

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang makasakay sa isang napakahusay na karwahe, na saganang pinalamutian ng hinulmang ginto…”

Verse 21

विद्यां यस्पोपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्धरा:

Binanggit ni Dhṛtarāṣṭra ang mga dalubhasang mamamana na bantog sa buong daigdig—yaong nabubuhay sa kanilang pagkatuto, namumuhay sa disiplina at husay ng natamong kaalaman, lalo na sa agham ng sandata.

Verse 22

दिवि शक्रमिव श्रेष्ठ महामात्र धनुर्भुताम्‌

Inihahambing ni Dhṛtarāṣṭra ang isang pangunahing mandirigma—isang bantog na pinunò sa hanay ng mga mamamana—kay Indra sa langit, upang ipakita ang pagkamangha at pangamba na idinudulot ng gayong husay sa digmaan kahit sa gitna ng dilim ng katarungan sa pakikidigma.

Verse 23

ननु रुक्मरथं दृष्टवा प्राद्रवन्ति सम पाण्डवा:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Tunay nga, nang makita si Rukmaratha, ang mga Pāṇḍava ay agad sumugod pasulong.” Ipinahihiwatig nito ang balisang pagbabantay ng hari sa agos ng labanan—kung paanong ang paglitaw ng isang tiyak na mandirigma ay maaaring magpasiklab ng biglaang galaw na pangtaktika at muling sagupaan, sa pakikibaka para sa katuwiran sa ilalim ng bigat na moral ng digmaan.

Verse 24

दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं रणे तस्मिन्‌ महाबलम्‌ | उस समरांगणमें दिव्य अस्त्रोंका प्रयोग करनेवाले तथा सुवर्णमय रथपर आरूढ़ हुए महाबली द्रोणाचार्यको देखकर तो समस्त पाण्डव-योद्धा भाग खड़े होते थे ।।

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa labang iyon, nang ang makapangyarihan ay naglalabas ng mga sandatang makalangit, maging si Dharmarāja (Yudhiṣṭhira), kasama ang kaniyang mga nakababatang kapatid at may buong hukbong sumusuporta, ay nayayanig at napipilitang tumugon…”

Verse 25

नूनमावारयत्‌ पार्थों रथिनो<न्यानजिह्ागै:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Tunay ngang napigil ni Pārtha (Arjuna) ang iba pang mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, pinipigil sila na wari’y sa pamamagitan ng mga ahas na mabilis at di nagkakamali.”

Verse 26

न हाहं परिपश्यामि वधे कज्चन शुष्मिण:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Ay, wala akong nakikitang sinumang may naglalagablab na tapang na makapagdudulot ng kaniyang kamatayan.”

Verse 27

तैर्वतः सर्वतः शूर: पाउ्चाल्यापसदस्तत:

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Pagkaraan, ang bayaning iyon ay napalibutan nila sa lahat ng panig—ng mga hamak at di-marangal na lalaki sa hanay ng mga Pāñcāla.”

Verse 28

केक्यैश्रेदिकारूषैर्मस्स्यैरन्यैश्व भूमिपै: । व्याकुलीकृतमाचार्य पिपीलैरुरगं यथा

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “O Ācārya, ikaw ay ginulo at inuga ng mga Kekaya, Cedi, Kāruṣa, Matsya, at iba pang mga hari—gaya ng isang ahas na nababalisa kapag dinudumog ng mga langgam.”

Verse 29

कर्मण्यसुकरे सक्तं जघानेति मतिर्मम । केकय

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Ito ang pag-iisip na sumisibol sa aking loob: habang si Droṇa ay lubos na nakatuon sa isang gawaing napakahirap ganapin, ang mga Kekaya, Cedi, Kārūṣa, ang mga kawal ng lupain ng Matsya, at iba pang mga hari ay tiyak na nangguluhan sa Guro mula sa lahat ng panig—gaya ng isang pulutong ng mga langgam na nakalilito sa isang ahas. Sa gayong kalagayan, na napaliligiran sa bawat dako ng mga hukbo ng Pāṇḍava, ang hamak na si Dhṛṣṭadyumna ay tiyak na pumatay kay Droṇācārya habang siya’y abala sa mahirap na tungkuling iyon.”

Verse 30

ब्राह्मणानां प्रतिष्ठा35सीत्‌ स्रोतसामिव सागर: । क्षत्रं च ब्रह्म चैवेह यो5भ्यतिष्ठत्‌ परंतप:

Siya ang matibay na sandigan ng mga brāhmaṇa, gaya ng karagatang tumatanggap at nagpapapanatag sa agos ng mga ilog. Dito, itinindig niya kapwa ang kapangyarihang panghari at ang banal na kaalaman—siya, ang tagapagpasakit sa mga kaaway.

Verse 31

स कथं ब्राह्म॒णो वृद्ध: शस्त्रेण वधमाप्तवान्‌ । जो छहों अंगों तथा पंचम वेदस्थानीय इतिहास-पुराणोंसहित चारों वेदोंका अध्ययन करके ब्राह्मणोंके लिये उसी प्रकार आश्रय बने हुए थे

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Paano nagkamit ng kamatayan sa sandata ang matandang brāhmaṇa? Siya na nag-aral ng apat na Veda kasama ang anim na sangay na pantulong, at ng ‘ikalimang Veda’—ang Itihāsa at Purāṇa; siya na naging kanlungan ng mga brāhmaṇa gaya ng karagatan para sa mga ilog; siya na nagpapahirap sa mga kaaway at gayunma’y tumutupad sa mga tungkulin kapwa ng brāhmaṇa at kṣatriya—paano napatay sa armas ang matandang si Droṇācārya? At ako, bagama’t hindi palaaway, ay matagal nang nagtitiis ng pagdurusang ito.”

Verse 32

यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भुतः

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Siya na ang mga gawa ang siyang tumatangkilik sa buhay at kabuhayan ng lahat ng mandirigmang may busog sa daigdig.”

Verse 33

स सत्यसंध: सुकृती श्रीकामैर्निहत: कथम्‌ । जगतके सम्पूर्ण धनुर्धर जिनके शिक्षणरूपी कर्मका आश्रय लेकर जीवन-निर्वाह करते हैं, उन सत्यप्रतिज्ञ पुण्यात्मा द्रोणाचार्यको राजलक्ष्मीके लोभियोंने कैसे मार डाला? ।।

Paano napatay si Droṇācārya—ang tapat sa panata at puspos ng kabutihan—ng mga sakim sa karangyaan ng paghahari? Gayong ang lahat ng mamamanang may busog sa daigdig ay nabubuhay sa pag-asa sa kanyang gawaing pagtuturo.

Verse 34

क्षिप्रहस्तश्न बलवान्‌ दृढ्धन्वारिमर्दन:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Siya’y mabilis ang kamay, makapangyarihan, matatag sa paghawak ng busog, at pandurog ng mga kaaway. Sa harap ng mga naghahangad ng banal na pag-aaral, siya’y wari mismong tunog ng Veda; at sa hanay ng mga mamamana, siya’y ang pag-ugong ng pisi ng busog—tanda ng disiplinadong pagkamaster. Kapag may naging puntirya ng kaniyang mga palaso, halos wala nang pag-asang mabuhay ang sinumang bayani na uhaw sa tagumpay.”

Verse 35

न यस्य विजयाकाडूभक्षी विषयं प्राप्प जीवति । यं द्ौन जहत: शब्दौ जीवमानं कदाचन

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Ang sinumang, kahit nakamtan na ang mga minimithi, ay hindi namumuhay na parang gutom sa tagumpay—siya’y hindi iiwan ni Droṇa kailanman, habang siya’y nabubuhay pa.”

Verse 36

अदीनं पुरुषव्याघत्रं हवीमनतमपराजितम्‌

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “(Nakikita ko) ang tigre sa mga tao—hindi natinag, hindi yumuyuko ang diwa, at hindi magagapi.”

Verse 37

कथं संजय दुर्धर्षमनाधृष्यशोबलम्‌

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Paano, O Sañjaya, mahaharap ang kakila-kilabot na iyon—mahirap salagin at nagniningning sa di-masusupil na karilagan?”

Verse 38

पश्यतां पुरुषेन्द्राणां समरे पार्षतो5वधीत्‌ । संजय! जिनके यश और बलका तिरस्कार होना असम्भव था, उन दुर्धर्ष वीर द्रोणाचार्यको समरभूमिमें सम्पूर्ण नरेशोंके देखते-देखते धृष्टद्युम्नने कैसे मार डाला? ।।

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa harap mismo ng mga pangunahing hari sa larangan ng digmaan, pinaslang ni Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna) si Droṇācārya—ang bayani na di-masusupil, na ang dangal at lakas ay di maaaring hamakin. Sañjaya, paano napatay ni Dhṛṣṭadyumna si Droṇa sa gitna ng labanan habang nakatingin ang lahat ng mga pinuno? At sinu-sino ang nakikipaglaban sa unahan, na nagbabantay kay Droṇa nang malapitan?”

Verse 39

केडरक्षन्‌ दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मन:

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “O marangal! Sino ang nagbantay sa kanang gulong ng pormasyon, at sino sa kaliwa? Aling mga bayani ang tumindig sa unahan ni Droṇa—laging nakatuon sa labanan—sa larangang iyon? At sinu-sino ang, tinalikdan ang pagkakapit sa sariling katawan, humarap sa mga mandirigmang kalaban at pinili ang kamatayan sa digmaan?”

Verse 40

पुरस्तात्‌ के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे | के च तस्मिंस्तनूंस्त्यकत्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्‌

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sino ang tumindig sa unahan ng bayaning iyon habang siya’y nakikipaglaban sa gitna ng sagupaan? Sino ang nagbantay sa kanyang kanang gulong at sino sa kaliwa? At sinu-sino ang, iniwan ang sariling katawan, humarap sa kalaban at nagtungo sa kamatayan sa larangang iyon?”

Verse 41

द्रोणस्य समरे वीरा: के5कुर्वन्त परां धृतिम्‌ कच्चिन्नैनं भयान्मन्दा: क्षत्रिया व्यजहन्‌ रणे

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa digmaan ni Droṇa, aling mga bayani ang nagpapakita ng pinakamataas na katatagan? Tiyak na ang mga kṣatriya—na nanghihina dahil sa takot—ay hindi siya iniwan sa larangan ng labanan, hindi ba?”

Verse 42

रक्षितारस्तत: शून्ये कच्चित्‌ तैर्न हतः परै: । किन वीरोंने युद्धमें द्रोणाचार्यको उत्तम धैर्य प्रदान किया? उनकी रक्षा करनेवाले मूर्ख क्षत्रियोंने भयभीत होकर युद्धस्थलमें उन्हें अकेला तो नहीं छोड़ दिया? और इस प्रकार शत्रुओंने सूनेमें तो उन्हें नहीं मार डाला? ।।

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang wala na sa paligid ang kanyang mga tagapagtanggol at naiwan siyang lantad at walang bantay, hindi ba napabagsak si Droṇācārya ng kaaway? Aling mga bayani sa digmaan ang nagbigay kay Droṇa ng pinakamataas na tatag ng loob? O iniwan ba siya ng mga hangal na kṣatriya na inatasang magbantay, nang masaklot ng takot, sa larangan ng labanan—kaya’t napatay siya ng mga kaaway nang siya’y nag-iisa? At tunay, ang mandirigma, dahil sa takot sa kaaway, ay hindi dapat tumalikod sa labanan, kundi magpakita ng kagitingan.”

Verse 43

परामप्यापदं प्राप्प स कथं निहत: परै: । जो बड़ी-से-बड़ी आपत्ति पड़नेपर भी रणमें अपने शौर्यके कारण शत्रुको भयवश पीठ नहीं दिखा सकते थे, वे विपक्षियोंद्वारा किस प्रकार मारे गये? || ४२ ई ।।

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Kahit matapos masagupa ang pinakamatinding kapahamakan, paano siya napatay ng kaaway? Siya na, sa lakas ng kanyang kagitingan, ay hindi mapipilit na magpakita ng likod sa labanan dahil sa takot—paano siya napatay ng mga mandirigmang kalaban? Ipagbigay-alam mo sa akin, Saṃjaya, kung ano ang nararapat gawin ng isang marangal na tao kapag dinidiin ng mabibigat at desperadong kapahamakan.”

Verse 44

पराक्रमेद्‌ यथाशक्त्या तच्च तस्मिन्‌ प्रतिष्ठितम्‌ । संजय! बड़े भारी संकटमें पड़नेपर श्रेष्ठ पुरुषको यही करना चाहिये कि वह यथाशक्ति पराक्रम दिखावे; यह बात द्रोणाचार्यमें पूर्णरूपसे प्रतिष्ठित थी ।।

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa malaking krisis, ang marangal na tao ay dapat magpakita ng tapang ayon sa abot ng kanyang lakas; at ang aral na ito’y matibay na nasasalamin kay Droṇa. Ngunit ngayon, mahal kong kausap, nababalot ng pagkalito ang aking isip—ihinto mo muna ang salaysay na ito. Kapag ako’y muling nakapagpigil ng damdamin, Sañjaya, tatanungin kitang muli tungkol sa mga pangyayaring ito.”

Verse 103

यच्छुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते । मैं तो दैवको ही श्रेष्ठ मानता हूँ। पुरुषार्थ तो अनर्थका ही कारण है। निश्चय ही मेरा यह अत्यन्त सुदृढ़ हृदय लोहेका बना हुआ है

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang marinig kong napatay si Droṇa, hindi nahati sa sandaang piraso ang aking puso. Tanging tadhana ang itinuturing kong pinakamataas; ang pagsisikap ng tao’y wari’y sanhi lamang ng kapahamakan. Tunay na napakatigas ng puso ko—parang bakal—sapagkat kahit marinig kong napatay si Droṇācārya, hindi ito nabasag sa sandaang tipak.”

Verse 116

ब्राह्मणा राजपुत्राश्न स कथं मृत्युना हृत: । गुणार्थी ब्राह्मण तथा राजकुमार ब्राह्म और दैव अस्त्रोंके लिये जिनकी उपासना करते थे, उन्हें मृत्यु कैसे हर ले गयी?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Paano siya naagaw ng Kamatayan—siya na hinahanap kapwa ng mga brāhmaṇa at ng mga prinsipe, isang brāhmaṇa na nakatuon sa kagalingan at kabutihang-asal, at sa dangal ay wari’y isang kabataang maharlika? Paano napasuko ang taong iginagalang dahil sa kapangyarihang espirituwal, at pinararangalan ng mga sumasamba upang magkamit ng mga sandatang makalangit?”

Verse 123

पतनं भास्करस्यथेव न मृष्ये द्रोणपातनम्‌ । द्रोणका रणभूमिमें गिराया जाना समुद्रके सूखने, मेरु पर्वतके चलने-फिरने और सूर्यके आकाशसे टूटकर गिरनेके समान है। मैं इसे किसी प्रकार सहन नहीं कर पाता

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Hindi ko matitiis ang pagbagsak ni Droṇa—gaya ng hindi matitiis kung ang araw mismo’y mahuhulog. Ang pagkapabagsak ni Droṇa sa larangan ng digmaan ay para sa akin na parang pagkatuyo ng karagatan, pag-alis sa kinalalagyan ng Bundok Meru, o ang araw na mapatid sa langit at bumagsak. Sa anumang paraan, hindi ko ito kayang tiisin.”

Verse 193

कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानामनीकिनीम्‌ । क्या द्रोणाचार्यके रथको वहन करनेवाले वे शीघ्रगामी अश्व पराजित हो गये थे? तात! द्रोणाचार्यके सुवर्णमय रथमें जुते हुए और उन्हीं नरवीर आचार्यकी सवारीमें काम आनेवाले वे घोड़े पाण्डव-सेनाको पार कैसे नहीं कर सके?

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Mahal kong kausap, paano nangyari na hindi nila nabutas at nalampasan ang hanay-pandigma ng mga Pandava? Natalo ba ang mga matutuling kabayo—na nakayuko sa ginintuang karwahe ni Droṇācārya at nagsisilbing hila ng sasakyan ng bayaning guro—kaya’t hindi nila siya naihatid sa kabila ng hukbo ng mga Pandava?”

Verse 206

भारद्वाज: किमकरोद्‌ युधि सत्यपराक्रम: । उस सुवर्णभूषित उत्तम रथपर आरूढ़ हो सत्यपराक्रमी द्रोणाचार्यने युद्धस्थलमें क्या किया?

Tinanong ni Dhṛtarāṣṭra: “Ano ang ginawa sa labanan ng anak ni Bhāradvāja—si Droṇa, na ang tapang ay di kailanman humihina? Nakalulan sa isang napakahusay na karwaheng pandigma na pinalamutian ng ginto, anong ginawa ni Droṇācārya, ang matatag sa katotohanan at makapangyarihan, sa larangan ng digmaan?”

Verse 213

स सत्यसंधो बलवान्‌ द्रोण: किमकरोदू युधि । समस्त जगतके धनुर्धर जिनकी विद्याका आश्रय लेकर जीवननिर्वाह करते हैं, उन सत्यपराक्रमी बलवान द्रोणाचार्यने युद्धमें क्या किया?

Tinanong ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa digmaan, ano ang ginawa ni Droṇa—ang matatag sa katotohanan at makapangyarihan sa lakas? Siya ang guro na kinikilalang may napatunayang tapang; sa kaalamang pandigma niya umaasa ang mga mamamana ng buong daigdig upang mabuhay. Kaya ano ang nagawa ni Droṇācārya sa digmaan?”

Verse 226

के नुतं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथा: । स्वर्गमें देवराज इन्द्रके समान जो इस लोकमें श्रेष्ठ और समस्त धनुर्धरोंमें महान्‌ थे

Tinanong ni Dhṛtarāṣṭra: “Sino-sino ang mga mandirigmang nakasakay sa karwahe na sumulong sa labanan upang harapin si Droṇācārya—yaong gumagawa ng mababangis na gawa, kinikilalang pinakamataas sa lahat ng mamamana sa mundong ito, at sa langit ay maihahambing kay Indra, hari ng mga diyos? Sa larangang iyon, sinu-sino ang lumabas upang sumalubong sa kanya?”

Verse 246

पाज्चाल्यप्रग्रहो द्रोणं सर्वतः समवारयत्‌ । भाइयोंसहित धर्मराज युधिष्ठिरने अपनी सारी सेनाके साथ जाकर धृष्टद्युम्नरूपी डोरीकी सहायतासे द्रोणाचार्यको घेर तो नहीं लिया था?

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Hindi ba pinalibutan ng mga Pāñcāla si Droṇa sa lahat ng panig—nang si Dharmarāja Yudhiṣṭhira, kasama ang kanyang mga kapatid at ang buong hukbo, ay sumulong at ikinulong si Droṇācārya sa tulong ni Dhṛṣṭadyumna, na wari’y isang lubid na pumipigil?”

Verse 266

धृष्टय्युम्नादृते रौद्रात्‌ पाल्यमानात्‌ किरीटिना । किरीटथधारी अर्जुनके द्वारा सुरक्षित भयंकर स्वभाववाले धृष्टद्युम्नको छोड़कर दूसरे किसीको मैं ऐसा नहीं देखता

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Maliban kay Dhṛṣṭadyumna na mabangis—na pinangangalagaan ni Arjuna na may suot na diadema—wala akong nakikitang iba pang makapapatay kay Droṇācārya na lubhang maningning. Kung isasantabi ang kakila-kilabot na Dhṛṣṭadyumna na binabantayan ni Arjuna, wala akong hinahatulang kapantay sa gawaing pagpatay kay Droṇa.”

Verse 313

अनर्हमाणान्‌ कौन्तेयान्‌ कर्मणस्तस्य तत्‌ फलम्‌ | मैंने अमर्षमें भरकर सदा कष्ट भोगनेके अयोग्य कुन्तीकुमारोंको क्लेश ही दिया है; परंतु मेरे इस बर्तावको द्रोणाचार्यने चुपचाप सह लिया था। उनके उसी कर्मका यह वधरूपी फल प्राप्त हुआ है

Nagmuni-muni si Dhṛtarāṣṭra sa pagsisisi: sa matagal na panahon, dahil sa nagbabagang hinanakit, pawang hirap lamang ang ipinataw ko sa mga anak ni Kuntī—mga lalaking hindi karapat-dapat magdusa nang gayon. Tahimik na tiniis ni Droṇācārya ang asal na iyon; ngayo’y nakikita ko ang pagkamatay ni Droṇa bilang mabagsik na bunga ng kasalanang iyon, na bumabalik bilang kapalit sa gitna ng digmaan.

Verse 336

स कथं निहतः: पार्थ: क्षुद्रमत्स्यैर्यथा तिमि: । स्वर्गलोकमें इन्द्रके समान जो इस लोकमें सबसे श्रेष्ठ थे

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: Paano napatumba si Pārtha—na wari’y ang dambuhalang isdang Timi na pinaslang ng pulutong ng maliliit na isda? Paano nagawang patayin ng mga anak ni Kuntī si Droṇācārya, ang dakila, mataas ang loob at napakalakas—kapantay ni Indra sa langit at pinakadakila sa daigdig—na para bang ang maliliit na isda, sa pagkakaisa, ay nakapagpabagsak sa higanteng isdang Timi? Paano naging maaari iyon?

Verse 353

ब्राह्मश्व वेदकामानां ज्याघोषश्न धनुष्मताम्‌ । जो शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sa mga nakatuon sa pag-aaral ng Veda, naroon ang tunog ng pagbigkas ng Veda; at sa mga mamamana, naroon ang langitngit ng bagting ng busog.” Ipinahihiwatig ng taludtod ang dalawang ‘tunog’ na humuhubog sa daigdig ng mandirigma: ang banal na karunungan sa isang panig at ang walang humpay na disiplina ng sandata sa kabila—magkatabi sa digmaan, kapwa humihingi ng paninindigang di matinag.

Verse 366

नाहं मृष्ये हतं द्रोणं सिंहद्विरदविक्रमम्‌ । सिंह और हाथीके समान पराक्रमी, उदार, लज्जाशील और किसीसे पराजित न होनेवाले पुरुषसिंह द्रोणका वध मैं नहीं सहन कर सकता

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Hindi ko matitiis na napatay si Droṇa—si Droṇa na ang tapang ay gaya ng leon at elepante.” Ipinakikita ng panaghoy ang dalamhati at pagkakapit ng isang hari sa gitna ng digmaan, kung saan maging ang pagbagsak ng iginagalang na guro ay nagiging dagok na moral at damdaming hindi kayang pasanin.

Verse 383

के नु पश्चादवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम्‌ कौन-कौनसे वीर उस समय निकटसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करते हुए उनके आगे रहकर युद्ध करते थे और कौन-कौन योद्धा दुर्गम मार्गपर पैर बढ़ाते हुए उनके पीछे रहकर रक्षा करते थे?

Tinanong ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang sila’y sumusulong sa landasing mahirap tawirin, sinu-sino ang mga bayani na nasa unahan, nakikipaglaban habang pinangangalagaan si Droṇācārya, at sinu-sino ang nanatili sa likuran bilang bantay-likod, na nagtatanggol sa kanya habang tinatahak nila ang mapanganib na daan?”

Verse 2536

ततो द्रोणं समारोहत्‌ पार्षत: पापकर्मकृत्‌ । निश्चय ही अर्जुनने अपने सीधे जानेवाले बाणोंके द्वारा अन्य रथियोंको आगे बढ़नेसे रोक दिया था। इसीलिये पापकर्मा धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्यपर चढ़ाई कर सका

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: Pagkaraan nito, ang anak ni Pṛṣata—si Dṛṣṭadyumna, na tinatakan dito bilang may kasalanang gawa—ay sumugod laban kay Droṇa. Sapagkat si Arjuna, sa pamamagitan ng kaniyang mga palasong tuwid ang lipad, ay tiyak na napigil ang iba pang mga mandirigmang nasa karwahe upang hindi makausad; kaya si Dṛṣṭadyumna, sinamantala ang siwang na iyon, ay nakapagsagawa ng paglusob kay Droṇācārya.