उपदेशदोषप्रसङ्गः (Upadeśa-doṣa-prasaṅgaḥ) — The Risk of Misapplied Counsel
द्विजश्रेष्ठ! ब्रह्मन! इसी कारणसे मैं आपकी ओर देखकर हँसता हूँ। आपका अनादर करनेके लिये मैं आपकी हँसी नहीं उड़ाता हूँ; क्योंकि आप मेरे गुरु हैं ।।
viparyayeṇa me manyus tena santapyate manaḥ | jātiṁ smarāmy ahaṁ tubhyam atas tvāṁ prahasāmi vai ||
O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, O brāhmaṇa—dahil dito, napapangiti ako kapag tumitingin sa iyo. Hindi ako tumatawa upang bastusin ka, sapagkat ikaw ang aking guro. Ang pagbaligtad na ito’y nagdudulot sa akin ng matinding dalamhati, at ang aking isip ay nag-aalab sa pagdurusa. Sa pag-alaala sa ugnayan natin sa mga nagdaang kapanganakan, hindi ko mapigilang ngumiti kapag ikaw ay aking tinitingnan—ngunit ang ngiting iyon ay mula sa lungkot at paggunita, hindi sa paghamak.
पुरोहित उवाच
Even when circumstances invert social or personal roles, one should not abandon reverence for one’s guru. The speaker clarifies that outward laughter can arise from inner sorrow and remembrance, not from contempt; ethical intent (bhāva) matters in judging an act.
The priest addresses a brāhmaṇa (who is also his guru) and explains why he smiles while looking at him: a painful reversal has occurred, troubling his mind. Recalling their connection from former births, he smiles involuntarily, while explicitly denying any intention to insult his teacher.