Adhyaya 10

Verse 1

अपन क्राता बछ। अं काज दशमो< ध्याय: अनधिकारीको उपदेश देनेसे हानिके विषयमें एक शूद्र और तपस्वी ब्राह्मणकी कथा युधिछिर उवाच मित्रसौहार्दयोगेन उपदेशं करोति यः । जात्याधरस्य राजर्षेदोषस्तस्य भवेन्न वा,युधिछिरने पूछा--पितामह! यदि कोई मित्रता या सौहार्दके सम्बन्धसे किसी नीच जातिके मनुष्यको उपदेश देता है तो उस राजर्षिको दोष लगेगा या नहीं? मैं इस बातको यथार्थरूपसे जानना चाहता हूँ। आप इसका विशदरूपसे विवेचन करें; क्योंकि धर्मकी गति सूक्ष्म है, जहाँ मनुष्य मोहमें पड़ जाते हैं

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “O maharlikang ṛṣi, kung ang isang tao, dahil sa pagkakaibigan at mabuting kalooban, ay nagbibigay ng aral sa isang taong mas mababa ang katayuang panlipunan, nagdudulot ba iyon ng kasalanan sa kanya—o hindi? Nais kong malaman ito nang wasto. Ipaliwanag mo nang masinsinan, sapagkat ang landas ng dharma ay maselan, at madaling maligaw ang tao tungkol dito.”

Verse 2

एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह । सूक्ष्मा गतिर्हिं धर्मस्य यत्र मुहान्ति मानवा:,युधिछिरने पूछा--पितामह! यदि कोई मित्रता या सौहार्दके सम्बन्धसे किसी नीच जातिके मनुष्यको उपदेश देता है तो उस राजर्षिको दोष लगेगा या नहीं? मैं इस बातको यथार्थरूपसे जानना चाहता हूँ। आप इसका विशदरूपसे विवेचन करें; क्योंकि धर्मकी गति सूक्ष्म है, जहाँ मनुष्य मोहमें पड़ जाते हैं

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Lolo, nais kong ipaliwanag mo ito ayon sa katotohanan. Sapagkat ang landas ng dharma ay napakapino—napakapino kaya nalilinlang ang mga tao tungkol dito.”

Verse 3

भीष्म उवाच अन्न ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्‌ यथाक्रमम्‌ । ऋषीणां वदतां पूर्व श्रुतमासीत्‌ यथा पुरा,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! इस विषयमें पूर्वकालमें ऋषियोंके मुखसे जैसा मैंने सुना है, उसी क्रमसे बताऊँगा, तुम ध्यान देकर सुनो

Sinabi ni Bhīṣma: “O Hari, isasalaysay ko ngayon ang bagay na ito ayon sa wastong pagkakasunod. Makinig kang mabuti: ito’y gaya ng narinig ko noon pang una mula sa mga pantas ng sinaunang panahon habang sila’y nagsasalita.”

Verse 4

उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित्‌ । उपदेशे महान्‌ दोष उपाध्यायस्य भाष्यते,किसी भी नीच जातिके मनुष्यको उपदेश नहीं देना चाहिये। उसे उपदेश देनेपर उपदेशक आचार्यके लिये महान्‌ दोष बताया जाता है

Sinabi ni Bhīṣma: “Hindi dapat magbigay ng aral sa sinumang itinuturing na ‘walang katayuang kasta’. Kapag nagbigay ng gayong aral, sinasabing isang mabigat na kasalanan ang mapapasa sa guro (tagapagturo) na nagkaloob nito.”

Verse 5

निदर्शनमिदं राजन्‌ शृणु मे भरतर्षभ । दुरुक्तवचने राजन्‌ यथापूर्व युधिष्ठिर,भरतभूषण राजा युधिष्ठिर! इस विषयमें एक दृष्टान्त सुनो, जो दुःखमें पड़े हुए एक नीच जातिके पुरुषको उपदेश देनेसे सम्बन्धित है

Sinabi ni Bhīṣma: “O Hari, toro sa angkan ng mga Bharata, pakinggan mo ang halimbawang ito mula sa akin. O Haring Yudhiṣṭhira, gaya ng isinalaysay noong unang panahon, ito’y tungkol sa bunga ng malulupit at masasamang pananalita.”

Verse 6

ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पाश्वे हिमवत: शुभे । तत्राश्रमपद पुण्यं नानावृक्षणणायुतम्‌,हिमालयके सुन्दर पार्श्रभागमें, जहाँ बहुत-से ब्राह्मणोंके आश्रम बने हुए हैं, यह वृत्तान्त घटित हुआ था। उस प्रदेशमें एक पवित्र आश्रम है जहाँ नाना प्रकारके हरे-भरे वृक्ष शोभा पाते हैं

Sinabi ni Bhīṣma: “Naganap ang pangyayaring ito sa isang banal na pamayanang-ashram malapit sa mapalad na Himalaya. Doon, sa lupaing iyon, may isang sagradong āśrama na napapalamutian ng napakaraming punong-kahoy na sari-sari.”

Verse 7

नानागुल्मलताकीर्ण मृगद्धिजनिषेवितम्‌ | सिद्धचारणसंयुक्तं रम्यं पुष्पितकाननम्‌,नाना प्रकारकी लता-बेलें वहाँ छायी हुई हैं। मृग और पक्षी उस आश्रमका सेवन करते हैं। सिद्ध और चारण वहाँ सदा निवास करते हैं। उस रमणीय आश्रमके आस-पासका वन सुन्दर पुष्पोंसे सुशोभित है

Ang ashram na iyon ay kaaya-aya, napupuno ng sari-saring palumpong at baging; dinadalaw at tinatahanan ng mga hayop sa gubat at mga ibon. Naroon din ang mga Siddha at Cāraṇa, at ang kagubatang nakapaligid ay pinapaganda ng mga bulaklak na namumukadkad.

Verse 8

व्रतिभिर्बहुभि: कीर्ण तापसैरुपसेवितम्‌ । ब्राह्मणैश्व महाभागै: सूर्यज्वलनसंनिभै:,बहुत-से व्रतपरायण तपस्वी उस आश्रमका सेवन करते हैं। कितने ही सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी महाभाग ब्राह्मण वहाँ भरे रहते हैं

Ang ashram ay siksik sa maraming ascetic na tapat sa mga panata, at palaging dinadalaw ng mga tapasvin. Puno rin ito ng mararangal na Brahmin na nagliliwanag na tila naglalagablab na araw at apoy—larawan ng disiplina at lakas-espirituwal na nagtitipon sa iisang dako.

Verse 9

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपववके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें सियार और वानरका संवादविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ,नियमव्रतसम्पन्नै: समाकीर्ण तपस्विभि: । दीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभि: भरतश्रेष्ठ! नियम और व्रतसे सम्पन्न, तपस्वी, दीक्षित, मिताहारी और जितात्मा मुनियोंसे वह आश्रम भरा रहता है

O pinakamainam sa angkan ng Bharata, ang ashram na iyon ay punô ng mga ascetic—matatag sa mga tuntunin at panata, nakatanggap ng diksha, mahinahon sa pagkain, at may pagpipigil-sa-sarili.

Verse 10

तपो>5ध्ययनघोषैक्ष नादितं भरतर्षभ । वालखिल्यैश्व बहुभियय॑तिभिश्न निषेवितम्‌,भरतभूषण! वहाँ सब ओर वेदाध्ययनकी ध्वनि गूँजती रहती है। बहुत-से वालखिल्य एवं संन्यासी उस आश्रमका सेवन करते हैं इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शूद्रमुनिसंवादे दशमो<5ध्याय: ।। १० || इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें शुद्र और मुनिका संवादविषयक दसवाँ अध्याय पूरा हुआ

O toro sa mga Bharata, ang ashram na iyon ay umaalingawngaw sa lahat ng dako sa mga tunog ng pag-aayuno at pagbigkas ng Veda. O palamuti ng angkan ng Bharata, dinadalaw at pinaglilingkuran iyon ng maraming Vālakhilya na pantas at ng di-mabilang na mga nagtalikod sa daigdig.

Verse 11

तत्र कश्नित्‌ समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वित: । आगतो ह्ाश्रमपदं पूजितश्न तपस्विभि:,उसी आश्रममें कोई दयालु शूद्र बड़ा उत्साह करके आया। वहाँ रहनेवाले तपस्वी ऋषियोंने उसका बड़ा आदर-सत्कार किया

Doon, may isang Śūdra na may habag; nag-ipon siya ng matibay na loob at nagtungo sa ashram. Tinanggap siya ng mga rishi na ascetic na naninirahan doon nang may dangal at magalang na pag-aasikaso sa panauhin.

Verse 12

तांस्तु दृष्टया मुनिगणान्‌ देवकल्पान्‌ महौजस: । विविधां वहतो दीक्षां सम्प्राहृष्पत भारत,भरतनन्दन! उस आश्रमके महातेजस्वी देवोपम मुनियोंको नाना प्रकारकी दीक्षा धारण किये देख उस शूद्रको बड़ा हर्ष हुआ

Wika ni Bhishma: Nang makita niya ang mga pangkat ng mga muni—nagniningning at tila mga diyos—na may iba’t ibang anyo ng mga panatang itinalaga at mga disiplina, napuno ng malaking galak ang śūdra na iyon, O Bharata, O ligaya ng angkan ng Bharata. Ang tanawin ng mga asetikong may pagpipigil at liwanag ng kabanalan ay gumising sa kanya ng paggalang at tuwa.

Verse 13

अथास्य बुद्धिरभवत्‌ तपस्ये भरतर्षभ । ततोअ<ब्रवीत्‌ कुलपति पादौ संगृह्म भारत,भारत! भरतभूषण! उसके मनमें वहाँ तपस्या करनेका विचार उत्पन्न हुआ; अतः उसने कुलपतिके पैर पकड़कर कहा--

Wika ni Bhishma: Pagkaraan, sumibol sa kanyang isip, O pinakamainam sa mga Bharata, ang hangaring magsagawa roon ng tapas (mahigpit na pag-aayuno at disiplina). Kaya’t hinawakan niya ang mga paa ng pinuno ng ashram (kulapati) at nagsalita—

Verse 14

भवत्प्रसादादिच्छामि धर्म वक्तुं द्विजर्षभ । तन्मां त्वं भगवन्‌ वक्तुं प्रत्राजयितुमरहसि,द्विजश्रेष्ठ) मैं आपकी कृपासे धर्मका ज्ञान प्राप्त करना चाहता हूँ। अत: भगवन्‌! आप मुझे विधिवत्‌ संन्यासीकी दीक्षा दे दें”

Wika ni Bhishma: “Sa biyaya ninyo, O pinakadakila sa mga dvija, nais kong maunawaan at maipahayag ang dharma. Kaya, O kagalang-galang, ipahintulot ninyo at kilalanin akong karapat-dapat na tumanggap ng pravrajyā—ang wastong pagpasok sa pagtalikod sa daigdig (sannyāsa).”

Verse 15

वर्णावरो5हं भगवन्‌ शूद्रो जात्यास्मि सत्तम | शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे,“'भगवन्‌! साधुशिरोमणे! मैं वर्णोमें सबसे छोटा शूद्र जातिका हूँ और यहीं रहकर संतोंकी सेवा करना चाहता हूँ; अतः मुझ शरणागतपर आप प्रसन्न हों!

Wika ni Bhishma: “O Mapalad na Panginoon, O pinakamainam sa mga mabubuti! Ako ang pinakamababa sa mga varna, isang śūdra sa kapanganakan. Nais kong manatili rito at maglingkod nang tapat sa mga banal. Maawa kayo sa akin, sapagkat ako’y lumapit na naghahanap ng kanlungan.”

Verse 16

कुलपतिरुवाच न शक्‍्यमिह शूद्रेण लिड्गमाश्रित्य वर्तितुम्‌ । आस्यतां यदि ते बुद्धि: शुश्रूषानिरतो भव,कुलपतिने कहा--इस आश्रममें कोई शूद्र संन्यासका चिह्न धारण करके नहीं रह सकता। यदि तुम्हारा विचार यहाँ रहनेका हो तो यों ही रहो और साधु-महात्माओंकी सेवा करो। सेवासे ही तुम उत्तम लोक प्राप्त कर लोगे, इसमें संशय नहीं है

Sinabi ng pinuno ng ashram: “Sa āśrama na ito, ang isang śūdra ay hindi maaaring manatili rito sa pamamagitan ng pagdadala ng panlabas na mga tanda ng pagtalikod (sannyāsa). Kung ang hangarin mo’y manatili, manatili ka nang walang gayong pagpapanggap at magpakasigasig sa paglilingkod sa mga muni at banal na tao. Sa paglilingkod lamang ay makakamtan mo ang isang dakilang daigdig—walang pag-aalinlangan dito.”

Verse 17

शुश्रूषया परॉल्लोकानवाप्स्यसि न संशय:,कुलपतिने कहा--इस आश्रममें कोई शूद्र संन्यासका चिह्न धारण करके नहीं रह सकता। यदि तुम्हारा विचार यहाँ रहनेका हो तो यों ही रहो और साधु-महात्माओंकी सेवा करो। सेवासे ही तुम उत्तम लोक प्राप्त कर लोगे, इसमें संशय नहीं है

Wika ni Bhīṣma: Sa tapat na paglilingkod, mararating mo ang mas matataas na daigdig—walang alinlangan. Sinabi ng pinuno ng āśrama: “Sa loob ng āśramang ito, walang Śūdra na maaaring manirahan na may suot na mga panlabas na tanda ng saṃnyāsa. Kung nais mong manatili rito, manatili kang payak at maglingkod sa mga sādhū at mahātmā. Sa paglilingkod mo mismo, makakamtan mo ang pinakamainam na mga daigdig; walang alinlangan.”

Verse 18

भीष्म उवाच एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोडचिन्तयन्नूप । कथमत्र मया कार्य श्रद्धा धर्मपरा च मे,भीष्मजी कहते हैं--नरेश्वर! मुनिके ऐसा कहनेपर शूद्रने सोचा, यहाँ मुझे क्या करना चाहिये? मेरी श्रद्धा तो संन्यास-धर्मके अनुष्ठानके लिये ही है

Wika ni Bhīṣma: “O hari, nang masabi iyon ng muni, nag-isip ang Śūdra: ‘Ano ang nararapat kong gawin dito? Sapagkat ang aking pananampalataya at paninindigan ay matatag na nakatuon sa dharma.’”

Verse 19

विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मन: । गत्वा55श्रमपदाद्‌ दूरमुटजं कृतवांस्तु सः,अच्छा, एक बात समझमें आयी। शूद्रके लिये ऐसा ही विधान हो तो रहे। मैं तो वही करूँगा जो मुझे प्रिय लगता है--ऐसा विचारकर उसने उस आश्रमसे दूर जाकर एक पर्णकुटी बना ली

“Kung gayon, ganoon na nga; naunawaan ko. Gagawin ko ang nakalulugod sa aking sarili.” Sa gayong pasya, lumayo siya sa pook ng āśrama at nagtayo para sa sarili ng isang kubong yari sa mga dahon.

Verse 20

तत्र वेदीं च भूमिं च देवतायतनानि च । निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थो 5 भवन्मुनि:,भरतश्रेष्ठ! वहाँ यज्ञके लिये वेदी, रहनेके लिये स्थान और देवालय बनाकर मुनिकी भाँति नियमपूर्वक रहने लगा

O pinakamainam sa angkan ng Bharata! Doon ay naglatag siya ng vedi para sa paghahandog, inayos ang pook na titirhan, at nagtindig ng mga dambana para sa mga diyos; at namuhay siyang may mahigpit na mga panuntunan, gaya ng isang muni, matatag sa disiplinadong asal.

Verse 21

अभिषेकांश्व नियमान्‌ देवतायतनेषु च । बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्‌,वह तीनों समय नहाता, नियमोंका पालन करता, देव-स्थानोंमें पूजा चढ़ाता, अग्निमें आहुति देता और देवताकी पूजा करता था

Wika ni Bhīṣma: Naliligo siya sa mga itinakdang oras, tumutupad sa mga disiplina, naghahandog sa mga dambana ng mga diyos, gumagawa ng bali, nagbubuhos ng mga alay sa banal na apoy, at marapat na sumasamba sa diyos—namumuhay siyang matatag sa paggalang at pagpipigil-sa-sarili.

Verse 22

संकल्पनियमोपेत: फलाहारो जितेन्द्रिय: । नित्यं संनिहिताभिस्तु ओषधीभि: फलैस्तथा

Wika ni Bhīṣma: Taglay ang matibay na pasiya at mahigpit na mga pagtalima, namuhay siya sa pagkain ng mga bunga at napagtagumpayan ang kanyang mga pandama. Lagi siyang may nakahandang mga halamang-gamot at gayundin ang mga prutas.

Verse 23

अतिथीन्‌ पूजयामास यथावत्‌ समुपागतान्‌ । एवं हि सुमहान्‌ कालो व्यत्यक्रामत तस्य वै

Wika ni Bhīṣma: Iginagalang niya nang nararapat ang mga panauhing dumarating, ayon sa wastong paraan. Sa gayon, para sa kanya, lumipas ang napakahabang panahon—ginugol sa matatag na pagsasabuhay ng pagkamapagpatuloy at tamang asal.

Verse 24

वह मानसिक संकल्पोंका नियन्त्रण (चित्तवृतियोंका निरोध) करते हुए फल खाकर रहता और इन्द्रियोंको काबूमें रखता था। उसके यहाँ जो अन्न और फल उपस्थित रहता, उन्हींके द्वारा प्रतिदिन आये हुए अतिथियोंका यथोचित सत्कार करता था। इस प्रकार रहते हुए उस शूद्र मुनिको बहुत समय बीत गया ।। अथास्य मुनिरागच्छत्‌ संगत्या वै तमाश्रमम्‌ | सम्पूज्य स्वागतेनर्षि विधिवत्‌ समतोषयत्‌

Pinipigil niya ang mga pasiya at pag-ikot ng isip (pagpigil sa mga galaw ng kamalayan), namumuhay sa pagkain ng mga bunga at pinaiilalim sa pagpipigil ang mga pandama. Sa pagkaing-butil at prutas na naroon, araw-araw niyang tinatanggap nang nararapat ang mga panauhing dumarating. Sa gayong pamumuhay, lumipas ang mahabang panahon para sa muning Śūdra. Pagkaraan, may isang pantas na dumating sa kanyang ermitanyo sa kanyang paglalakbay. Tinanggap siya ng asceta sa wastong pagbati, pinarangalan ang ṛṣi ayon sa ritwal, at pinasiyahan siya alinsunod sa mga itinakdang alituntunin.

Verse 25

एक दिन एक मुनि सत्संगकी दृष्टिसे उसके आश्रमपर पधारे। उस शूद्रने विधिवत्‌ स्वागत-सत्कार करके ऋषिका पूजन किया और उन्हें संतुष्ट कर दिया ।। अनुकूला: कथा: कृत्वा यथागतमपृच्छत । ऋषि: परमतेजस्वी धर्मात्मा संशितव्रत:,भरतभूषण नरश्रेष्ठ! तत्पश्चात्‌ उसने अनुकूल बातें करके उनके आगमनका वृत्तान्त पूछा। तबसे कठोर व्रतका पालन करनेवाले वे परम तेजस्वी धर्मात्मा ऋषि अनेक बार उस शूद्रके आश्रमपर उससे मिलनेके लिये आये

Wika ni Bhīṣma: Isang araw, isang pantas—na naakit sa pag-asang makasama ang mga banal—ang dumating sa ermitanyo ng taong iyon. Tinanggap siya ng Śūdra ayon sa wastong ritwal ng pagbati at pag-aasikaso, pinarangalan ang ṛṣi, at pinasiyahan siya. Pagkaraan ng magiliw na pananalita, tinanong niya ang layunin ng pagdalaw ng pantas. Mula noon, ang lubhang maningning at matuwid na ṛṣi—matatag sa mahihigpit na panata—ay paulit-ulit na dumating sa tahanan ng Śūdra upang makipagkita sa kanya.

Verse 26

एवं सुबहुशस्तस्य शूद्रस्थ भरतर्षभ । सोडगच्छदाश्रममृषि: शूद्रं द्रष्ट नरर्षभ,भरतभूषण नरश्रेष्ठ! तत्पश्चात्‌ उसने अनुकूल बातें करके उनके आगमनका वृत्तान्त पूछा। तबसे कठोर व्रतका पालन करनेवाले वे परम तेजस्वी धर्मात्मा ऋषि अनेक बार उस शूद्रके आश्रमपर उससे मिलनेके लिये आये

Wika ni Bhīṣma: “O toro sa mga Bharata, ang pantas na iyon ay maraming ulit na nagtungo sa ermitanyo ng Śūdra, na nagnanais siyang makita. Pagkaraan, sa magiliw at kaaya-ayang pananalita, tinanong niya ang mga pangyayari ng pagdating ng Śūdra. Mula noon, ang lubhang maningning at matuwid na ṛṣi—matatag sa mahihigpit na panata—ay paulit-ulit na dumarating sa tahanan ng Śūdra upang makipagkita sa kanya.”

Verse 27

अथ तं॑ तापसं शूद्र: सो5ब्रवीद्‌ भरतर्षभ । पितृकार्य करिष्यामि तत्र मेडनुग्रह॑ कुरुू,भरतश्रेष्ठ। एक दिन उस शूद्रने उन तपस्वी मुनिसे कहा--'मैं पितरोंका श्राद्ध करूँगा। आप उसमें मुझपर अनुग्रह कीजिये”

Pagkaraan, nilapitan ng isang Śūdra ang ermitanyong iyon at nagsabi: “O toro sa mga Bharata! Nais kong ganapin ang śrāddha—ang ritong iniuukol sa aking mga ninuno (pitṛ). Sa gawaing iyon, ipagkaloob mo sana sa akin ang iyong biyaya at pag-alalay, O pinakadakila sa mga Bharata.”

Verse 28

बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ । शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षे: पाद्यमानयत्‌,भरतभूषण नरेश! तब ब्राह्मणने “बहुत अच्छा” कहकर उसका निमन्त्रण स्वीकार कर लिया। तत्पश्चात्‌ शूद्र नहा-धोकर शुद्ध हो उन ब्रह्मर्षिके पैर धोनेके लिये जल ले आया

Sinabi ni Bhīṣma: “Mabuti,” tugon ng brāhmaṇa, O pinakamainam sa mga Bharata, at tinanggap ang paanyaya. Pagkaraan, ang Śūdra, matapos maligo at maging dalisay ayon sa ritwal, ay nagdala ng tubig upang hugasan ang mga paa ng dakilang ṛṣi—isang paglilingkod na puspos ng paggalang.

Verse 29

अथ दर्भाक्ष वन्यांश्षु ओषधीर्भरतर्षभ । पवित्रमासनं चैव बूसीं च समुपानयत्‌

Pagkatapos, O toro sa mga Bharata, nagdala siya ng damong darbha, mga halamang-gubat na gamot, isang upuang pinabanal, at gayundin ng banal na abo (bhasma)—tinipon ang mga dalisay na kailangan sa ritwal.

Verse 30

भरतर्षभ! तदनन्तर वह जंगली कुशा, अन्न आदि ओषधि, पवित्र आसन और कुशकी चटाई ले आया ।। अथ दक्षिणमावृत्य बूसीं चरमशैर्षिकीम्‌ । कृतामन्यायतो दृष्ट्वा तं शूद्रमृषिरब्रवीत्‌,उसने दक्षिण दिशामें ले जाकर ब्राह्मणके लिये पाश्रिमाग्र चटाई बिछा दी। यह शास्त्रके विपरीत अनुचित आचार देखकर ऋषिने शूद्रसे कहा--

Sinabi ni Bhīṣma: “O toro sa mga Bharata! Pagkatapos niyon, nagdala siya ng ligaw na damong kuśa, mga panustos gaya ng pagkain at mga halamang-gamot, isang upuang pinadalisay, at isang banig na kuśa. Pagkaraan, humarap siya sa timog at inilatag sa lupa ang isang ‘carama-śaiṣikī’ para sa brāhmaṇa. Nang makita ng ṛṣi ang di-wastong asal na salungat sa śāstra, kinausap niya ang Śūdra at nagsabi…”

Verse 31

कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षा भवांश्वोदड्मुख: शुचि: । सच तत्‌ कृतवान्‌ शूद्र: सर्व यदृषिरब्रवीत्‌,“तुम इस कुशकी चटाईका अग्रभाग तो पूर्व दिशाकी ओर करो और स्वयं शुद्ध होकर उत्तराभिमुख बैठो।' ऋषिने जो-जो कहा, शूद्रने वह सब किया

Sinabi ni Bhīṣma: “Iharap sa silangan ang dulo ng banig na kuśa, at ikaw, matapos maging dalisay, ay maupo nang nakaharap sa hilaga.” At ginawa ng Śūdra ang lahat ng sinabi ng ṛṣi, nang walang pagkukulang.

Verse 32

यथोपदिष्ट मेधावी दर्भा्यादि यथातथम्‌ | हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना,बुद्धिमान्‌ शूद्रने कुश, अर्घ्ध आदि तथा हव्य-कव्यकी विधि--सब कुछ उन तपस्वी मुनिके उपदेशके अनुसार ठीक-ठीक किया

Wika ni Bhishma: “Ang marunong na lalaki ay nagsagawa nang eksakto ayon sa itinuro—mula sa damong darbha at iba pang kailangang bagay—ang buong paraan ng pag-aalay para sa mga diyos (havis) at para sa mga ninuno (kavya), gaya ng itinuro ng asetikong iyon.”

Verse 33

ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थित: । पितृकार्ये कृते चापि विसृष्ट: स जगाम ह,ऋषिके द्वारा पितृकार्य विधिवत्‌ सम्पन्न हो जानेपर वे ऋषि शूद्रसे विदा लेकर चले गये और वह शाद्र धर्ममार्गमें स्थित हो गया

Wika ni Bhishma: “Isinagawa ng pantas na rishi ang ritwal para sa mga ninuno ayon sa wastong tuntunin, at ang lalaking iyon ay nanatiling matatag sa landas ng dharma. Nang matapos ang ritwal para sa mga ninuno, nagpaalam ang rishi at umalis; at ang Śūdra naman ay nagpatuloy na matibay sa matuwid na asal.”

Verse 34

अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यन्‌ शूद्रतापस: । वने पञठ्चत्वमगमत्‌ सुकृतेन च तेन वै

Wika ni Bhishma: “Pagkaraan ng mahabang panahon, ang asetikong Śūdra na iyon—na patuloy sa kanyang pag-aayuno at pagdidisiplina—ay namatay sa kagubatan; at sa mismong kabutihang-loob (pala) na bunga ng kanyang pagsasanay, narating niya ang kanyang huling kalagayan.”

Verse 35

तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप ह

“Gayon din, anak ko, ang rishi ay dumating sa batas ng Panahon—pumanaw siya nang dumating ang itinakdang oras.”

Verse 36

पुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ । एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा

Wika ni Bhishma: “O bantog sa angkan ng mga Bharata, isang Brahmana ang isinilang sa angkan ng punong pari ng hari. Kaya noong panahong iyon, doon ay may dalawang isinilang—kapwa kinikilalang mga muni na may pinagmulan sa Śūdra.”

Verse 37

क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ

Wika ni Bhishma: “Sa paglipas ng panahon, silang dalawa ay pinalaki at sinanay nang paisa-isang hakbang, at naging bihasa sa iba’t ibang sangay ng karunungan.”

Verse 38

तात! इसी प्रकार वे ऋषि भी कालधर्म-मृत्युको प्राप्त हुए। भरतश्रेष्ठ! वे ही ऋषि दूसरे जन्ममें उसी राजवंशके पुरोहितके कुलमें उत्पन्न हुए। इस प्रकार वह शूद्र और वे मुनि दोनों ही वहाँ उत्पन्न हुए, क्रमश: बढ़े और सब प्रकारकी विद्याओंमें निपुण हो गये ।। अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षि: सुनिष्ठित: । कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गत:

Wika ni Bhishma: “Mahal kong anak, gayon din, ang mga pantas na iyon ay dumanas ng kamatayang dumarating ayon sa batas ng panahon. O pinakamainam sa angkan ng Bharata, ang mismong mga pantas na iyon ay muling isinilang sa sumunod na buhay sa loob ng sambahayan ng purohita ng maharlikang lahi. Kaya ang Śūdra na iyon at ang mga muni ay kapwa isinilang doon, lumaki sa takdang ayos, at naging bihasa sa lahat ng sangay ng karunungan. Siya’y naging isang rishi na matatag sa Atharvaveda at sa kaalamang Veda, at naabot ang sukdulang kahusayan sa pagsasagawa ng mga ritwal (Kalpa) at sa agham ng astrolohiya (Jyotiṣa).”

Verse 39

पितर्युपरते चापि कृतशौचस्तु पार्थिव

Wika ni Bhishma: “O hari, kapag pumanaw na ang ama, dapat munang ganapin ang mga itinakdang ritwal ng paglilinis; saka pa lamang dapat ipagpatuloy ng pinuno ang mga tungkuling kasunod.”

Verse 40

अभिषिक्त: प्रकृतिभी राजपुत्र: स पार्थिव: । नरेश! पिताके परलोकवासी हो जानेपर शुद्ध होनेके पश्चात्‌ मन्त्री और प्रजा आदिने मिलकर उस राजकुमारको राजाके पदपर अभिषिक्त कर दिया ।। अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्त: पुरोहित:,राजाने अभिषिक्त होनेके साथ ही उस ऋषिका भी पुरोहितके पदपर अभिषेक कर दिया

Wika ni Bhishma: “O hari, nang pumanaw na ang ama patungo sa kabilang daigdig at natapos ang panahon ng paglilinis, ang mga ministro at ang bayan ay nagkaisa upang isagawa ang abhisheka at iluklok ang prinsipe bilang pinuno. At kasabay ng pagluklok sa hari, ang pantas na iyon ay niluklok din—hinirang sa tungkulin ng purohita, ang saserdoteng pang-angkan ng hari. Sa gayon, ang wastong pagmamana ng trono at ang tamang kaayusan ng banal at sibil na kapangyarihan ay naitatag ayon sa dharma.”

Verse 41

स तं पुरोधाय सुखमवसद्‌ भरतर्षभ | राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्न॒ परिपालयन्‌,भरतश्रेष्ठी ऋषिको पुरोहित बनाकर वह राजा सुखपूर्वक रहने और धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करते हुए राज्यका शासन करने लगा

Wika ni Bhishma: “O bantog na toro sa angkan ng Bharata, nang italaga niya iyon bilang purohita ng kanilang angkan, namuhay ang hari nang may ginhawa at namahala sa kaharian ayon sa dharma, pinangangalagaan at inaaruga ang kanyang mga nasasakupan.”

Verse 42

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत्‌ । उत्स्मयन्‌ प्राहसच्चापि दृष्टवा राजा पुरोहितम्‌,जब पुरोहितजी प्रतिदिन पुण्याहवाचन करते और निरन्तर धर्मकार्यमें संलग्न रहते, उस समय राजा उन्हें देखकर कभी मुसकराते और कभी जोर-जोरसे हँसने लगते थे

Wika ni Bhishma: “Kapag ang punong pari ng hari ay araw-araw na nagsasagawa ng mga pagpapahayag ng pagpapala at paulit-ulit na abala sa mga gawain ng dharma, ang hari, sa tuwing siya’y makita, kung minsan ay ngumingiti at kung minsan nama’y humahagalpak nang malakas.”

Verse 43

एवं स बहुशो राजन्‌ पुरोधसमुपाहसत्‌ । लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम्‌

Wika ni Bhishma: “Kaya nga, O Hari, paulit-ulit niyang nilibak at hinamak ang punong pari ng kaharian. Ngunit ang purohita, sa paulit-ulit na pagmamasid sa pinuno, ay maingat na nagtala sa kanyang asal.”

Verse 44

उत्स्मयन्तं च सततं दृष्टवासौ मन्युमाविशत्‌ | राजन! इस प्रकार अनेक बार राजाने पुरोहितका उपहास किया। पुरोहितने जब अनेक बार और निरन्तर उस राजाको अपने प्रति हँसते और मुसकराते लक्ष्य किया, तब उनके मनमें बड़ा खेद और क्षोभ हुआ ।। अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागत:

Nang makita ng purohita na palagi siyang pinagtatawanan at nginingitian, napuno ang kanyang dibdib ng poot at dalamhati. Pagkaraan, sa isang liblib na pook, nakipagtagpo ang purohita sa hari.

Verse 45

ततोअब्रवीन्नरेन्द्रे स पुरोधा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! फिर पुरोहित राजासे इस प्रकार बोले--“महातेजस्वी नरेश! मैं आपका दिया हुआ एक वर प्राप्त करना चाहता हूँ

Pagkaraan ay nagsalita ang punong pari sa hari: “O toro sa angkan ng Bharata, O pinakadakila sa lahing Bharata! O makapangyarihang hari, nais kong hingin ang iisang biyayang ipinagkaloob mo.”

Verse 46

वरमिच्छाम्यहं त्वेक॑ त्वया दत्त महाद्मयुते,भरतश्रेष्ठ! फिर पुरोहित राजासे इस प्रकार बोले--“महातेजस्वी नरेश! मैं आपका दिया हुआ एक वर प्राप्त करना चाहता हूँ

Wika ni Bhishma: “O makapangyarihang hari, pinakadakila sa mga Bharata! Nais kong hingin mula sa iyo ang iisang biyaya—isang biyayang ipagkakaloob mo.”

Verse 47

राजोवाच वराणां ते शतं दद्यां कि बतैकं द्विजोत्तम । स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव,राजाने कहा--द्विजश्रेष्ठ! मैं आपको सौ वर दे सकता हूँ। एककी तो बात ही क्‍्या। आपके प्रति मेरा जो स्नेह और विशेष आदर है, उसे देखते हुए मेरे पास आपके लिये कुछ भी अदेय नहीं है

Wika ng hari: “O pinakadakila sa mga dvija! Makapagkakaloob ako sa iyo ng sandaang biyaya—lalo pa nga kung iisa lamang. Dahil sa aking pagmamahal at mataas na paggalang sa iyo, wala akong anumang bagay na ipagkakait ko sa iyo.”

Verse 48

पुरोहित उवाच एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टो5सि पार्थिव । प्रतिजानीहि तावत्‌ त्वं सत्यं यद्‌ वद नानृतम्‌,पुरोहितने कहा--पृथ्वीनाथ! यदि आप प्रसन्न हों तो मैं एक ही वर चाहता हूँ। आप पहले यह प्रतिज्ञा कीजिये कि “मैं टूँगा।! इस विषयमें सत्य कहिये, झूठ न बोलिये

Wika ng purohit: “O panginoon ng lupa! Kung ikaw ay nalulugod, iisa lamang ang hinihiling kong biyaya. Mangako ka muna na ‘magsasalita ako ng katotohanan’—magsabi ka ng totoo, huwag ng kasinungalingan.”

Verse 49

भीष्म उवाच बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर । यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्‌ न तु संवदे,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि! तब राजाने उत्तर दिया--“बहुत अच्छा। यदि मैं जानता होऊँगा तो अवश्य बता दूँगा और यदि नहीं जानता होऊँगा तो नहीं बताऊँगा”

Sabi ni Bhishma: Sumagot si Haring Yudhishthira sa kanya, “Gayon nga.” “Kung alam ko, tiyak kong sasabihin; ngunit kung hindi ko alam, hindi ako magsasalita na wari’y alam ko.”

Verse 50

पुरोहित उवाच पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत्‌ । शान्तिहोमेषु च सदा कि त्वं हससि वीक्ष्य माम्‌,पुरोहितजीने कहा--महाराज! प्रतिदिन पुण्याह-वाचनके समय तथा बारंबार धार्मिक कृत्य कराते समय एवं शान्तिहोमके अवसरोंपर आप मेरी ओर देखकर क्‍यों हँसा करते हैं?

Wika ng purohit: “Maharaja! Araw-araw, sa oras ng pagbigkas ng punyāha, at tuwing paulit-ulit na isinasagawa ang mga tungkuling dharma, at sa mga homa para sa kapayapaan—bakit mo ako tinitingnan at tinatawanan?”

Verse 51

सव्रीड वै भवति हि मनो मे हसता त्वया । कामया शापितो राजन्‌ नान्यथा वक्तुमहसि,आपके हँसनेसे मेरा मन लज्जित-सा हो जाता है। राजन! मैं शपथ दिलाकर पूछ रहा हूँ, आप इच्छानुसार सच-सच बताइये। दूसरी बात कहकर बहलाइयेगा मत

“Kapag ikaw ay tumatawa, ang aking loob ay tila napapahiya at nagiging alanganin. O Hari, sa ilalim ng mabigat na panunumpa kita tinatanong—magsabi ka ng katotohanan ayon sa tunay mong nais sabihin; huwag mo akong ilihis sa ibang salita upang linlangin o patahimikin.”

Verse 52

सुव्यक्त कारणं ह्वात्र न ते हास्यमकारणम्‌ । कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे,आपके इस हँसनेमें स्पष्ट ही कोई विशेष कारण जान पड़ता है। आपका हँसना बिना किसी कारणके नहीं हो सकता। इसे जाननेके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा है; अतः आप यथार्थ रूपसे यह सब कहिये

Maliwanag na may tiyak na dahilan ang iyong pagtawa rito; hindi maaaring pagtawa na walang sanhi. Matindi ang aking pagnanais na malaman—kaya ipahayag mo sa akin ang lahat ayon sa tunay na katotohanan.

Verse 53

राजोवाच एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि । अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज,राजाने कहा--विप्रवर! आपके इस प्रकार पूछनेपर तो यदि कोई न कहने योग्य बात हो तो उसे भी अवश्य ही कह देना चाहिये। अत: आप मन लगाकर सुनिये

Sinabi ng hari: “O brāhmaṇa, yamang nagsalita ka nang ganyan, kahit may bagay na karaniwang hindi dapat sabihin, ngayon ay tiyak na dapat itong ipahayag. Kaya, O dalawang-ulit na isinilang, makinig ka nang may iisang tuon ng isip.”

Verse 54

पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम । जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृूणु,द्विजश्रेष्ठ। जब हमने पूर्वजन्ममें शरीर धारण किया था, उस समय जो घटना घटित हुई थी, उसे सुनिये। ब्रह्मन! मुझे पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण है। आप ध्यान देकर मेरी बात सुनिये

O pinakadakila sa mga dalawang-ulit na isinilang, dinggin mo ang nangyari noong kami’y nagtaglay ng katawan sa dating buhay. O brāhman, naaalala ko ang mga bagay ng nakaraang kapanganakan—makinig ka sa aking salita nang may pag-iingat at pagtuon.

Verse 55

शूद्रो<हमभवं पूर्व तापसो भृशसंयुतः । ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाभूद्‌ द्विजसत्तम,विप्रवर! पहले जन्ममें मैं शूद्र था। फिर बड़ा भारी तपस्वी हो गया। उन्हीं दिनों आप उग्र तप करनेवाले श्रेष्ठ महर्षि थे

O pinakadakilang pari, sa dating buhay ako’y isang Śūdra; pagkaraan ay naging isang mahigpit na asceta, puspos ng matinding pagpipigil-sa-sarili. At ikaw, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, noon ay isang rishi na nagsasagawa ng mabagsik na austeridad.

Verse 56

प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्‌ ममानुग्रहबुद्धिना । पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेश: कृतोडनघ,निष्पाप ब्रह्मन! उन दिनों आप मुझसे बड़ा प्रेम रखते थे; अतः मेरे ऊपर अनुग्रह करनेके विचारसे आपने पितृकार्यमें मुझे आवश्यक विधिका उपदेश किया था

O Brahmin na walang dungis, noon ay labis ang iyong paglingap at pagmamahal sa akin. Kaya, sa hangaring pagpalain ako, itinuro mo na sa akin ang wastong paraan ng mga ritwal na iniaalay sa mga ninuno.

Verse 57

बृस्‍्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम । एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथा:,मुनिश्रेष्ठ! कुशके चट कैसे रखे जायँ? कुशा कैसे बिछायी जाय? हव्य और कव्य कैसे समर्पित किये जायँ? इन्हीं सब बातोंका आपने मुझे उपदेश दिया था। इसी कर्मदोषके कारण आपको इस जन्ममें पुरोहित होना पड़ा

O pinakamainam sa mga pantas! Itinuro mo sa akin ang wastong paghawak sa banal na upuan at sa damong darbha, at kung paano ihain ang havya (mga handog sa mga diyos) at ang kavya (mga alay sa mga ninuno). Ngunit dahil sa isang kapintasan sa mismong pagsasagawa ng ritwal na iyon, isinilang ka sa buhay na ito bilang isang purohita (pari ng sambahayan).

Verse 58

अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम्‌ । मत्कृतस्योपदेशस्य त्वयावाप्तमिदं फलम्‌,विप्रेन्द्र! यह कालका उलट-फेर तो देखिये कि मैं तो शूद्रसे राजा हो गया और मुझे ही उपदेश करनेके कारण आपको यह फल मिला

Wika ng pari: “O pinakamainam sa mga brāhmaṇa, masdan ang pagbaligtad na ginawa ng Panahon. Ako’y naging hari, at ikaw nama’y tumanggap ng bungang ito bilang bunga ng payong ibinigay ko.”

Verse 59

एतस्मात्‌ कारणाद्‌ ब्रह्मन्‌ प्रहसे त्वां द्विजोत्तम | नत्वां परिभवन्‌ ब्रह्मन्‌ प्रहसामि गुरुर्भवान्‌

Dahil dito, O Brahmin, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, ako’y napapatawa sa iyo. Ngunit, O Brahmin, hindi ako tumatawa upang hamakin ka—sapagkat ikaw ang aking guro.

Verse 60

द्विजश्रेष्ठ! ब्रह्मन! इसी कारणसे मैं आपकी ओर देखकर हँसता हूँ। आपका अनादर करनेके लिये मैं आपकी हँसी नहीं उड़ाता हूँ; क्योंकि आप मेरे गुरु हैं ।। विपर्ययेण मे मन्युस्तेन संतप्यते मन: । जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै,यह जो उलट-फेर हुआ है, इससे मुझको बड़ा खेद है और इसीसे मेरा मन संतप्त रहता है। मैं अपनी और आपकी भी पूर्वजन्मकी बातोंको याद करता हूँ; इसीलिये आपकी ओर देखकर हँस देता हूँ

O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, O brāhmaṇa—dahil dito, napapangiti ako kapag tumitingin sa iyo. Hindi ako tumatawa upang bastusin ka, sapagkat ikaw ang aking guro. Ang pagbaligtad na ito’y nagdudulot sa akin ng matinding dalamhati, at ang aking isip ay nag-aalab sa pagdurusa. Sa pag-alaala sa ugnayan natin sa mga nagdaang kapanganakan, hindi ko mapigilang ngumiti kapag ikaw ay aking tinitingnan—ngunit ang ngiting iyon ay mula sa lungkot at paggunita, hindi sa paghamak.

Verse 61

एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम्‌ । पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे,आपकी उग्र तपस्या थी, वह मुझे उपदेश देनेके कारण नष्ट हो गयी। अतः आप पुरोहितका काम छोड़कर पुनः संसार-सागरसे पार होनेके लिये प्रयत्न कीजिये

“Ang iyong mabagsik na pag-aayuno at pagninilay (tapas) ay tunay na napawi dahil sa pagtuon mo sa pagtuturo. Kaya’t iwan mo ang tungkulin ng purohita at magsikap kang muli—upang matawid mo ang dagat ng sansara, ang pag-ikot ng makamundong pag-iral.”

Verse 62

इतस्त्वमधमामन्यां मा योनि प्राप्स्यसे द्विज । गृह्मातां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम,ब्रह्मम! साधुशिरोमणे! कहीं ऐसा न हो कि आप इसके बाद दूसरी किसी नीच योनिमें पड़ जायँ। अत: विप्रवर! जितना चाहिये धन ले लीजिये और अपने अन्त:ःकरणको पवित्र बनानेका प्रयत्न कीजिये

“Mula ngayon, nawa’y huwag kang mapahulog sa alinmang hamak na kapanganakan pagkatapos nito, O Dvija (Brahmin). Kaya, O pinakadakilang Vipra, kunin mo ang yamang kailangan mo, at pagsikapan mong dalisayin ang iyong kalooban—O Brahmin na pinakamataas, hiyas sa tuktok ng mga banal!”

Verse 63

भीष्म उवाच ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्‍न्यनेकश: । ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्ष॒ सर्वश:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर राजासे विदा लेकर पुरोहितने बहुत-से ब्राह्मणोंको अनेक प्रकारके दान दिये। धन, भूमि और ग्राम भी वितरण किये

Sinabi ni Bhishma: “Pagkaraan, nang pormal na pinahintulutan ng hari na lumisan, ang pari ay namahagi ng sari-saring kaloob sa maraming Brahmin—yaman, lupain, at maging mga nayon—na ibinigay nang ganap.”

Verse 64

कृच्छाणि चीर्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमै: | तीर्थानि चापि गत्वा वै दानानि विविधानि च,उस समय श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके बताये अनुसार उन्होंने अनेक प्रकारके कृच्छुव्रत किये और तीर्थोमें जाकर नाना प्रकारकी वस्तुएँ दान की

Sinabi ni Bhishma: “Pagkaraan, ayon sa eksaktong itinakda ng pinakadakilang mga Brahmin, isinagawa niya at tinapos ang maraming mahihigpit na panatang pagtubos (kṛcchra-vrata). Naglakbay din siya sa mga banal na tawiran (tīrtha) at nagkaloob ng iba’t ibang uri ng limos.”

Verse 65

दत्वा गाश्जैव विप्रेभ्य: पूतात्माभवदात्मवान्‌ | तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तप:,ब्राह्मणोंको गोदान करके पवित्रात्मा होकर उन मनस्वी ब्राह्मणने फिर उसी आश्रमपर जाकर बड़ी भारी तपस्या की

Sinabi ni Bhishma: “Matapos maghandog ng mga baka sa mga Brahmin, ang taong may pagpipigil-sa-sarili ay naging dalisay sa kalooban. Pagkaraan, bumalik siya sa mismong ashram na iyon at nagsagawa ng napakalawak at mahigpit na pag-aayuno at pagninilay (tapas).”

Verse 66

ततः सिद्धि) परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम | सम्मतश्नलाभवत्‌ तेषामाश्रमे तन्निवासिनाम्‌,नृपश्रेष्ठ। तदनन्तर परम सिद्धिको प्राप्त होकर वे ब्राह्मण देवता उस आश्रममें रहनेवाले समस्त साधकोंके लिये सम्माननीय हो गये

Pagkaraan, O pinakamahusay sa mga hari, ang Brahmin na iyon ay nakamit ang pinakadakilang siddhi, at naging karapat-dapat igalang ng lahat ng mga nagsasanay na naninirahan sa ashram na iyon.

Verse 67

एवं प्राप्तो महत्कृच्छुमृषि: सन्नपसत्तम । ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद्‌ वर्णावरे जने,नूपशिरोमणे! इस प्रकार वे ऋषि शूद्रको उपदेश देनेके कारण महान्‌ कष्टमें पड़ गये; इसलिये ब्राह्मणको चाहिये कि वह नीच वर्णके मनुष्यको उपदेश न दे

Wika ni Bhīṣma: “Kaya nga, ang pantas na ermitanyong iyon, bagama’t tunay na marangal, ay napasok sa matinding kapighatian. Kaya, O hiyas sa korona ng mga hari, ang isang brāhmaṇa ay hindi dapat magturo sa taong kabilang sa mas mababang kaayusang panlipunan.”

Verse 68

(वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नूप । उपदेशं हि कुर्वाणो द्विज: कृच्छुमवाप्तुयात्‌ । नरेश्वर! ब्राह्मणको चाहिये कि वह कभी शूद्रको उपदेश न दे; क्योंकि उपदेश करनेवाला ब्राह्मण स्वयं ही संकटमें पड़ जाता है ।। नेषितव्यं सदा वाचा द्विजेन नृपसत्तम । न च प्रवक्तव्यमिह किंचिद्‌ वर्णावरे जने ।।) नृपश्रेष्ठ! ब्राह्णणको अपनी वाणीद्वारा कभी उपदेश देनेकी इच्छा ही नहीं करनी चाहिये। यदि करे भी तो नीच वर्णके पुरुषको तो कदापि कुछ उपदेश न दे ।। ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातय: । एतेषु कथयन्‌ राजन ब्राह्मुणो न प्रदुष्पति,राजन! ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य--ये तीन वर्ण द्विजाति कहलाते हैं। इन्हें उपदेश देनेवाला ब्राह्मण दोषका भागी नहीं होता है

Wika ni Bhīṣma: “O hari, ang isang brāhmaṇa ay dapat laging umiwas sa pagbibigay-aral; sapagkat ang isang dvija (dalawang ulit na isinilang) na magtuturo ay maaaring mahulog sa kapighatian. O panginoon ng mga tao, ang brāhmaṇa ay hindi dapat magturo sa isang Śūdra, sapagkat ang brāhmaṇang gumagawa nito ay siya ring napapahamak. O pinakamahusay sa mga hari, ang dvija ay hindi man lamang dapat magbalak na gumabay sa iba sa pamamagitan ng pananalita; at sa daigdig na ito, huwag magturo ng anuman sa taong kabilang sa mas mababang varṇa. O pinakadakilang tagapamahala, ang brāhmaṇa, kṣatriya, at vaiśya—ang tatlong varṇa na ito ang tinatawag na dvija; ang brāhmaṇang nagtuturo sa kanila ay hindi nagkakasala.”

Verse 69

तस्मात्‌ सद्धि्न वक्तव्यं कस्यचित्‌ किंचिदग्रत: । सूक्ष्मा गतिर्ि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्कृतात्मभि:,इसलिये सत्पुरुषोंको कभी किसीके सामने कोई उपदेश नहीं देना चाहिये; क्योंकि धर्मकी गति सूक्ष्म है। जिन्होंने अपने अन्तःकरणको शुद्ध एवं वशीभूत नहीं कर लिया है, उनके लिये धर्मकी गतिको समझना बहुत ही कठिन है

Kaya nga, huwag magmadaling magbigay ng aral sa kung sinu-sino sa harap ng iba. Napakapino ng landas ng dharma; at para sa mga hindi pa nakapagsanay at nakapagpadalisay ng kanilang kalooban, napakahirap matukoy kung ano ang tunay na hinihingi ng dharma.

Verse 70

तस्मान्मौनेन मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृता: । दुरुक्तस्य भयाद्‌ राजन्‌ नाभाषन्ते च किंचन

Kaya nga, O hari, ang mga pantas ay may paggalang na tumatanggap ng kanilang mga panata sa pamamagitan ng katahimikan. Sa takot sa pinsalang maaaring idulot ng salitang di-wasto, hindi sila nagsasalita ng anuman.

Verse 71

राजन! इसीलिये ऋषि-मुनि मौनभावसे ही आदसरपूर्वक दीक्षा देते हैं। कोई अनुचित बात मुँहसे न निकल जाय, इसीके भयसे वे कोई भाषण नहीं देते हैं ।। धार्मिका गुणसम्पन्ना: सत्यार्जवसमन्विता: । दुरुक्तवाचाभिहितै: प्राप्तुवन्तीह दुष्कृतम्‌,धार्मिक, गुणवान्‌ तथा सत्य-सरलता आदि गुणोंसे सम्पन्न पुरुष भी शास्त्रविरुद्ध अनुचित वचन कह देनेके कारण यहाँ दुष्कर्मके भागी हो जाते हैं

Wika ni Bhīṣma: “Kaya nga, ang mga ṛṣi at muni ay may paggalang na nagkakaloob ng pagtanggap sa panata sa pamamagitan ng katahimikan—sa takot na may di-angkop na salita ang makawala sa bibig. Maging ang mga taong matuwid, hitik sa kabutihan, at may katotohanan at tuwiran ng loob, ay nagiging mananagot dito sa daigdig kapag nakapagsalita ng di-wasto, salungat sa śāstra.”

Verse 72

उपदेशो न कर्तव्य: कदाचिदपि कस्यचित्‌ | उपदेशाद्धि तत्‌ पापं ब्राह्मण: समवाप्नुयात्‌,ब्राह्मणको चाहिये कि वह कभी किसीको उपदेश न करे; क्योंकि उपदेश करनेसे वह शिष्यके पापको स्वयं ग्रहण करता है

Wika ni Bhīṣma: Ang isang Brāhmaṇa ay hindi dapat magbigay ng aral kaninuman, kailanman, nang walang pag-iingat. Sapagkat sa pagbibigay ng gayong aral, sinasabing napapasan niya ang kasalanang iyon—na para bang inaako niya ang pagkakasala ng alagad.

Verse 73

विमृश्य तस्मात्‌ प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता । सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति हि,अतः धर्मकी अभिलाषा रखनेवाले विद्वान्‌ पुरुषको बहुत सोच-विचारकर बोलना चाहिये; क्योंकि साँच और झूठमिश्रित वाणीसे किया गया उपदेश हानिकारक होता है

Kaya ang marunong na nagnanais magtaguyod ng dharma ay dapat magsalita lamang matapos ang masusing pagninilay. Sapagkat ang aral na ibinibigay sa pananalitang humahalo ang totoo at ang huwad ay nagiging mapanira.

Verse 74

वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्ित्य विनिश्चयम्‌ | स चोपदेश: कर्तव्यो येन धर्ममवाप्रुयात्‌,यहाँ किसीके पूछनेपर बहुत सोच-विचारकर शास्त्रका जो सिद्धान्त हो वही बताना चाहिये तथा उपदेश वह करना चाहिये जिससे धर्मकी प्राप्ति हो

Wika ni Bhīṣma: Kapag tinanong, magsalita lamang matapos ang maingat na pagninilay, at ihayag ang pinagtibay na pasya ng mga śāstra. At ang aral na ibibigay ay yaong maghahatid sa nagtatanong sa pag-abot ng dharma.

Verse 75

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातमुपदेशकृते मया । महान्‌ क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेदिह,उपदेशके सम्बन्धमें मैंने ये सब बातें तुम्हें बतायी हैं। अनधिकारीको उपदेश देनेसे महान क्लेश प्राप्त होता है। इसलिये यहाँ किसीको उपदेश न दे

Wika ni Bhīṣma: “Naipaliwanag ko na sa iyo ang lahat ng ito alang-alang sa pagtuturo. Sapagkat malaking dalamhati ang ibinubunga ng pagbibigay-aral sa hindi karapat-dapat; kaya huwag magturo rito nang walang pagpili.”

Verse 343

अजायत महाराजवंशे स च महाद्युति: । तदनन्तर दीर्घकालतक तपस्या करके वह शूद्र तपस्वी वनमें ही मृत्युको प्राप्त हुआ और उसी पुण्यके प्रभावसे एक महान्‌ राजवंशमें महातेजस्वी बालकके रूपमें उत्पन्न हुआ

Wika ni Bhīṣma: Pagkaraan, sa pamamagitan ng mahabang tapas, ang asetikong Śūdra na iyon ay namatay sa gubat; at sa kapangyarihan ng gayong kabutihang-naipon, siya’y muling isinilang sa isang dakilang angkan ng mga hari, bilang isang batang may pambihirang ningning.

Verse 383

सांख्ये चैव परा प्रीतिस्तस्य चैवं व्यवर्धत । वे ऋषि वेद और अथर्ववेदके परिनिष्छित विद्वान्‌ हो गये। कल्पप्रयोग और ज्योतिषयमें भी पारंगत हुए। सांख्यमें भी उनका परम अनुराग बढ़ने लगा

Wika ni Bhishma: “Sa Sāṅkhya man din, sumilang ang kanyang pinakamataas na ligaya, at sa ganyang paraan ay patuloy itong lumago.” Naging pantas siyang ganap ang pag-unawa sa Veda at Atharvaveda; bihasa rin sa Kalpa (mga tuntuning pang-ritwal) at Jyotiṣa (agham ng mga bituin). Kaya’t ang kanyang matinding pag-ibig sa Sāṅkhya ay lalo pang sumidhi.

Verse 443

कथाभिरनुकूलाभी राजानं चाभ्यरोचयत्‌ । तदनन्तर एक दिन पुरोहितजी राजासे एकान्तमें मिले और मनोनुकूल कथाएँ सुनाकर राजाको प्रसन्न करने लगे

Wika ni Bhishma: “Sa pamamagitan ng mga kuwentong kaaya-aya at nakalulugod, nakuha niya ang pagsang-ayon ng hari at pinasaya ito.” Pagkaraan, isang araw, nakipagkita nang lihim ang punong pari sa hari at naglahad ng mga salaysay na ayon sa loob upang pagaanin ang kanyang kalooban.