Adhyaya 123

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ श्लोक मिलाकर कुल ४८३ “लोक हैं।) फल र (0) आज अत+- एकविशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: सात्यकिके द्वारा पाषाणयोधी म्लेच्छोंकी सेनाका संहार और दुःशासनका सेनासहित पलायन धृतराष्ट्र रवाच सम्प्रमृद्य महत्‌ सैन्यं यान्तं शैनेयमर्जुनम्‌ । निर्ह्लीका मम ते पुत्रा: किमकुर्वत संजय

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, nang si Śaineya (Sātyaki) at si Arjuna ay sumusulong—dinadaganan ang aking napakalaking hukbo habang sila’y dumaraan—ano ang ginawa noon ng aking mga anak na walang hiya?”

Verse 2

कथं वैषां तदा युद्धे धृतिरासीन्मुमूर्षताम्‌ । शैनेयचरितं दृष्टवा यादृशं सव्यसाचिन:,वे सब-के-सब मरना चाहते थे। उस समय युद्धस्थलमें अर्जुनके समान ही सात्यकिका चरित्र देखकर उनकी कैसी धारणा हुई थी?

Wika ni Sañjaya: “Paano, sa digmaang iyon, sumibol ang tatag sa mga taong handa nang mamatay? At nang masaksihan nila ang asal at giting ni Śaineya—na gaya ni Arjuna (Savyasācin)—anong uri ng paniniwala at tindig ng isip ang naidulot nito sa kanila?”

Verse 3

कि नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्र॑ सैन्यमध्ये पराजिता: । कथं नु सात्यकिर्युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशा:

Wika ni Sañjaya: “Ano nga ba ang masasabi ng mga mandirigmang iyon tungkol sa kanilang ipinagyayabang na lakas-kṣatriya, matapos silang magapi sa gitna mismo ng sarili nilang hukbo? At paano, sa kasagsagan ng labanan, ang bantog na Sātyaki ay nakalusot at sumulong—binabasag ang hanay at tumatawid sa buong hukbo?”

Verse 4

कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजय । शैनेयोडभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्य संजय,संजय! युद्धस्थलमें मेरे पुत्रोंके जीते-जी शिनिनन्दन सात्यकि किस तरह आगे जा सके? संजय! यह सब मुझे बताओ

Wika ni Sañjaya: “Paano, habang buhay pa roon ang aking mga anak, O Sañjaya, nakasulong si Śaineya (Sātyaki) sa labang iyon? Isalaysay mo sa akin nang buo, Sañjaya.”

Verse 5

अत्यद्भुतमिदं तात त्वत्सकाशाच्छूणोम्यहम्‌ । एकस्य बहुभि: सार्ध शत्रुभिस्तैर्महारथै:

Wika ni Sañjaya: “Mahal kong ama, isang bagay na lubhang kagila-gilalas ang naririnig ko mula sa iyo: na iisang mandirigma ang humarap sa mabangis na labanan laban sa napakaraming kaaway—yaong mga dakilang mandirigmang karwahe.”

Verse 6

विपरीतमहं मन्ये मन्दभाग्यं सुतं प्रति । यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महारथा:

Wika ni Sañjaya: “Para sa aking anak na kapus-palad, nakikita kong ang lahat ay lumilihis at sumasalungat sa inaasahan; sapagkat sa larangan ng digmaan, pinaslang sa labanan ng bayaning Sātvata (Sātyaki) ang maraming dakilang mandirigmang karwahe.”

Verse 7

एकस्य हि न पर्याप्त यत्सैन्यं तस्प संजय । क़ुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवा:,संजय! और सब पाण्डव तो दूर रहें, क्रोधमें भरे हुए अकेले सात्यकिके लिये भी मेरी सारी सेना पर्याप्त नहीं है

Wika ni Sañjaya: “O Sañjaya, hindi sapat ang hukbong aking pinamumunuan kahit laban lamang sa iisang mandirigma—si Yuyudhāna (Sātyaki)—kapag siya’y nag-aalab sa poot. Pahintuin sa tabi ang lahat ng Pāṇḍava; kahit wala ang kanilang tulong, siya lamang ay higit pa sa katapat ng buong hukbo ko.”

Verse 8

निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं चित्रयोधिनम्‌ । यथा पशुगणान्‌ सिंहस्तद्वद्धन्ता सुतानू मम

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraang madaig si Droṇa sa labanan—si Droṇa, ang bihasang guro ng sandata at mandirigmang may kahanga-hangang galing—papatayin ni Sātyaki ang aking mga anak, gaya ng leon na lumalapa at pumapatay sa kawan ng mga hayop.”

Verse 9

कृतवर्मादिश्ि: शूरैर्यत्तैर्बहुभिराहवे । युयुधानो न शकितो हन्तुं यत्‌ पुरुषर्षभ:,कृतवर्मा आदि बहुत-से शूरवीर समरांगणमें प्रयत्न करते ही रह गये; परंतु पुरुषप्रवर सात्यकि मारे न जा सके

Sinabi ni Sañjaya: Bagama’t maraming magigiting na mandirigma—na pinangungunahan ni Kṛtavarmā—ang nagpunyagi nang buong lakas sa larangan ng digmaan, hindi nila napatay si Yuyudhāna (Sātyaki), ang bantog na “toro” sa hanay ng mga tao.

Verse 10

नैतदीदृशकं युद्ध॑ कृतवांस्तत्र फाल्गुन: । यादृशं कृतवान्‌ युद्ध शिनेर्नप्ता महायशा:,शिनिके महायशस्वी पौत्र सात्यकिने वहाँ जैसा युद्ध किया, वैसा तो अर्जुनने भी नहीं किया था

Sinabi ni Sañjaya: Doon, si Phalguna (Arjuna) ay hindi pa nakipaglaban sa digmaang gaya nito. Ang labang isinagawa ng bantog na apo ni Śini—si Sātyaki na dakila ang pangalan—ay hindi man lamang natapatan ni Arjuna.

Verse 11

संजय उवाच तव दुर्मन्त्रिते राजन्‌ दुर्योधनकृतेन च । शृणुष्वावहितो भूत्वा यत्‌ ते वक्ष्यामि भारत

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, dahil sa iyong maling payo—at dahil sa mga gawa ni Duryodhana mismo—kaya nangyari ang lahat ng ito. O Bharata, makinig kang mabuti sa sasabihin ko.

Verse 12

ते पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान्‌ मिथ: । परां युद्धे मतिं क्रूरां तव पुत्रस्य शासनात्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang mga mandirigmang iyon, na muling nagbigkis sa isa’t isa sa pamamagitan ng sumpaan bilang mga Saṁśaptaka, ay bumalik na naman. Sa utos ng iyong anak, itinakda nila ang isip sa isang malupit na pasiya para sa digmaan, at nagbalik sa larangan kahit sila’y naitaboy na noon.

Verse 13

त्रीणि सादिसहस््राणि दुर्योधनपुरोगमा: । शककाम्बोजबाह्लीका यवना: पारदास्तथा

Sinabi ni Sañjaya: Sa pangunguna ni Duryodhana, tatlong libong mandirigma—kasama ang mga Śaka, Kāmboja, Bāhlīka, Yavana, at Pārada—ang sumugod kay Śaineya (Sātyaki). Sa tindi ng galit, dumaluyong sila na parang mga gamu-gamo na sumasalpok sa naglalagablab na apoy.

Verse 14

कुलिन्दास्तड्भणाम्बष्ठा: पैशाचाश्न सबर्बरा: । पर्वतीयाश्न राजेन्द्र क़ुद्धा: पाषाणपाणय:

Sinabi ni Sañjaya: “O hari, ang mga Kulinda, Taṅgaṇa, Ambaṣṭha, Paiśāca, ang mga barbaro, at ang mga liping-bundok—nagngangalit at may mga batong hawak—ay sumugod kay Śaineya (Sātyaki), na wari’y mga gamu-gamo na humahagis sa naglalagablab na apoy.”

Verse 15

।। युक्ताश्न पर्वतीयानां रथा: पाषाणयोधिनाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga karwahe ng mga mandirigmang nakikipaglaban gamit ang bato ay iniharness sa mga kabayong pinalaki sa kabundukan.”

Verse 16

ततो रथसहस्रेण महारथशतेन च

Pagkaraan, dala ang isang libong karwahe at isang daang dakilang mandirigmang-karwahe, at di-mabilang na kawal na lakad, sumalakay sila nang tuwiran kay Śaineya (Sātyaki). Pagkatapos nito, kasama ang isang libong karwahista, isang daang dakilang karwahista, isang libong elepante, dalawang libong kabalyero, at marami pang dakilang mandirigma at di-mabilang na kawal na lakad, binuhusan nila si Sātyaki ng ulang-palaso na sari-sari at saka dumagsa sa kanya.

Verse 17

द्विरदानां सहस्नरेण द्विसाहसैश्व॒ वाजिभि: । शरवर्षाणि मुज्चन्तो विविधानि महारथा:

Sinabi ni Sañjaya: “Kasama ang isang libong elepante at dalawang libong kabayo, patuloy na pinakawalan ng mga dakilang mandirigma ang mga ulang-palaso na sari-sari.”

Verse 18

तांश्व संचोदयन्‌ सर्वान्‌ घ्नतैनमिति भारत

Sinabi ni Sañjaya: “At inuudyukan niya silang lahat, sumigaw siya, ‘Patayin siya!’—O Bhārata—at sa gayon ay sinulsulan ang mga mandirigma tungo sa isang pasyang marahas.”

Verse 19

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं महत्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Doon namin nasaksihan ang isang kababalaghan—ang dakilang gawa at kabayanihang asal ni Śaineya.”

Verse 20

अवधीच्च रथानीकं द्विरदानां च तद्‌ बलम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pinabagsak niya ang pangkat ng mga karwahe, at pati ang lakas ng mga elepante—kaya sa gitna ng labanan ay lalo niyang winasak ang maayos na hanay ng kaaway.

Verse 21

तत्र चक्रैविमथितैर्भग्नैश्न परमायुधै:

Sinabi ni Sañjaya: Doon, ang larangan ay giniling at nilaslas ng mga gulong ng karwahe; maging ang pinakamahuhusay na sandata ay nagkalasug-lasog at nagkalat—larawan ng walang-awat na bagsik ng digmaan, kung saan ang pagmamataas sa armas ay gumuho sa harap ng bugso ng pagwasak.

Verse 22

अक्षैश्व बहुधा भग्नैरीषादण्डकबन्धुरै: । कुण्जरैर्मथितैश्वापि ध्वजैश्व विनिपातितैः

Sinabi ni Sañjaya: “Ang larangan ay nagkalat sa sari-saring anyo—mga karwaheng basag ang ehe, mga pamatok at poste ng hila na nabali, mga elepanteng nadurog at napinsala, at mga watawat at bandilang naibagsak. Kaya ang mga tanda ng pagmamataas at kapangyarihan ay nauwi sa wasak na labi sa gitna ng walang-tigil na karahasan ng digmaan.”

Verse 23

वर्मभिश्व तथानीकैव्यवरकीर्णा वसुंधरा । वहाँ चूर-चूर हुए चक्‍कों, टूटे हुए उत्तमोत्तम आयुधों, टूक-टूक हुए धुरों, खण्डित हुए ईषादण्डों और बन्धुरों, मथे गये हाथियों, तोड़कर गिराये हुए ध्वजों, छिन्न-भिन्न कवचों और विनष्ट हुए सैनिकोंकी लाशोंसे वहाँकी पृथ्वी पट गयी थी || २१-२२ ह ।।

Sinabi ni Sañjaya: Ang lupa roon ay nagkalat ng mga baluti at ng mga hanay na nagkawatak-watak. Ang lupang iyon ay wari’y nababalutan ng mga labi ng digmaan—mga gulong na durog-durog, ang pinakamahuhusay na sandata’y nabali, mga pamatok na nagkahiwa-hiwalay, mga poste at kabit na nagkapira-piraso, mga elepanteng napinsala sa siksikan, mga watawat na hinila pabagsak at itinapon, mga baluting napunit, at mga bangkay ng mga mandirigmang bumagsak. Ito’y isang matinding larawan ng halagang moral ng labanan: kung saan ang giting at pagmamataas ay nauuwi sa kapahamakan, at ang larangan mismo ang sumasaksi sa pagwasak kapag ang dharma ay pinagtatalunan sa pamamagitan ng armas.

Verse 24

गिरिरूपधराश्चापि पतिता: कुज्जरोत्तमा:

Sinabi ni Sañjaya: “Maging ang pinakamahuhusay na elepante, na anyong tulad ng mga bundok, ay bumagsak.”

Verse 25

सुप्रतीककुले जाता महापद्मकुले तथा,नरेश्वर! सुप्रतीक, महापद्मय, ऐरावत तथा अन्य [पुण्डरीक, पुष्पदन्‍्त और सार्वभौम-- (इन) दिग्गजोंके] कुलोंमें उत्पन्न हुए बहुतेरे दंतार हाथी भी वहाँ धरतीपर लोट रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, maraming elepanteng may pangil na mula sa maharlikang angkan—isinilang sa mga lahi nina Supratīka at Mahāpadma, gayundin sa angkan ni Airāvata, at sa iba pang tanyag na mga angkan ng ‘elepanteng-panig’ gaya nina Puṇḍarīka, Puṣpadanta, at Sārvabhauma—ang naroon, gumugulong sa ibabaw ng lupa.”

Verse 26

ऐरावतकुले चैव तथान्येषु कुलेषु च । जाता दन्तिवरा राजन्‌ शेरते बहवो हता:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, maraming piling elepanteng may pangil—isinilang sa angkan ni Airāvata at sa iba pang tanyag na angkan—ang naroon, napatay at nakahandusay, nagkalat sa lupa.”

Verse 27

वनायुजानू्‌ पर्वतीयान्‌ काम्बोजान्‌ बाह्विकानपि | तथा हयवरान्‌ राजन्‌ निजघ्ने तत्र सात्यकि:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, doon ay pinabagsak ni Sātyaki maging ang pinakamahuhusay na kabayo—yaong mula sa mga Vanāyu, ang mga kabayong-bundok, at yaong mula sa mga lupain ng Kāmboja at Bāhlīka.”

Verse 28

नानादेशसमुत्थांश्व नानाजातींश्व दन्तिन: । निजघ्ने तत्र शैनेय: शतशो5थ सहस्रश:,शिनिके उस वीर पौत्रने अनेक देशोंमें उत्पन्न हुए विभिन्न जातिके सैकड़ों और हजारों हाथियोंका भी संहार कर डाला

Sinabi ni Sañjaya: “Doon, si Śaineya (Sātyaki), ang magiting na apo ni Śini, ay pinabagsak ang daan-daan, maging ang libu-libong elepante—mula sa sari-saring lupain at sari-saring lahi.”

Verse 29

तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून्‌ दुःशासनोडब्रवीत्‌ । निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं कि सृतेन व:

Nang itinutulak na ang mga elepanteng iyon patungo sa panga ng kamatayan, hinarap ni Duḥśāsana ang mga mandarambong: “Kayong hindi nakauunawa ng dharma—ano ang mapapala ninyo sa pagtakbong ganyan? Bumalik kayo at lumaban. Ano ang silbi ng pagtakas na ito sa inyo?”

Verse 30

तांश्वातिभग्नान्‌ सम्प्रेक्ष्य पुत्रो द:ःशासनस्तव । पाषाणयोधिन: शूरान्‌ पर्वतीयानचोदयत्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita niyang lubusang nagkawatak-watak at nagtatakbuhan nang magulo ang mga mandirigma, inudyukan ng iyong anak na si Duḥśāsana ang mga mandirigmang-bundok—mga matatapang na nakikipaglaban sa pamamagitan ng mga bato—na ipagpatuloy ang pagsalakay at idiin ang pag-atake.

Verse 31

अभश्मयुद्धेषु कुशला नैतज्जानाति सात्यकि: । अश्मयुद्धमजानन्तं घ्नतैनं युद्धकार्मुकम्‌

“Mga bayani! Sanay kayo sa pakikipagdigma gamit ang mga bato. Hindi alam ni Sātyaki ang ganyang sining. Patayin ninyo ang kaaway na ito—ang mamamanang sabik sa labanan—kahit hindi niya nauunawaan ang digmaang-bato!”

Verse 32

तथैव कुरव: सर्वे नाश्मयुद्धविशारदा: । अभिद्रवत मा भैष्ट न व: प्राप्स्पति सात्यकि:,“इसी प्रकार समस्त कौरव भी प्रस्तरयुद्धमें प्रवीण नहीं हैं। अतः तुम डरो मत। आक्रमण करो। सात्यकि तुम्हें नहीं पा सकता”

Wika ni Sañjaya: “Gayundin, ang lahat ng Kuru ay hindi bihasa sa digmaang-bato. Kaya huwag kayong matakot—sumugod kayo. Hindi kayo maaabot ni Sātyaki.”

Verse 33

ते पर्वतीया राजान: सर्वे पाषाणयोधिन: । अभ्यद्रवन्त शैनेयं राजानमिव मन्त्रिण:,जैसे मन्त्री राजाके पास जाते हैं, उसी प्रकार वे पाषाणयोधी समस्त पर्वतीय नरेश सात्यकिकी ओर दौड़े

Wika ni Sañjaya: Ang lahat ng haring-bundok na iyon—mga mandirigmang naghahagis ng bato—ay sumugod kay Śaineya (Sātyaki), gaya ng mga tagapayo na nagmamadaling lumapit sa kanilang hari, sabay-sabay na pumapaligid sa kanya sa gitna ng siksikang digmaan.

Verse 34

ततो गजशिर:प्रख्यैरुपलै: शैलवासिन: । उद्यतैर्युयुधानस्य पुरतस्तस्थुराहवे

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, ang mga mandirigmang naninirahan sa kabundukan, na nakataas ang malalaking batong wari’y ulo ng elepante, ay pumuwesto sa labanan sa harap mismo ni Yuyudhāna, handang makipagsagupaan.

Verse 35

क्षेपणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिण: । चोदितास्तव पुत्रेण सर्वतो रुरुधुर्दिश:

At marami pang iba, na naghahangad sa kamatayan ng Sātvata (Sātyaki), ang nagtaas ng mga sandatang inihahagis; sa udyok ng iyong anak na si Duḥśāsana, hinarangan nila ang lahat ng panig sa paligid ni Sātyaki.

Verse 36

तेषामापततामेव शिलायुद्ध॑ं चिकीर्षताम्‌ । सात्यकि: प्रतिसंधाय निशितान्‌ प्राहिणोच्छरान्‌

Nang sila’y sumugod, hangad makipaglaban gamit ang mga bato, si Sātyaki ay tumutok nang wasto at pinakawalan ang kaniyang matatalim na palaso laban sa kanila.

Verse 37

तामश्मवृष्टिं तुमुलां पर्वतीय: समीरिताम्‌ । चिच्छेदोरगसंकाशै्नासचै: शिनिपुड्रव:,पर्वतीय सैनिकोंद्वारा की हुई उस भयंकर पाषाणवर्षाको शिनिप्रवर सात्यकिने अपने सर्पतुल्य नाराचोंद्वारा छिन्न-भिन्न कर दिया

Ang nakapanghihilakbot at umuugong na ulang-bato na inihagis ng mga mandirigmang-bundok ay pinagpira-piraso ni Sātyaki, ang bayani ng angkang Śini, sa pamamagitan ng kaniyang mga palasong nārāca na tila mga ahas.

Verse 38

तैरश्मचूर्णै्दीप्यद्धि: खद्योतानामिव व्रजै: । प्राय: सैन्यान्यहन्यन्त हाहाभूतानि मारिष

O kagalang-galang na hari! Dahil sa nagliliyab na ulang ng mga piraso ng bato na parang mga pulutong ng alitaptap, halos buong hukbo ay napinsala, at sumiklab ang mga sigaw na, “Ay! Ay!”

Verse 39

ततः पड्चशतं शूरा: समुद्यतमहाशिला: । निकृत्तबाहवो राजन निपेतुर्धरणीतले,राजन! तदनन्तर बड़े-बड़े प्रस्तरखण्ड उठाये हुए पाँच सौ शूरवीर अपनी भुजाओंके कट जानेसे धरतीपर गिर पड़े

Wika ni Sanjaya: Pagkaraan, O Hari, limandaang magigiting na mandirigma—na nakataas ang malalaking bato—ay bumagsak sa lupa, sapagkat naputol ang kanilang mga bisig.

Verse 40

पुनर्दशशताश्चान्ये शतसाहस्रिणस्तथा । सोपलैर्बाहुिभिश्क्िन्नै: पेतुरप्राप्पय सात्यकिम्‌

Wika ni Sanjaya: Muli, may iba pang pangkat—ang ilan ay isang libo, at ang iba nama’y isang daang libo—na bago pa man makarating kay Sātyaki ay bumagsak na sa lupa, putol ang mga bisig at nakahawak pa rin sa mga bato.

Verse 41

(सात्वतस्य च भल्‍्लेन निष्पिष्टैस्तैस्तथाद्रिभि: । न्यपतन्‌ निहता म्लेच्छास्तत्र तत्र गतासव: ।।

Wika ni Sanjaya: Tinamaan ng matutulis na palaso ng Sātvata, at nadurog pa ng mga batong nabasag dahil sa mga palasong iyon, ang mga mandirigmang Mleccha ay nalagutan ng hininga at nagkalat ang mga bangkay sa iba’t ibang dako. Gayunman, habang pinupuksa sila sa larangan ng digmaan ng dakilang-loob na Sātvata (Sātyaki), sila nama’y nagpaulan sa kanya ng nakapanghihilakbot na unos ng bato, na wari’y buhos ng batong ulap. Ang mga bayani na nakikipaglaban sa pamamagitan ng bato—matatag at nagsisikap para sa tagumpay, na libo-libo ang bilang—ay pinaslang lahat ni Sātyaki; waring isang kababalaghan.

Verse 42

ततः पुनर्व्यात्तमुखास्ते5श्मवृष्टी: समनन्‍्ततः । अयोहस्ता: शूलहस्ता दरदास्तड्रणा: खसा:

Wika ni Sanjaya: Pagkaraan, muli na naman, ang mababangis na mandirigmang iyon—nakanganga sa poot—ay nagsimulang magpaulan ng bato mula sa lahat ng panig. May hawak na pamalong bakal at nakataas ang trident—ang mga Darada, Taṅgaṇa, at Khasa—ay sumiksik sa paligid ni Sātyaki. Ngunit si Sātyaki, bihasa sa pagsalubong at pagkontra, ay dinurog at pinabagsak sila sa pamamagitan ng matutulis niyang palaso.

Verse 43

लम्पाकाश्न कुलिन्दाश्न चिक्षिपुस्तांश्न सात्यकि: । नाराचै: प्रतिचिच्छेद प्रतिपत्तिविशारद:

Wika ni Sanjaya: Inihagis ng mga Lampāka at Kulinda ang kanilang mga sandata; ngunit si Sātyaki—dalubhasa sa mabilis na pagkontra—ay pumutol at nagpabagsak sa kanila sa pamamagitan ng mga palasong nārāca.

Verse 44

अद्रीणां भिद्यमानानामन्तरिक्षे शितै: शरै: । शब्देन प्राद्रवन्‌ संख्ये रथाश्वगजपत्तय:

Sañjaya said: As sharp arrows split the rocky masses in mid-air, the crashing sound of those shattering stones spread terror; and on the battlefield charioteers, horsemen, elephant-corps, and foot-soldiers broke ranks and ran in all directions. The verse underscores how war’s violence and noise can dissolve discipline and courage, driving even trained forces into panic.

Verse 45

अश्मचूर्णरवाकीर्णा मनुष्यगजवाजिन: । नाशवनुवन्नवस्थातु भ्रमरैरिव दंशिता:,पत्थरके चूर्णोंसे व्याप्त हुए मनुष्य, हाथी और घोड़े वहाँ ठहर न सके, मानो उन्हें भ्रमरोंने डस लिया हो

Sañjaya said: The ground was strewn and filled with the roar of stone-dust; men, elephants, and horses could not hold their positions there, as if they had been stung by swarming bees. The image underscores the battlefield’s intolerable violence—so overwhelming that even the strongest beings lose steadiness and order amid the chaos.

Verse 46

हतशिष्टा: सरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिका: । (विभिन्नशिरसो राजन दन्तैश्छिन्नेश्व॒ दन्तिन: । निर्धूतैश्व॒ करैनागा व्यड्राश्न शतश: कृता: ।।

Verse 47

(अश्मनां भिद्यमानानां सायकै: श्रूयते ध्वनि: । घद्मपत्रेषु धाराणां पतन्तीनामिव ध्वनि: ।।

Sanjaya said: “The sound was heard of stones being shattered by arrows—like the soft, continuous murmur of streams falling upon lotus-leaves. Then, O revered one, a great roar arose from your army, tormented by Madhava’s warrior (Sātyaki), like the ocean swelling in thunder on the day of the full moon.”

Verse 48

तं शब्द तुमुलं श्र॒ुत्वा द्रोणो यन्तारमब्रवीत्‌ । एष सूत रणे क्रुद्ध: सात्वतानां महारथ:

Sañjaya said: Hearing that tumultuous roar, Droṇa addressed his charioteer: “O charioteer, this great chariot-warrior of the Sātvatas, enraged in battle, is moving about like Death itself, repeatedly rending the Kaurava host. Drive my chariot to the very place from which that dreadful sound is rising.”

Verse 49

दारयन्‌ बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत्‌ | यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय

Sinabi ni Sañjaya: “Paulit-ulit niyang pinupunit ang hanay ng hukbo, at gumagala sa labanan na wari’y mismong Kamatayan. O tagapagmaneho ng karwahe, dalhin ang karwahe sa pook na pinanggagalingan ng nakabibinging ugong na iyon.”

Verse 50

पाषाणयोधिभिननू्‌नं युयुधान: समागत: । तथा हि रथिन: सर्वे ह्वियन्ते विद्रुतैर्हयै:

Sinabi ni Sañjaya: “Tiyak na si Yuyudhāna ay nakipagsagupaan nang malapitan sa mga mandirigmang gumagamit ng bato bilang sandata; kaya ang mga kabayong nagwawala sa takot ay hinihila ang lahat ng mga karwaheng pandigma palayo sa larangan.”

Verse 51

विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्र तत्र पतन्ति च । न शवनुवन्ति यन्तार: संयन्तुं तुमुले हयान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Hubad sa sandata at baluti, at sugatan sa mga hampas ng armas, ang mga mandirigma’y bumabagsak dito at doon. Sa magulong labang iyon, kahit ang mga tagapagmaneho ay hindi mapigil ang kanilang mga kabayo.”

Verse 52

इत्येतद्‌ वचन श्रुत्वा भारद्वाजस्य सारथि: । प्रत्युवाच ततो द्रोणं सर्वशस्त्रभूतां वरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkarinig sa mga salitang iyon, ang tagapagmaneho ng anak ni Bhāradvāja ay sumagot kay Droṇa—na pinakadakila sa lahat ng may hawak ng sandata.”

Verse 53

सैन्यं द्रवति चायुष्मन्‌ कौरवेयं समन्तत: । पश्य योधान्‌ रणे भग्नान्‌ धावतो वै ततस्तत:

Sinabi ni Sañjaya: “O ikaw na pinagkalooban ng mahabang buhay, ang hukbo ng mga Kaurava ay nababasag at umaagos na tumatakas sa lahat ng panig. Masdan—ang mga mandirigmang wasak sa labanan ay nagtatakbuhan sa iba’t ibang dako.”

Verse 54

द्रोणाचार्यका यह वचन सुनकर सारथिने सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणसे इस प्रकार कहा--'आयुष्मन्‌! कौरव-सेना चारों ओर भाग रही है। देखिये, रणक्षेत्रमें वे सब योद्धा व्यूह-भंग करके इधर-उधर दौड़ रहे हैं ।।

Sabi ni Sañjaya: Nang marinig iyon, nagsalita ang tagapagmaneho ng karwahe kay Droṇa—pinakamataas sa lahat ng may tangan ng sandata—at sinabi: “O kagalang-galang na guro! Ang hukbong Kaurava ay tumatakas sa lahat ng panig. Masdan—sa larangan ng digmaan, nabasag ang kanilang hanay, at ang mga mandirigma’y nagkakandarapa sa iba’t ibang dako. Samantala, ang matatapang na Pañcāla, kaisa ng mga Pāṇḍava, ay sumusugod mula sa lahat ng direksiyon na may iisang hangarin—ang patayin kayo.”

Verse 55

अत्र कार्य समाधत्स्व प्राप्तकालमरिंदम । स्थाने वा गमने वापि दूरं यातश्न सात्यकि:

Sabi ni Sañjaya: “O manlulupig ng kaaway, ituon mo ngayon ang isip sa tungkuling hinihingi ng sandali. Magpasya kung mananatili ka rito o lilipat sa ibang dako—sapagkat si Sātyaki ay nakalayo na.”

Verse 56

तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य सारथे: । प्रत्यदृश्यत शैनेयो निध्नन्‌ बहुविधान्‌ रथात्‌,द्रोणाचार्यका सारथि जब इस प्रकार कह रहा था, उसी समय शिनिनन्दन सात्यकि बहुतेरे रथियोंका संहार करते दिखायी दिये

Sabi ni Sañjaya: Habang nagsasalita nang gayon ang tagapagmaneho ng karwahe ng anak ni Bhāradvāja (si Droṇa), biglang nasilayan si Śaineya Sātyaki, na walang-awat na pumapatay ng maraming mandirigmang nasa karwahe.

Verse 57

ते वध्यमाना: समरे युयुधानेन तावका: । युयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्गरुवु:,समरांगणमें युयुधानकी मार खाते हुए आपके सैनिक उनके रथको छोड़कर द्रोणाचार्यकी सेनाकी ओर भाग गये

Sabi ni Sañjaya: Habang pinapatay sa labanan ng Yuyudhāna, iniwan ng inyong mga kawal ang karwahe ni Yuyudhāna at tumakas patungo sa hanay ng hukbo ni Droṇa.

Verse 58

यैस्तु दुःशासन: सार्ध रथै: पूर्व न्यवर्तत । ते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति,पहले दुःशासन जिन रथियोंके साथ लौटा था, वे सब-के-सब भयभीत होकर द्रोणाचार्यके रथकी ओर भाग गये

Sabi ni Sañjaya: Ang mga mandirigmang nasa karwahe na dating umurong kasama ni Duḥśāsana, ngayo’y sinaklot ng takot at pawang tumakbo patungo sa karwahe ni Droṇācārya.

Verse 120

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका शत्रुसेनामें प्रवेश और दुर्योधनका पलायनविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: Sa ganito nagwakas ang ika-isandaan at ikadalawampung kabanata ng bahaging Pagpaslang kay Jayadratha, na nasa loob ng Droṇa Parva ng Śrī Mahābhārata, na nagsasalaysay ng pagpasok ni Sātyaki sa hukbo ng kaaway at ng pagtakas ni Duryodhana. Ipinapakita ng pagtatapos ng kabanata ang bigat na moral ng digmaan: ang tapang at paninindigan ay nagtutulak sa isang panig pasulong, samantalang ang takot at ang madiskarteng pag-urong ay sumasapol sa kabila—na naghahayag kung paanong ang adharma at nanginginig na pamumuno ay nakapagpapahina ng loob sa gitna ng krisis.

Verse 121

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिकप्रवेशे एकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Jayadratha—nagtatapos ang ika-isandaan at ikadalawampu’t isang kabanata, na ang paksa ay ang pagpasok ni Sātyaki (sa ayos ng labanan). Bilang pangwakas na tala, ito’y hudyat ng paglipat sa salaysay ng digmaan: isinasara ang isang yunit ng pagkilos at itinatampok ang bigat na moral ng mga susunod na pangyayari—kaugnay ng paghihiganti, tungkulin (dharma), at ng papatinding halaga ng digmaan.

Verse 153

शूरा: पञ्चशता राजन्‌ शैनेयं समुपाद्रवन्‌ | राजन! पत्थरोंद्वारा युद्ध करनेवाले पर्वतीयोंके पाँच सौ शूरवीर रथी युद्धके लिये सुसज्जित हो सात्यकिपर चढ़ आये

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, limandaang matatapang na mandirigma ang sabay-sabay na sumugod laban kay Śaineya (Sātyaki). Sila’y mga mandirigmang taga-bundok, bihasa sa pakikipagdigma sa pamamagitan ng paghahagis ng bato; handang-handa sa labanan, at buong bagsik na lumapit upang salubungin siya.

Verse 173

अभ्यद्रवन्त शैनेयमसंख्येयाश्ष पत्तय: । तत्पश्चात्‌ एक हजार रथी

Sinabi ni Sañjaya: Di-mabilang na mga kawal na naglalakad ang sumugod kay Śaineya (Sātyaki). Pagkaraan nila’y dumating ang isang libong mandirigmang karwahe, isang daang dakilang mandirigmang karwahe, isang libong elepante, at dalawang libong kabalyero; kasama pa ang maraming makapangyarihang mandirigma at di-mabilang na impanterya, sinalakay nila si Sātyaki mula sa lahat ng panig, binubuhusan siya ng sari-saring palaso na tila ulan. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-awang pagdaluyong ng digmaan: isang matuwid na kapanalig ang sinusubok ng napakalaking puwersa, at ang tapang ay nasusukat hindi sa ginhawa kundi sa paninindigan sa gitna ng maramihang karahasan.

Verse 186

दुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत्‌ । भरतवंशी महाराज! “इस सात्यकिको मार डालो”, इस प्रकार उन समस्त सैनिकोंको प्रेरित करते हुए दुःशासनने उन्हें चारों ओरसे घेर लिया

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, pinaligiran ni Duḥśāsana si Sātyaki sa lahat ng panig, at inudyukan ang nagkakatipong mga mandirigma sa sigaw na, “Patayin ang Sātyaki na ito!” Sa gayon ay ipinakubkob niya siya nang mahigpit. Ipinakikita ng tagpong ito ang prinsipe ng mga Kaurava na nag-uudyok ng sama-samang karahasan sa init ng labanan, kung saan sinusubok kapwa ang bigat ng estratehiya at ang pagpipigil na moral sa gitna ng kaguluhan ng digmaan.

Verse 193

यदेको बहुभि: सार्धमसम्भ्रान्तमयुध्यत । वहाँ हमने सात्यकिका अत्यन्त अद्भुत चरित्र देखा कि वे बिना किसी घबराहटके अकेले ही बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ युद्ध कर रहे थे

Wika ni Sañjaya: Doon namin nasaksihan ang pinakakamangha-manghang gawa ni Sātyaki—kalmado at di matinag—na mag-isa niyang hinarap at nilabanan ang napakaraming mandirigma. Ipinapakita ng tagpong iyon ang katatagan ng isip sa gitna ng kaguluhan: ang tapang ay hindi nasusukat sa poot, kundi sa pagpipigil, kapanatagan, at matibay na pasya sa harap ng nakalalamang na puwersa.

Verse 206

सादिनश्वैव तान्‌ सर्वान्‌ दस्यूनपि च सर्वशः । उन्होंने रथसेना और गजसेनाका तथा उन समस्त घुड़सवारों एवं लुटेरे म्लेच्छोंका भी सब प्रकारसे संहार कर डाला

Wika ni Sañjaya: Lubos niyang nilipol silang lahat—pati ang mga kawal sa karwahe, ang hukbong elepante, at ang mga mangangabayo—at sa lahat ng paraan, maging ang mga mleccha na tulad ng mga tulisan at mandarambong ay kanyang winasak. Ipinahihiwatig ng taludtod ang ganap na dahas ng digmaan: hindi lamang ang pormal na hukbo, kundi pati ang mga mapagsamantalang manloloob ay natatangay sa iisang alon ng pagkalipol.

Verse 236

संछन्ना वसुधा तत्र द्यौगग्रहैरिव भारत । माननीय भरतनरेश! योद्धाओंके हारों, आभूषणों, वस्त्रों और अनुकर्षोंसे आच्छादित हुई वहाँकी भूमि तारोंसे व्याप्त हुए आकाशके समान जान पड़ती थी

Wika ni Sañjaya: O Bharata, o kagalang-galang na hari ng mga Bharata! Ang lupa roon ay lubusang natakpan—nagkalat ang mga kuwintas na bulaklak, alahas, kasuotan, at mga kagamitan ng mga mandirigma—kaya ang larangan ng digmaan ay wari’y langit na punô ng mga bituin. Ipinakikita ng larawang ito kung paanong ginagawang kalat na labi ng digmaan ang karangyaan ng tao, isang malamig na paalala sa halagang moral ng karahasan at sa pagkamarupok ng karangyaan sa daigdig.

Verse 2436

अजगज्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत । भारत! अंजन और वामन नामक दिग्गजके कुलमें उत्पन्न हुए पर्वताकार श्रेष्ठ गजराज भी वहाँ धराशायी हो गये थे

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, maging ang pinakadakilang mga haring elepante—kasinglaki ng mga bundok—na isinilang sa bantog na angkan ng makapangyarihang mga elepanteng Añjana at Vāmana, ay napatumba at nabuwal doon. Ipinakikita ng tagpong ito na sa bangis ng digmaan, ni ang marangal na pinagmulan ni ang sukdulang lakas ay hindi makapagsasanggalang, kahit sa pinakadakila, laban sa pagkapuksa.