Adhyaya 131

Verse 1

षड्विशवत्याधेकशततमो< ध्याय: विष्णु, बलदेव, देवगण, धर्म, अग्नि, विश्वामित्र, गोसमुदाय और ब्रद्माजीके द्वारा धर्मके गूढ़ रहस्यका वर्णन भीष्म उवाच केन ते च भवेत्‌ प्रीति: कथं तुष्टिं तु गच्छसि । इति पृष्ट: सुरेन्द्रेण प्रोवाच हरिरी श्वर:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! प्राचीन कालकी बात है, एक बार देवराज इन्द्रने भगवान्‌ विष्णुसे पूछा--“भगवन्‌! आप किस कर्मसे प्रसन्न होते हैं? किस प्रकार आपको संतुष्ट किया जा सकता है?' सुरेन्द्रके इस प्रकार पूछनेपर जगदीश्वर श्रीहरिने कहा

Wika ni Bhīṣma: “Sa ano nagmumula ang Iyong kagalakan, at paano Ka tunay na mapalulugod?” Nang tanungin nang gayon ni Surendra (Indra), panginoon ng mga diyos, si Hari—ang Kataas-taasang Panginoon—ay sumagot. (Isinasalaysay ni Bhīṣma kay Yudhiṣṭhira ang isang sinaunang pangyayari: minsang tinanong ni Indra si Viṣṇu kung anong mga gawa ang nakalulugod sa Kanya, bilang pasimula sa aral tungkol sa maseselang lihim ng dharma.)

Verse 2

विष्णुरुवाच ब्राह्मणानां परीवादो मम विद्वेषणं महत्‌ । ब्राह्मणै: पूजितैर्नित्यं पूजितो5हं न संशय:,भगवान्‌ विष्णु बोले--इन्द्र! ब्राह्मणोंकी निन्दा करना मेरे साथ महान्‌ द्वेष करनेके समान है तथा ब्राह्मणोंकी पूजा करनेसे सदा मेरी भी पूजा हो जाती हैं--इसमें संशय नहीं है

Wika ni Viṣṇu: “Ang manlait sa mga brāhmaṇa ay, sa diwa, pagdadala ng malaking poot laban sa akin. Kapag ang mga brāhmaṇa ay patuloy na pinararangalan, ako man ay pinararangalan—walang alinlangan dito.”

Verse 3

नित्याभिवाद्या विप्रेन्द्रा भुक्‍त्वा पादौ तथात्मन: । तेषां तुष्यामि मर्त्यानां यश्षक्रे च बलिं हरेत्‌,श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकोी प्रतिदिन प्रणाम करना चाहिये। भोजनके पश्चात्‌ अपने दोनों पैरोंकी भी सेवा करे अर्थात्‌ पैरोंको भलीभाँति धो ले तथा तीर्थकी मृत्तिकासे सुदर्शन चक्र बनाकर उसपर मेरी पूजा करे और नाना प्रकारकी भेंट चढ़ावे। जो ऐसा करते हैं, उन मनुष्योंपर मैं सन्तुष्ट होता हूँ

Sabi ni Bhīṣma: “Ang pinakadakila sa mga brāhmaṇa ay dapat batiin araw-araw sa mapitagang pagpupugay. Pagkatapos kumain, dapat ding asikasuhin ang sariling mga paa—hugasan nang maigi. Nalulugod ako sa mga mortal na, sa ganitong diwa ng may disiplina at paggalang, ay nag-aalay din ng nararapat na bali (handog) kay Śakra (Indra).”

Verse 4

वामनं ब्राह्म॒णं दृष्टवा वराहं च जलोत्थितम्‌ । उद्धृतां धरणीं चैव मूर्ध्ना धारयते तु यः

Sabi ni Bhīṣma: “Ang sinumang nakakakita kay Vāmana, ang pandak na brāhmaṇa, at nakakakita rin kay Varāha na umahon mula sa tubig; ang sinumang kumikilala na ang Daigdig ay iniahon at pinasan sa (banal na) ulo ng Panginoon—siya’y nakauunawa sa Tagapangalagang sumusuporta sa sanlibutan.”

Verse 5

अश्वत्थं रोचनां गां च पूजयेद्‌ यो नर: सदा

Sabi ni Bhīṣma: “Ang taong laging sumasamba nang may paggalang sa aśvattha (banal na punong igos), sa rocanā (pinagpipitagang mapalad na sangkap), at sa baka—iniiaayon niya ang asal sa dharma sa pamamagitan ng matatag na pagdakila sa mga itinuturing na sagrado at nagbibigay-buhay.”

Verse 6

तेन रूपेण तेषां च पूजां गृह्नामि तत्त्वतः

Sabi ni Bhīṣma: “Sa mismong anyong iyon, tunay kong tinatanggap ang kanilang pagsamba ayon sa tunay na diwa nito.”

Verse 7

अन्यथा हि वृथा मर्त्या: पूजयन्त्यल्पबुद्धयः,अल्पबुद्धि मानव अन्य प्रकारसे मेरी व्यर्थ पूजा करते हैं। मैं उसे ग्रहण नहीं करता हूँ। वह पूजा मुझे संतोष प्रदान करनेवाली नहीं हैं

Wika ni Bhishma: “Kung hindi gayon, ang pagsamba ng mga mortal na kapos ang pag-unawa ay nauuwi sa wala. Ang gayong ligaw na pagsamba ay hindi tunay na nakararating sa akin; hindi ko ito tinatanggap, at hindi ito nagbibigay sa akin ng kasiyahan.”

Verse 8

नाहं तत्‌ प्रतिगृह्ञामि न सा तुष्टिकरी मम,अल्पबुद्धि मानव अन्य प्रकारसे मेरी व्यर्थ पूजा करते हैं। मैं उसे ग्रहण नहीं करता हूँ। वह पूजा मुझे संतोष प्रदान करनेवाली नहीं हैं

Wika ni Bhishma: “Hindi ko tinatanggap ang gayong handog, sapagkat hindi ito nagdudulot sa akin ng kasiyahan. Ang mga taong kapos ang pag-unawa ay sumasamba sa akin sa maling paraan, kaya ang kanilang pagsamba ay nauuwi sa wala. Hindi ko tinatanggap ang gayong pagsamba, dahil hindi nito ako tunay na napalulugod.”

Verse 9

इन्द्र उवाच चक्र पादौ वराहं च ब्राह्मणं चापि वामनम्‌ | उद्धृतां धरणीं चैव किमर्थ त्वं प्रशंससि,इन्द्रने पूछा--भगवन्‌! आप चक्र, दोनों पैर, बौने ब्राह्मण, वराह और उनके द्वारा उठायी हुई मिट्टीकी प्रशंसा किसलिये करते हैं?

Sabi ni Indra: “Kagalang-galang, sa anong dahilan mo pinupuri ang diskong sandata, ang dalawang paa, ang Anyong Baboy-Damo, ang pandak na Brahman na si Vāmana, at ang Daigdig na iniahon? Ano ang layunin ng pagpupuri sa mga anyo at sagisag na ito?”

Verse 10

भवान्‌ सृजति भूतानि भवान्‌ संहरति प्रजा: । प्रकृति: सर्वभूतानां समर्त्यानां सनातनी

Sabi ni Indra: “Ikaw ang lumilikha ng lahat ng nilalang, at ikaw rin ang muling nagbabalikwas at nagwawakas sa mga nilikha. Ikaw ang walang hanggang Prakṛti—ang nananatiling kalikasan at saligan ng lahat ng may katawan, kabilang ang mga taong saklaw ng pagiging mortal.”

Verse 11

आप ही प्राणियोंकी सृष्टि करते हैं, आप ही समस्त प्रजाका संहार करते हैं और आप ही मनुष्योंसहित सम्पूर्ण प्राणियोंकी सनातन प्रकृति (मूल कारण) हैं ।। भीष्म उवाच सम्प्रहस्य ततो विष्णुरिदं वचनमत्रवीत्‌ । चक्रेण निहता दैत्या: पदभ्यां क्रान्ता वसुन्धरा,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! तब भगवान्‌ विष्णुने हँसकर इस प्रकार कहा--*देवराज! मैंने चक्रसे दैत्योंको मारा है। दोनों पैरोंसे पृथ्वीको आक्रान्त किया है। वाराहरूप धारण करके हिरण्याक्ष दैत्यको धराशायी किया है और वामन ब्राह्मणका रूप ग्रहण करके मैंने राजा बलिको जीता है

Wika ni Bhishma: “O Hari, noon ay ngumiti si Vishnu at nagsalita nang ganito: ‘O Hari ng mga diyos! Sa aking diskong sandata ay pinuksa ko ang mga Daitya; sa aking dalawang hakbang ay nilampasan ko ang daigdig. Sa pag-anyong Baboy-Damo ay ibinagsak ko ang demonyong si Hiranyaksha; at sa pagkuha ng anyo ng pandak na Brahman na si Vāmana ay napasuko ko si Haring Bali.’”

Verse 12

वाराहं रूपमास्थाय हिरण्याक्षो निपातित: । वामनं रूपमास्थाय जितो राजा मया बलि:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! तब भगवान्‌ विष्णुने हँसकर इस प्रकार कहा--*देवराज! मैंने चक्रसे दैत्योंको मारा है। दोनों पैरोंसे पृथ्वीको आक्रान्त किया है। वाराहरूप धारण करके हिरण्याक्ष दैत्यको धराशायी किया है और वामन ब्राह्मणका रूप ग्रहण करके मैंने राजा बलिको जीता है

Sinabi ni Bhishma: “O Hari, nang aku’y mag-anyong Varaha—ang Baboy-Damo—ibinagsak ko ang demonyong si Hiranyaksha; at nang aku’y mag-anyong Vamana—ang pandak na brahman—napasuko ko si Haring Bali.”

Verse 13

परितुष्टो भवाम्येवं मानुषाणां महात्मनाम्‌ | तन्मां ये पूजयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभव:,इन्द्रका भगवान्‌ विष्णुके साथ प्रश्नोत्तर इस तरह इन सबकी पूजा करनेसे मैं महामना मनुष्योंपर संतुष्ट होता हूँ। जो मेरी पूजा करेंगे, उनका कभी पराभव नहीं होगा

Sinabi ni Bhishma: “Sa ganitong paraan, lubos akong nalulugod sa mga taong marangal ang loob. Ang sinumang sasamba sa akin—hindi sila daranas ng pagkatalo.”

Verse 14

अपि वा ब्राह्माणं दृष्टवा ब्रह्मचारिणमागतम्‌ । ब्राह्मणाग्रयाहुतिं दत्त्वा अमृतं तस्य भोजनम्‌,“ब्रह्मचारी ब्राह्मगको घरपर आया देख गृहस्थ पुरुष ब्राह्मणको प्रथम भोजन कराये, तत्पश्चात्‌ स्वयं अवशिष्ट अन्नको ग्रहण करे तो उसका वह भोजन अमृतके समान माना गया है

“O kaya naman, kapag nakita ang isang brahman na brahmacari na dumating, dapat munang ihain sa brahman ang unang pagkain; at ang pagkaing kakainin ng maybahay pagkatapos nito ay itinuturing na parang amrita.”

Verse 15

ऐन्द्रीं संध्यामुपासित्वा आदित्याभिमुख: स्थित: । सर्वतीर्थेषु स स्नातो मुच्यते सर्वकिल्बिषै:,'जो प्रातःकालकी संध्या करके सूर्यके सम्मुख खड़ा होता है, उसे समस्त तीथोमें स्नानका फल मिलता है और वह सब पापोंसे छुटकारा पा जाता है

Sinabi ni Bhishma: “Ang sinumang magsagawa ng sandhya sa umaga ayon sa kay Indra at tumayong nakaharap sa Araw, magkakamit ng gantimpalang tulad ng pagligo sa lahat ng banal na tirtha, at mapapalaya sa lahat ng dungis ng kasalanan.”

Verse 16

एतद्‌ व: कथितं गुह्ममखिलेन तपोधना: । संशयं पृच्छमानानां कि भूय: कथयाम्यहम्‌,“तपोधनो! तुमलोगोंने जो संशय पूछा है, उसके समाधानके लिये मैंने यह सारा गूढ़ रहस्य तुम्हें बताया है। बताओ और क्या कहूँ”

Sinabi ni Bhishma: “O kayong may yaman ng pag-aayuno at pagkamapagtiis, upang alisin ang mga pag-aalinlangan na inyong itinatanong, ganap kong inihayag sa inyo ang lihim na aral na ito. Ano pa ang masasabi ko?”

Verse 17

बलदेव उवाच श्रूयतां परमं गुहां मानुषाणां सुखावहम्‌ । अजानन्तो यदबुधा: क्लिश्यन्ते भूतपीडिता:,बलदेवजीने कहा--जो मनुष्योंको सुख देनेवाला है तथा मूर्ख मानव जिसे न जाननेके कारण भूतोंसे पीड़ित हो नाना प्रकारके कष्ट उठाते रहते हैं, वह परम गोपनीय विषय मैं बता रहा हूँ; उसे सुनो

Wika ni Baladeva: “Makinig kayo sa pinakadakilang lihim na nagdudulot ng ginhawa sa mga tao. Sapagkat ang mga mangmang ay hindi ito nalalaman, sila’y pinahihirapan ng mga bhūta at nagtitiis ng sari-saring dalamhati. Ang lubhang lihim na bagay na ito ay aking ihahayag; pakinggan ninyo.”

Verse 18

कल्य उत्थाय यो मर्त्य: स्पृशेद्‌ गां वै घृतं दधि । सर्षपं च प्रियज्ूं च कल्मषात्‌ प्रतिमुच्यते,जो मनुष्य प्रतिदिन प्रातः:काल उठकर गाय, घी, दही, सरसों और राईका स्पर्श करता है, वह पापसे मुक्त हो जाता है

Wika ni Baladeva: “Ang taong gumigising araw-araw sa madaling-araw at humahawak sa baka, sa ghee, sa curd, sa buto ng mustasa, at sa priyajū—siya’y napapalaya mula sa dungis ng kasalanan.”

Verse 19

भूतानि चैव सर्वाणि अग्रत: पृष्ठतोडपि वा । उच्छिष्ट वापि चि्छिद्रेषु वर्जयन्ति तपोधना:,तपस्वी पुरुष आगे या पीछेसे आनेवाले सभी हिंसक जन्‍्तुओंको त्याग देते--उन्हें छोड़कर दूर हट जाते हैं। इसी प्रकार संकटके समय भी वे उच्छिष्ट वस्तुका सदा परित्याग ही करते हैं

Ang mga may-yamang askétiko (tapodhana) ay umiiwas sa lahat ng bhūta, maging sila’y dumarating sa harap o sa likod. Gayundin, kahit sa oras ng panganib, lagi nilang itinatakwil ang maruming tira-tirang pagkain (ucchiṣṭa) at ang mga bagay na may siwang o bahid ng karumihan.

Verse 20

देवा ऊचु प्रगृह्मौदुम्बरं पात्र तोयपूर्णमुदड्मुख: । उपवासं तु गृह्नीयाद्‌ यद्‌ वा संकल्पयेद्‌ व्रतम्‌,देवता बोले--मनुष्य जलसे भरा हुआ ताँबेका पात्र लेकर उत्तराभिमुख हो उपवासका नियम ले अथवा और किसी व्रतका संकल्प करे

Wika ng mga diyos: “Humawak ng sisidlang yari sa kahoy na udumbara, punô ng tubig, at humarap sa hilaga; saka tanggapin ang pag-aayuno (upavāsa), o kaya’y taimtim na magpasiya sa alinmang ibang panata (vrata).”

Verse 21

देवतास्तस्य तुष्यन्ति कामिकं चापि सिध्यति । अन्यथा हि वृथा मर्त्याः कुर्वते स्वल्पबुद्धयः,जो ऐसा करता है, उसके ऊपर देवता संतुष्ट होते हैं और उसकी सारी मनोवांछा सिद्ध हो जाती है; परन्तु मंदबुद्धि मानव ऐसा न करके व्यर्थ दूसरे-दूसरे कार्य किया करते हैं

Ang gumagawa nito ay kinalulugdan ng mga diyos, at natutupad ang kanyang mga makatarungang ninanais. Ngunit ang may munting unawa, sa hindi paggawa nito, ay nag-aaksaya ng buhay-tao sa paghabol sa iba pang gawain—walang saysay at walang bunga.

Verse 22

उपवासे बलौ चापि ताम्रपात्रं विशिष्यते । बलिकभभिक्षा तथार्घ्य च पितृणां च तिलोदकम्‌,उपवासका संकल्प लेने और पूजाका उपचार समर्पित करनेमें ताम्रपात्रको उत्तम माना गया है। पूजन-सामग्री, भिक्षा, अर्घ्य तथा पितरोंके लिये तिल-मिश्रित जल ताम्रपात्रके द्वारा देने चाहिये अन्यथा उनका फल बहुत थोड़ा होता है। यह अत्यन्त गोपनीय बात बतायी गयी है। इसके अनुसार कार्य करनेसे देवता संतुष्ट होते हैं

Sinabi ni Baladeva: “Sa mga ritwal na may pag-aayuno at sa mga handog na bali, ang sisidlang tanso ang itinuturing na higit na mainam. Ang mga gamit sa pagsamba, limos, ang arghya, at ang tubig na hinaluan ng linga (sesame) para sa mga Pitṛ ay dapat ibigay sa pamamagitan ng sisidlang tanso; kung hindi, napakaliit ng magiging bunga. Itinuturo ito bilang isang lubhang lihim na aral. Kapag ginawa ito nang ayon sa tuntunin, nalulugod ang mga diyos.”

Verse 23

ताम्रपात्रेण दातव्यमन्यथाल्पफलं भवेत्‌ | गुहामेतत्‌ समुद्दिष्टं यथा तुष्यन्ति देवता:,उपवासका संकल्प लेने और पूजाका उपचार समर्पित करनेमें ताम्रपात्रको उत्तम माना गया है। पूजन-सामग्री, भिक्षा, अर्घ्य तथा पितरोंके लिये तिल-मिश्रित जल ताम्रपात्रके द्वारा देने चाहिये अन्यथा उनका फल बहुत थोड़ा होता है। यह अत्यन्त गोपनीय बात बतायी गयी है। इसके अनुसार कार्य करनेसे देवता संतुष्ट होते हैं

Sinabi ni Balarāma: “Dapat maghandog gamit ang sisidlang tanso; kung hindi, magiging kaunti ang matatamong kabutihan. Itinuro ito bilang isang aral na binabantayan, halos lihim—sa paggawa nito, nalulugod ang mga diyos.”

Verse 24

धर्म उवाच राजपौरुषिके विप्रे घाण्टिके परिचारिके । गोरक्षके वाणिजके तथा कारुकुशीलवे,पिण्डदास्तस्य हीयन्ते न च प्रीणाति वै पितृन्‌ । धर्मने कहा--ब्राह्मण यदि राजाका कर्मचारी हो, वेतन लेकर घण्टा बजानेका काम करता हो, दूसरोंका सेवक हो, गोरक्षा एवं वाणिज्यका व्यवसाय करता हो, शिल्पी या नट हो, मित्रद्रोही हो, वेद न पढ़ा हो अथवा शूद्र जातिकी स्त्रीका पति हो, ऐसे लोगोंको किसी तरह भी देवकार्य (यज्ञ) और पितृकार्य (श्राद्ध) का अन्न आदि नहीं देना चाहिये। जो इन्हें पिण्ड या अन्न देते हैं, उनकी अवनति होती है तथा उनके पितरोंको भी तृप्ति नहीं होती

Sinabi ni Dharma: “O brāhmaṇa, kung ang isang tao’y nabubuhay sa paglilingkod sa hari, o kumikita ng upa sa pagtugtog ng kampana, o naglilingkod bilang utusan; kung ikinabubuhay niya ang pag-aalaga ng baka, ang pangangalakal, o ang mga gawaing-kamay at pagtatanghal—ang sinumang magbigay sa gayong tao ng piṇḍa (handog sa yumao) ay bababa ang kabutihang natamo, at hindi rin masisiyahan ang mga ninuno.”

Verse 25

मित्रद्रुह्नन धीयाने यश्व स्वाद्‌ वृषलीपति: । एतेषु दैवं पित्रयं वा न देयं स्थात्‌ कथंचन

Sinabi ni Dharma: “Maging siya man ay taksil sa kaibigan, maging siya man ay may bulok na asal, maging siya man ay ‘panginoon ng vṛṣalī’ (nabubuhay sa paraang hamak at kinamumuhian ng lipunan), sa gayong mga tao ay hindi kailanman, sa anumang pagkakataon, dapat ihandog ang anumang para sa mga diyos o para sa mga ninuno.”

Verse 26

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्‌ प्रतिनिवर्तते,जिसके घरसे अतिथि निराश लौट जाता है, उसके यहाँसे अतिथिका सत्कार न होनेके कारण देवता, पितर तथा अग्नि भी निराश लौट जाते हैं

Sinabi ni Dharma: “Kapag ang isang panauhin ay umalis sa bahay ng isang tao na bigo at hindi napagbigyan, kung gayon mula sa bahay ring iyon—dahil hindi siya pinarangalan nang nararapat—ang mga diyos, ang mga ninuno, at maging ang sagradong apoy ay bumabalik na bigo.”

Verse 27

पितरस्तस्य देवाक्ष॒ अग्नयश्ष तथैव हि । निराशा: प्रतिगच्छन्ति अतिथेरप्रतिग्रहात्‌,जिसके घरसे अतिथि निराश लौट जाता है, उसके यहाँसे अतिथिका सत्कार न होनेके कारण देवता, पितर तथा अग्नि भी निराश लौट जाते हैं

Wika ni Dharma: “Mula sa bahay na kung saan ang isang panauhin ay umaalis na bigo—sapagkat hindi siya tinanggap at pinarangalan—mula roon din umaalis na bigo ang mga Pitṛ (mga espiritu ng ninuno), ang mga diyos, at ang mga banal na apoy (Agni). Kaya ang pagpapabaya sa pagkamapagpatuloy ay hindi munting pagkukulang na pansarili, kundi paglabag sa dharma at sa tungkuling panrelihiyon at panlipunan, na pumuputol sa di-nakikitang mga pagpapala na dumarating sa pamamagitan ng wastong pagtanggap.”

Verse 28

स्त्रीघ्नैगोघ्नै: कृतध्नैश्ष ब्रह्मघ्नैर्गुरुतल्पगै: । तुल्यदोषो भवत्येभिययस्यातिथिरनर्चित:,जिसके यहाँ अतिथिका सत्कार नहीं होता, उस पुरुषको स्त्रीहत्यारों, गोघातकों, कृतघ्नों, ब्रह्मघातियों और गुरुपत्नीगामियोंके समान पाप लगता है

Wika ni Dharma: “Ang lalaking sa kanyang bahay ay hindi pinararangalan ang panauhin ay nagkakamit ng kasalanang kapantay ng mamamatay ng babae, mamamatay ng baka, walang utang-na-loob, mamamatay ng brāhmaṇa, at lumalapastangan sa higaan ng guro. Ipinakikita ng aral na ito na ang pagpapabaya sa pagkamapagpatuloy ay hindi munting pagkukulang, kundi mabigat na paglabag sa dharma, sapagkat ang panauhin ay may taglay na banal na karapatang humingi ng ating pag-aaruga at paggalang.”

Verse 29

अग्निरुवाच पादमुद्यम्य यो मर्त्य: स्पृशेद्‌ गाश्न सुदुर्मति: । ब्राह्मणं वा महाभागं दीप्यमानं तथानलम्‌

Wika ni Agni: “Ang mortal na may masamang pag-iisip na mag-aangat ng paa upang sipain ang isang baka—o gayundin, mananakit sa isang brāhmaṇa na lubhang pinagpala, nagliliwanag sa espirituwal na ningning na gaya ng apoy—ay gumagawa ng napakabigat na paglapastangan. Nilalabag ng gayong mga gawa ang pinakapundasyon ng dharma, sapagkat ito’y karahasan laban sa mga nagtataguyod at nagpapabanal sa daigdig.”

Verse 30

दिवं स्पृशत्यशब्दो<स्य त्रस्यन्ति पितरश्न॒ वै,ऐसे मनुष्यकी अपकीर्ति स्वर्गतक फैल जाती है। उसके पितर भयभीत हो उठते हैं। देवताओंमें भी उसके प्रति भारी वैमनस्य हो जाता है तथा महातेजस्वी पावक उसके दिये हुए हविष्यको नहीं ग्रहण करते हैं

Wika ni Dharma: “Ang masamang pangalan ng gayong tao ay umaakyat hanggang langit. Nangangatog sa takot ang kanyang mga ninuno, at maging ang mga diyos ay nagkakaroon ng matinding pagkapoot sa kanya. Ang nagliliyab na Apoy, bagaman makapangyarihan, ay hindi tumatanggap ng handog na kanyang iniaalay.”

Verse 31

वैमनस्यं च देवानां कृतं भवति पुष्कलम्‌ | पावकश्च महातेजा हव्यं न प्रतिगृह्नति,ऐसे मनुष्यकी अपकीर्ति स्वर्गतक फैल जाती है। उसके पितर भयभीत हो उठते हैं। देवताओंमें भी उसके प्रति भारी वैमनस्य हो जाता है तथा महातेजस्वी पावक उसके दिये हुए हविष्यको नहीं ग्रहण करते हैं

Wika ni Dharma: “Sumisiklab ang malaking pagkapoot ng mga diyos laban sa gayong tao, at maging ang makapangyarihan at maningning na Apoy ay hindi tumatanggap ng handog na iniaalay niya.”

Verse 32

आजन्मनां शतं चैव नरके पच्यते तु सः । निष्कृतिं च न तस्यापि अनुमन्यन्ति कहिचित्‌

Wika ni Dharma: “Ang taong iyon ay tunay na niluluto sa impiyerno sa loob ng sandaang kapanganakan. At para sa kanya, walang pagsisisi o pagtubos na kailanman pinahihintulutan—ninuman.”

Verse 33

वह सौ जन्मोंतक नरकमें पकाया जाता है। ऋषिगण कभी उसके उद्धारका अनुमोदन नहीं करते हैं ।। तस्माद्‌ गावो न पादेन स्प्रष्टव्या वै कदाचन । ब्राह्मणश्व महातेजा दीप्यमानस्तथानल:,इसलिये अपना हित चाहनेवाले श्रद्धालु पुरुषको गौओंका, महातेजस्वी ब्राह्मणका तथा प्रज्वलित अग्निका भी कभी पैरसे स्पर्श नहीं करना चाहिये। जो इन तीनोंपर पैर उठाता है, उसे प्राप्त होनेवाले इन दोषोंका मैंने वर्णन किया है

Wika ni Dharma: “Ang taong iyon ay niluluto sa impiyerno sa loob ng sandaang kapanganakan; at hindi kailanman sinasang-ayunan ng mga rishi ang kanyang pagliligtas. Kaya ang taong naghahangad ng tunay na kapakanan at tapat sa wastong asal ay huwag na huwag, sa anumang oras, hahawak o hihipo gamit ang paa—sa mga baka, sa isang nagniningning na brāhmaṇa, o sa naglalagablab na apoy. Inilarawan ko na ang mga kasalanang dumarating sa sinumang magtaas ng paa laban sa tatlong ito.”

Verse 34

श्रद्दधानेन मर्त्येन आत्मनो हितमिच्छता । एते दोषा मया प्रोक्तास्त्रिषु यः पादमुत्सूजेत्‌,इसलिये अपना हित चाहनेवाले श्रद्धालु पुरुषको गौओंका, महातेजस्वी ब्राह्मणका तथा प्रज्वलित अग्निका भी कभी पैरसे स्पर्श नहीं करना चाहिये। जो इन तीनोंपर पैर उठाता है, उसे प्राप्त होनेवाले इन दोषोंका मैंने वर्णन किया है

Wika ni Dharma: “Ang isang mortal na may pananampalataya at naghahangad ng tunay na kapakanan ay hindi dapat kailanman magpatong ng paa sa tatlong banal—mga baka, isang nagniningning na brāhmaṇa, at naglalagablab na apoy. Naipahayag ko na ang mga kasalanan at kaparusahan na dumarating sa sinumang magtaas ng paa laban sa tatlong ito.”

Verse 35

विश्वामित्र उवाच श्रूयतां परम गुह्ां रहस्यं धर्मसंहितम्‌ । परमान्नेन यो दद्यात्‌ पितृणामौपहारिकम्‌,विश्वामित्र बोले--देवताओ! यह धर्मसम्बन्धी परम गोपनीय रहस्य सुनो, जब भाद्रपदमासके कृष्णपक्षमें त्रयोदशी तिथिको मघा नक्षत्रका योग हो, उस समय जो मनुष्य दक्षिणाभिमुख हो कुतप कालमें (मध्याह्नके बाद आठवें मुहूर्तमे) जब कि हाथीकी छाया पूर्व दिशाकी ओर पड़ रही हो, उस छायामें ही स्थित हो पितरोंके निमित्त उपहारके रूपमें उत्तम अन्नका दान करता है, उस दानका जैसा विस्तृत फल बताया गया है, वह सुनो। दान करनेवाले उस पुरुषने इस जगतमें तेरह वर्षोंके लिये पितरोंका महान्‌ श्राद्ध सम्पन्न कर दिया, ऐसा जानना चाहिये

Sinabi ni Viśvāmitra: “Pakinggan ninyo ang lubhang lihim na aral na ito, isang hiwagang nakaugat sa dharma. Sinumang maghandog, bilang kaloob para sa mga Pitṛ (mga espiritu ng ninuno), ng pinakamainam na pagkain—ang gayong handog ay ipinahahayag na may pambihirang kabanalan at gantimpala.”

Verse 36

गजच्छायायां पूर्वस्यां कुतपे दक्षिणामुख: । यदा भाद्रपदे मासि भवते बहुले मघा,विश्वामित्र बोले--देवताओ! यह धर्मसम्बन्धी परम गोपनीय रहस्य सुनो, जब भाद्रपदमासके कृष्णपक्षमें त्रयोदशी तिथिको मघा नक्षत्रका योग हो, उस समय जो मनुष्य दक्षिणाभिमुख हो कुतप कालमें (मध्याह्नके बाद आठवें मुहूर्तमे) जब कि हाथीकी छाया पूर्व दिशाकी ओर पड़ रही हो, उस छायामें ही स्थित हो पितरोंके निमित्त उपहारके रूपमें उत्तम अन्नका दान करता है, उस दानका जैसा विस्तृत फल बताया गया है, वह सुनो। दान करनेवाले उस पुरुषने इस जगतमें तेरह वर्षोंके लिये पितरोंका महान्‌ श्राद्ध सम्पन्न कर दिया, ऐसा जानना चाहिये

Sinabi ni Viśvāmitra: “O mga diyos, pakinggan ninyo ang lubhang lihim na aral tungkol sa dharma. Kapag sa buwan ng Bhādrapada, sa madilim na kalahati ng buwan, lumitaw ang bituing Maghā, kung gayon ang taong nakaharap sa timog, na nakatayo sa mapalad na oras na ‘kutapa’—kapag ang anino ng elepante ay bumabagsak patungong silangan—at nagkakaloob ng pinakamainam na pagkain bilang handog para sa mga Pitṛ, ay sinasabing nagkakamit ng malawak na bunga: sa iisang handog na iyon, dapat maunawaan na para bang nagsagawa siya ng dakilang śrāddha para sa mga Pitṛ sa mundong ito sa loob ng labintatlong taon.”

Verse 37

श्रूयतां तस्य दानस्य यादृशो गुणविस्तर: । कृतं तेन महच्छाद्धं वर्षाणीह त्रयोदश,विश्वामित्र बोले--देवताओ! यह धर्मसम्बन्धी परम गोपनीय रहस्य सुनो, जब भाद्रपदमासके कृष्णपक्षमें त्रयोदशी तिथिको मघा नक्षत्रका योग हो, उस समय जो मनुष्य दक्षिणाभिमुख हो कुतप कालमें (मध्याह्नके बाद आठवें मुहूर्तमे) जब कि हाथीकी छाया पूर्व दिशाकी ओर पड़ रही हो, उस छायामें ही स्थित हो पितरोंके निमित्त उपहारके रूपमें उत्तम अन्नका दान करता है, उस दानका जैसा विस्तृत फल बताया गया है, वह सुनो। दान करनेवाले उस पुरुषने इस जगतमें तेरह वर्षोंके लिये पितरोंका महान्‌ श्राद्ध सम्पन्न कर दिया, ऐसा जानना चाहिये

Wika ni Viśvāmitra: “Pakinggan ninyo ang masusing kadakilaan at lawak ng mga gantimpalang nauukol sa gawang pagbibigay na iyon. Sa pamamagitan ng handog na iyon, ang taong iyon—sa mundong ito mismo—ay wari’y nakapagsagawa ng isang dakilang śrāddha para sa mga Pitṛ na tumatagal ng labintatlong taon.”

Verse 38

गाव ऊचु: बहुले समंगे हाकुतो5भये च क्षेमे च सख्येव हि भूयसी च । यथा पुरा ब्रह्मपुरे सवत्सा शतक्रतोर्वज्ञधरस्य यज्ञे,गौओंने कहा--पूर्वकालमें ब्रह्मलोकके भीतर वज्रधारी इन्द्रके यज्ञमें “बहुले! समंगे! अकुतोभये! क्षेमे! सखी, भूयसी” इन नामोंका उच्चारण करके बछड़ोंसहित गौओंकी स्तुति की गयी थी, फिर जो-जो गौएँ आकाशमें स्थित थीं और जो सूर्यके मार्गमें विद्यमान थीं, नारदसहित सम्पूर्ण देवताओंने उनका 'सर्वसहा” नाम रख दिया

Sinabi ng mga baka: “O Bahulā, Samaṅgā, Akuto’bhayā, Kṣemā, Sakhī, at Bhūyasī—gaya noong unang panahon, sa Brahmapura, sa paghahandog ni Śatakratu (Indra), ang may hawak ng kulog, ang mga baka na kasama ang kanilang mga guya ay pinuri sa pagbigkas ng mga pangalang ito.”

Verse 39

भूयश्व या विष्णुपदे स्थिता या विभावसोभ्षापि पथे स्थिता या । देवाश्व॒ सर्वे सह नारदेन प्रकुर्वते सर्वसहेति नाम,गौओंने कहा--पूर्वकालमें ब्रह्मलोकके भीतर वज्रधारी इन्द्रके यज्ञमें “बहुले! समंगे! अकुतोभये! क्षेमे! सखी, भूयसी” इन नामोंका उच्चारण करके बछड़ोंसहित गौओंकी स्तुति की गयी थी, फिर जो-जो गौएँ आकाशमें स्थित थीं और जो सूर्यके मार्गमें विद्यमान थीं, नारदसहित सम्पूर्ण देवताओंने उनका 'सर्वसहा” नाम रख दिया

Wika ni Viśvāmitra: “At higit pa, yaong mga bakang nananahan sa kinalalagyan ni Viṣṇu, at yaong mga bakang nananahan maging sa landas ni Vibhāvasu (ang Araw)—ang lahat ng mga diyos, kasama si Nārada, ay nagkaloob sa kanila ng pangalang ‘Sarvasahā’ (‘Ang Nagbabata ng Lahat’).”

Verse 40

मन्त्रेणैतेनाभिवन्देत यो वै विमुच्यते पापकृतेन कर्मणा । लोकानवाप्रोति पुरंदरस्य गवां फलं चन्द्रमसो झ्युतिं च,ये दोनों श्लोक मिलकर एक मन्त्र है। उस मन्त्रसे जो गौओंकी वन्दना करता है, वह पापकर्मसे मुक्त हो जाता है। गोसेवाके फलस्वरूप उसे इन्द्रलोककी प्राप्ति होती है तथा वह चन्द्रमाके समान कान्तिलाभ करता है

Wika ni Viśvāmitra: “Sinumang maghandog ng mapitagang pagpupugay sa mga baka sa pamamagitan ng mismong mantrang ito ay napapalaya mula sa mga gawang makasalanan. Bilang bunga ng paggalang at paglilingkod sa mga baka, matatamo niya ang mga daigdig ni Purandara (Indra) at magkakamit ng ningning na tulad ng sa Buwan.”

Verse 41

एतं हि मन्त्र त्रिदशाभिजुष्टं पठेत य: पर्वसु गोष्ठमध्ये । न तस्य पाप॑ न भयं न शोक: सहस्रनेत्रस्य च याति लोकम्‌,जो पर्वके दिन गोशालामें इस देवसेवित मन्त्रका पाठ करता है, उसे न पाप होता है, न भय होता है और न शोक ही प्राप्त होता है। वह सहस्र नेत्रधारी इन्द्रके लोकमें जाता है

Ipinahayag ni Viśvāmitra: “Ang sinumang bumibigkas ng mantrang ito—na pinararangalan at minamahal ng mga diyos—sa mga araw ng banal na pagtalima, sa gitna ng kulungan o kawan ng mga baka, ay hindi magkakaroon ng kasalanan, ni takot, ni dalamhati. Siya’y mapupunta sa daigdig ni Indra, ang panginoong may sanlibong mata.”

Verse 42

भीष्म उवाच अथ सप्त महाभागा ऋषयो लोकविश्रुता: । वसिष्ठप्रमुखा: सर्वे ब्रह्माणं पच्मसम्भवम्‌

Wika ni Bhishma: Pagkaraan, ang pitong dakilang rishi na bantog sa lahat ng daigdig—si Vasiṣṭha at ang iba pa—ay lumapit kay Brahmā, ang Manlilikha na isinilang sa lotus, upang humingi ng patnubay tungkol sa banal na kaayusan at wastong asal.

Verse 43

न तेषामशुभं किंचित्‌ कल्मषं चोपपद्यते । जो मनुष्य बौने ब्राह्मण और पानीसे निकले हुए वराहको देखकर नमस्कार करता और उनकी उठायी मृत्तिकाको मस्तकसे लगाता है, ऐसे लोगोंको कभी कोई अशुभ या पाप नहीं प्राप्त होता,उवाच वचन तेषां वसिष्ठो ब्रह्म॒वित्तम:

Wika ni Bhishma: Sa gayong mga tao, walang masamang palatandaan ni mantsa ng kasalanan ang maaaring sumibol. Ang sinumang, pagkakita sa isang pandak na Brahmin at sa isang baboy-ramo na umahon mula sa tubig, ay magbigay-galang, at idampi sa ulo ang lupang kanilang iniahon—ang taong iyon ay hindi kailanman tatamaan ng kamalasan o kasalanan. Ito ang aral na ipinahayag ni Vasiṣṭha, ang nakaaalam ng Brahman, sa kanila.

Verse 44

सर्वप्राणिद्िितं प्रश्न॑ ब्रह्मक्षत्रे विशेषत: | उनमेंसे ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिने समस्त प्राणियोंके लिये हितकर तथा विशेषत: ब्राह्मण और क्षत्रियजातिके लिये लाभदायक प्रश्न उपस्थित किया-- || ४३ $ ।। द्रव्यहीना: कथं मर्त्या दरिद्रा: साधुवर्तिन:,“'भगवन! इस संसारमें सदाचारी मनुष्य प्रायः दरिद्र एवं द्रव्यहीन हैं। वे किस कर्मसे किस तरह यहाँ यज्ञका फल पा सकते हैं? उनकी यह बात सुनकर ब्रह्माजीने कहा

Wika ni Bhishma: Si Vasiṣṭha, ang pinakadakila sa mga nakaaalam ng Brahman, ay nagbangon ng tanong na kapaki-pakinabang sa lahat ng nilalang—lalo na sa mga Brahmin at Kshatriya. Tinanong niya: “O Panginoon! Sa daigdig na ito, ang mga matuwid ay madalas na dukha at salat sa yaman. Sa anong gawa, at sa anong paraan, makakamtan nila rito ang bunga ng paghahandog (yajña)?” Nang marinig ito, sumagot si Brahmā.

Verse 45

प्राप्रुवन्तीह यज्ञस्य फलं केन च कर्मणा । एतच्छुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा वचनमब्रवीत्‌,“'भगवन! इस संसारमें सदाचारी मनुष्य प्रायः दरिद्र एवं द्रव्यहीन हैं। वे किस कर्मसे किस तरह यहाँ यज्ञका फल पा सकते हैं? उनकी यह बात सुनकर ब्रह्माजीने कहा

Wika ni Bhishma: “Paano, sa daigdig na ito, makakamtan ng mga tao ang bunga ng paghahandog, at sa anong uri ng gawa?” Nang marinig ang kanilang mga salita, sumagot si Brahmā.

Verse 46

ब्रह्मोवाच अहो प्रश्नो महाभागा गूढार्थ: परम: शुभ: । सूक्ष्म: श्रेयांश्व॒ मर्दानां भवद्धिः समुदाह्ृत:

Wika ni Brahmā: “Ah! O mga mapalad, ang tanong na ito’y malalim ang kahulugan, lubhang mapagpala, at napakaselan. Tunay din itong nagdudulot ng pinakamataas na kabutihan para sa mga mortal—at iniharap ninyo ito nang wasto at malinaw.”

Verse 47

ब्रह्माजी बोले--महान्‌ भाग्यशाली सप्तर्षियो! तुम लोगोंने परम शुभकारक, गूढ़ अर्थसे युक्त, सूक्ष्म एवं मनुष्योंके लिये कल्याणकारी प्रश्न सामने रखा है ।। श्रूयतां सर्वमाख्यास्थे नेखिलेन तपोधना: । यथा यज्ञफल मर्त्यो लभते नाज संशय:

Wika ni Brahmā: “O mapalad na Pitong Pantas! Iniharap ninyo sa akin ang isang tanong na lubhang mapalad, malalim ang diwa, maselan, at kapaki-pakinabang sa sangkatauhan. Makinig kayo: ipaliliwanag ko sa inyo ang lahat nang ganap, O mga mayaman sa pag-aayuno at pagninilay—kung paanong natatamo ng isang mortal ang bunga ng paghahandog (yajña); dito’y walang alinlangan.”

Verse 48

तपोधनो! मनुष्य जिस प्रकार बिना किसी संशयके यज्ञका फल पाता है, वह सब पूर्णरूपसे बताऊँगा, सुनो ।। पौषमासस्य शुक्‍ले वै यदा युज्येत रोहिणी । तेन नक्षत्रयोगेन आकाशशयनो भवेत्‌,पौषमासके शुक्ल पक्षमें जिस दिन रोहिणी नक्षत्रका योग हो, उस दिनकी रातमें मनुष्य स्नान आदिसे शुद्ध हो एक वस्त्र धारण करके श्रद्धा और एकाग्रताके साथ खुले मैदानमें आकाशके नीचे शयन करे और चन्द्रमाकी किरणोंका ही पान करता रहे। ऐसा करनेसे उसको महान्‌ यज्ञका फल मिलता है

Sabi ni Bhīṣma: “O mga mayaman sa pag-aayuno at pagninilay, makinig: ipaliliwanag ko nang buo kung paano natatamo ng tao ang bunga ng yajña nang walang alinlangan. Sa maliwanag na kalahati ng buwan ng Pauṣa, kapag nagkatugma ang mansiyong-lunar na Rohiṇī, sa gabing iyon ay dapat matulog sa ilalim ng bukás na langit. Sa pagtalima sa panatang ito nang may kalinisan at pananampalatayang nakatuon, nakakamit ang kabutihang-loob na katumbas ng isang dakilang paghahandog.”

Verse 49

एकवस्त्र: शुचि: स्नात: श्रद्धान: समाहित: । सोमस्य रश्मय: पीत्वा महायज्ञफलं लभेत्‌,पौषमासके शुक्ल पक्षमें जिस दिन रोहिणी नक्षत्रका योग हो, उस दिनकी रातमें मनुष्य स्नान आदिसे शुद्ध हो एक वस्त्र धारण करके श्रद्धा और एकाग्रताके साथ खुले मैदानमें आकाशके नीचे शयन करे और चन्द्रमाकी किरणोंका ही पान करता रहे। ऐसा करनेसे उसको महान्‌ यज्ञका फल मिलता है

“Pagkaligo at pagkapaglinis, nakasuot ng iisang kasuotan, taglay ang pananampalataya at matatag na pagtuon, dapat ‘inumin’ ang mga sinag ng buwan; sa paggawa nito, natatamo ang kabutihang-loob na katumbas ng isang dakilang yajña.”

Verse 50

एतद्‌ व: परम॑ गुह्ां कथितं द्विजसत्तमा: । यन्मां भवन्तः पृच्छन्ति सूक्ष्मतत्त्वार्थदर्शिन:,विप्रवरो! तुमलोग सूक्ष्मतत्त्व एवं अर्थके ज्ञाता हो। तुमने मुझसे जो कुछ पूछा है, उसके अनुसार मैंने तुम्हें यह परम गूढ़ रहस्य बताया है

“O pinakadakila sa mga dvija (mga Brahmin)! Ito ang pinakamalalim na lihim na aking ipinahayag sa inyo. Sapagkat kayo’y mga nakakakita sa maselang katotohanan at wastong diwa, at ayon sa inyong itinatanong sa akin, ibinunyag ko sa inyo ang lihim na ito.”

Verse 56

पूजितं च जगत्‌ तेन सदेवासुरमानुषम्‌ । जो मनुष्य अश्व॒त्थ वृक्ष, गोरोचना और गौकी सदा पूजा करता है, उसके द्वारा देवताओं, असुरों और मनुष्योंसहित सम्पूर्ण जगत्‌की पूजा हो जाती है

“Sa pamamagitan ng taong iyon, wari’y nasamba ang buong daigdig—kasama ang mga diyos, mga asura, at sangkatauhan. Sapagkat ang sinumang palagiang gumagalang sa punong aśvattha (sagradong igos), sa gorocanā (mapalad na dilaw na pigment), at sa baka, ay nag-aalay ng paggalang sa buong sansinukob.”

Verse 63

पूजा ममैषा नास्त्यन्या यावल्‍लोका: प्रतिष्ठिता: । उस रूपमें उनके द्वारा की हुई पूजाको मैं यथार्थरूपसे अपनी पूजा मानकर ग्रहण करता हूँ। जबतक ये सम्पूर्ण लोक प्रतिष्ठित हैं, तबतक यह पूजा ही मेरी पूजा है। इससे भिन्न दूसरे प्रकारकी पूजा मेरी पूजा नहीं है

Wika ni Bhishma: “Ito lamang ang pagsamba sa akin; wala nang iba. Hangga’t nananatiling nakatatag ang mga daigdig, ang pagsambang ginagawa nila sa gayong anyo ay tinatanggap ko bilang tunay na pagsambang iniaalay sa akin. Anumang pagsambang naiiba rito ay hindi ko pagsamba.”

Verse 125

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पितरोंका रहस्य नामक एक सौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa gayon nagwakas ang ika-isang daan at dalawampu’t limang kabanata, na pinamagatang “Ang Lihim Tungkol sa mga Pitṛ (mga Ninuno),” sa bahaging Dāna-dharma ng Anuśāsana Parva ng kagalang-galang na Mahābhārata. Ang pangwakas na kolofon na ito’y hudyat ng pagtatapos ng isang bahagi ng aral na naglalarawan sa pagbibigay at tungkulin bilang mga gawaing may bunga hanggang sa linya ng mga ninuno at sa kaayusang moral.

Verse 126

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि देवरहस्ये षड्विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

“Sa gayon nagtatapos, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Anuśāsana Parva, sa bahaging ukol sa dharma ng mga handog at pagkakawanggawa, sa paksang tinatawag na ‘Banal na Lihim,’ ang ika-isang daan at dalawampu’t anim na kabanata.” Ito ang pangwakas na kolofon na nagmamarka ng pagtatapos ng kabanata at ng aral nito tungkol sa matuwid na pagbibigay at sa sagradong, lihim na kabuluhan nito.

Verse 253

पिण्डदास्तस्य हीयन्ते न च प्रीणाति वै पितृन्‌ । धर्मने कहा--ब्राह्मण यदि राजाका कर्मचारी हो, वेतन लेकर घण्टा बजानेका काम करता हो, दूसरोंका सेवक हो, गोरक्षा एवं वाणिज्यका व्यवसाय करता हो, शिल्पी या नट हो, मित्रद्रोही हो, वेद न पढ़ा हो अथवा शूद्र जातिकी स्त्रीका पति हो, ऐसे लोगोंको किसी तरह भी देवकार्य (यज्ञ) और पितृकार्य (श्राद्ध) का अन्न आदि नहीं देना चाहिये। जो इन्हें पिण्ड या अन्न देते हैं, उनकी अवनति होती है तथा उनके पितरोंको भी तृप्ति नहीं होती

Wika ni Dharma: Ang kabutihang-loob ng sinumang nag-aalay ng mga bolang kanin para sa ritwal ng yumao (piṇḍa) sa mga hindi karapat-dapat na tatanggap ay nababawasan, at ang mga ninuno ay hindi tunay na nasisiyahan. Ang aral: ang mga handog para sa mga diyos (yajña) at para sa mga ninuno (śrāddha) ay dapat ibigay nang may wastong pag-unawa; ang maling pagbibigay ay nakapipinsala sa kapakanang espirituwal ng nagbibigay at hindi natutupad ang layon ng ritwal.

Verse 293

तस्य दोषान्‌ प्रवक्ष्यामि तच्छुणुध्वं समाहिता: । अग्नि बोले--जो दुर्बुद्धि मनुष्य लात उठाकर उससे गौका, महाभाग ब्राह्मणका अथवा प्रज्वलित अग्निका स्पर्श करता है, उसके दोष बता रहा हूँ, सब लोग एकाग्रचित्त होकर सुनो

Wika ni Dharma: “Ngayon ay ipahahayag ko ang mga kasalanan (sala at kawalan ng kabutihan) na ibinubunga ng gayong asal. Makinig kayo nang may natipong pag-iisip.” Sa ganitong diwa, ililista niya ang mabibigat na bunga sa dharma na tinatamo ng isang hangal na, sa kapalaluan, sumisipa at nakadadampi sa isang baka, sa isang kagalang-galang na brāhmaṇa, o sa naglalagablab na apoy—mga gawaing itinuturing na mabigat na paglabag sa dharma.

Verse 423

प्रदक्षिणमभ्रिक्रम्य सर्वे प्राजजलय: स्थिता: । भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर महान्‌ सौभाग्यशाली विश्वविख्यात वसिष्ठ आदि सभी सप्तर्षियोंने कमलयोनि ब्रह्माजीकी प्रदक्षिणा की और सब-के-सब हाथ जोड़कर उनके सामने खड़े हो गये

Wika ni Bhīṣma: “O Hari! Pagkaraan niyon, ang lahat ng mga pantas—si Vasiṣṭha at ang iba pang pitong Ṛṣi na bantog sa daigdig at pinagpala nang dakila—ay umikot nang may paggalang (pradakṣiṇā) sa paligid ni Brahmā, ang isinilang sa lotus. Pagkatapos, na magkakapagdugtong ang mga palad, silang lahat ay tumindig sa harap Niya, taglay ang disiplinadong pagpapakumbaba at debosyon sa kaayusang kosmiko.”