Adhyaya 151

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २९ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) अपन का छा | अत-४#-#कात पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: माता कुन्तीके लिये भीमसेनका जल ले आना

Sinabi ni Vaiśampāyana: O Haring Janamejaya, nang humakbang pasulong si Bhīmasena, ang gubat—na nayayanig ng napakalakas na bugso ng kaniyang bilis—ay waring umiikot, kasama ang mga punò at nagsasanga-sangang sanga.

Verse 2

जड्घावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा । आवर्जितलतावक्ष मार्ग चक्रे महाबल:

Sinabi ni Vaiśampāyana: Gaya ng mabangis na hanging humahampas sa pagsalubong ng mga buwang Jyeṣṭha at Āṣāḍha, gayon din ay tila may bugso ng hangin na sumisibol mula sa lakas ng galaw ng kaniyang mga binti. Ang makapangyarihang si Bhīma, saan man magtungo, ay lumilikha ng daan sa pagyurak sa mga baging at punò, dinudurog ang mga ito hanggang mapantay sa lupa.

Verse 3

स मृदनन्‌ पुष्यितांश्वैव फलितांश्व वनस्पतीन्‌ | अवरुज्य ययौ गुल्मान्‌ पथस्तस्य समीपजान्‌,उनके मार्गके निकट जो फल और फूलोंसे लदे हुए वनस्पति एवं गुल्म आदि होते, उन्हें तोड़कर वे पैरोंसे रौंदते जाते थे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Sa kaniyang paglakad, niyurakan niya ang mga punòng hitik sa bulaklak at bunga; at sa pagkaputol ng mga iyon, dinurog din niya ang mga palumpong na tumutubo malapit sa kaniyang daraanan.

Verse 4

स रोषित इव क्ुद्धो वने भज्जन्‌ महाद्रुमान्‌ । त्रिप्रखुतमद: शुष्मी षष्टिवर्षी मतड़राट्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: Gaya ng makapangyarihang panginoon ng mga elepante—animnapung taong gulang, malakas, at umaagos ang tatluhang katas ng paglalandi—na wari’y nagngangalit at dumaraan sa gubat na binabali ang malalaking punò, gayon din ang maningning na si Bhīmasena: sumulong siya sa kakahuyan, pinabubuwal ang mga dambuhalang punò habang siya’y naglalakad.

Verse 5

गच्छतस्तस्य वेगेन ताक्ष्यमारुतरंहस: । भीमस्य पाणए्जुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत,गरुड़ और वायुके समान तीव्र गतिवाले भीमसेनके चलते समय उनके (महान) वेगसे अन्य पाण्जुपुत्रोंको मूर्च्छा-सी आ जाती थी

Wika ni Vaiśampāyana: Nang si Bhīma—kasingbilis ni Garuḍa at ng hangin—ay sumulong sa kanyang napakalakas na bilis, ang iba pang mga anak ni Pāṇḍu ay waring tinamaan ng pagkahilo at panghihina, hindi makasabay ni makatiis sa bigat ng kanyang hakbang.

Verse 6

असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवै: | पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्‌ तदा

Madalas nilang tinatawid ang malalawak na agos hanggang sa malayong pampang, gamit ang dalawang bisig na wari’y mga sagwan. At noon, dahil sa takot sa mga anak ni Dhṛtarāṣṭra, ang lahat ng Pāṇḍava ay nagtungo at nanahan sa mga lihim na pook na tago sa daan.

Verse 7

कृच्छेण मातरं चैव सुकुमारी यशस्विनीम्‌ । अवहत्‌ स तु पृष्ठेन रोधस्तु विषमेषु च,भीमसेन अपनी सुकुमारी एवं यशस्विनी माता कुन्तीको पीठपर बिठाकर नदीके ऊँचे- नीचे कगारोंपर बड़ी कठिनाईसे ले जाते थे

Wika ni Vaiśampāyana: Sa matinding hirap, pasan niya sa likod ang kanyang ina—marikit at bantog—at inakay ito sa pampang ng ilog na baku-bako, pataas-baba ang lupa.

Verse 8

अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम्‌ | क्र्रपक्षिम॒गं घोरं सायाह्ले भरतर्षभ

Wika ni Vaiśampāyana: Pagsapit ng dapithapon, O pinakamainam sa angkan ng Bharata, narating nila ang isang nakapanghihilakbot na bahagi ng gubat, salat sa ugat, bunga, at tubig; at doo’y naninirahan ang mababangis na ibon at mga mandaragit na hayop.

Verse 9

घोरा समभवत्‌ संध्या दारुणा मृगपक्षिण: । अप्रकाशा दिश: सर्वा वातैरासन्ननार्तवै:

Ang dapithapon ay naging kakila-kilabot at mabagsik; doo’y naninirahan ang mababangis na hayop at ibon. Sa pag-ihip ng mararahas na hanging wala sa panahon, ang lahat ng dako ay dumilim, na wari’y natabingan ng alikabok.

Verse 10

शीर्णपर्णफलै राजन्‌ बहुगुल्मक्षुपैर्ट्रमै: । भग्नावभग्नभूयिष्ठैर्ननाद्रुमसमाकुलै:

Wika ni Vaiśampāyana: “O Hari, ang gubat ay nagkalat sa mga nalaglag na dahon at bunga. Maraming punò—kasama ang mga sukal, palumpong, at mga baging—ang napayuko at nabali sa lakas ng bugso ng hangin. Sa mga punòng basag at kalahating basag sa iba’t ibang dako, ang kakahuyan ay naging isang magulong bunton ng mga wasak na punò; at sa gitna ng kaguluhang iyon, umalingawngaw ang huni ng mga ibon, na wari’y ang dilim ay kumakalat sa lahat ng panig.”

Verse 11

ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिता: । नाशवनुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया

Wika ni Vaiśampāyana: “Ang mga anak ng Kuru (ang mga Pāṇḍava), pinahirapan ng matinding pagod at uhaw, ay hindi na nakapagpatuloy noon; at nang sumiklab ang mabigat na antok mula sa pagkahapo, sila’y nanghina at huminto.”

Verse 12

न्यविशन्त हि ते सर्वे निरास्वादे महावने । ततस्तृषापरिकलान्ता कुन्ती पुत्रानथाब्रवीत्‌,तब उन सबने उस नीरस विशाल जंगलमें डेरा डाल दिया। तत्पश्चात्‌ प्याससे पीड़ित कुन्तीदेवी अपने पुत्रोंसे बोली--

Wika ni Vaiśampāyana: “Huminto silang lahat at nagkampo sa malawak na gubat na iyon, mapanglaw at salat sa anumang kaaliwan. Pagkaraan, si Kuntī, lupaypay sa uhaw, ay nagsalita sa kaniyang mga anak.”

Verse 13

माता सती पाण्डवानां पज्चानां मध्यत:ः स्थिता । तृष्णया हि परीतास्मि पुत्रान्‌ भूशमथाब्रवीत्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Bagaman siya ang ina ng limang Pāṇḍava at nakatayo sa gitna nila, siya’y pinahihirapan ng uhaw. Sa tindi ng pangangailangan, si Kuntī ay paulit-ulit at taimtim na nagsalita sa kaniyang mga anak, inilalahad ang kaniyang pagdurusa.”

Verse 14

तच्छुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्‌ प्रजल्पितम्‌ । कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे

Wika ni Vaiśampāyana: “Nang marinig ni Bhīmasena ang mga salitang iyon—salitang binitiwan ng ina sa pag-ibig na pangmagulang—napuno ng habag ang kaniyang dibdib at nag-alab ang dalamhati sa loob. Agad siyang naghanda upang siya mismo ang umalis (upang kumuha ng tubig).”

Verse 15

ततो भीमो वन घोर प्रविश्य विजनं महत्‌ | न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह,उस समय भीमने उस विशाल, निर्जन एवं भयंकर वनमें प्रवेश करके एक बहुत सुन्दर और विस्तृत छायावाला बरगदका पेड़ देखा

Pagkaraan, pumasok si Bhīma sa malawak, tiwangwang, at nakapanghihilakbot na gubat; at doon ay nasilayan niya ang isang kaaya-ayang punong nyagrodha (balete/banyan) na may napakalawak na lilim—isang payapang kanlungan sa gitna ng ilang.

Verse 16

तत्र निक्षिप्य तान्‌ सर्वानुवाच भरतर्षभ: । पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो,राजन! भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ भीमसेनने उन सबको वहीं बिठाकर कहा--“आपलोग यहाँ विश्राम करें, तबतक मैं पानीका पता लगाता हूँ

Doon, pinaupo ni Bhīmasena—ang pinakadakila sa angkan ng mga Bharata—ang lahat at nagsabi: “Mahal na Panginoon, O Hari, magpahinga muna kayo rito; samantala, hahanapin ko ang maiinom na tubig.”

Verse 17

एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिण: । ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्येति मतिर्मम,'ये जलचर सारस पक्षी बड़ी मीठी बोली बोल रहे हैं; (अतः) यहाँ (पासमें) अवश्य कोई महान्‌ जलाशय होगा--ऐसा मेरा विश्वास है”

Wika ni Vaiśampāyana: “Ang mga sārasa (tagak/kran) na naninirahan sa tubig ay umaawit nang matamis. Tiyak na may malaking anyong-tubig sa malapit—iyan ang aking paniniwala.”

Verse 18

अनुज्ञातः स गच्छेति क्षात्रा ज्येष्देन भारत । जगाम तत्र यत्र सम सारसा जलचारिण:

Sabi ni Vaiśampāyana: “O Bhārata, nang pahintulutan siya ng panganay na kapatid, ang kṣatriya na si Yudhiṣṭhira, na nagsabing ‘Humayo,’ agad na umalis si Bhīmasena. Pagkatanggap ng pahintulot, nagtungo siya sa mismong pook na pinanggagalingan ng huni ng mga sārasa na naninirahan sa tubig.”

Verse 19

स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ । तेषामर्थे च जग्राह भ्रातृणां भ्रातृवत्सल: । उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत

Sabi ni Vaiśampāyana: “Doon, matapos uminom at maligo, O pinakamatatag sa mga Bharata, si Bhīma—na mapagmahal sa kanyang mga kapatid—ay kumuha rin ng tubig para sa kanila, at dinala iyon na nakabalot sa kanyang pang-itaas na kasuotan (uttarīya).”

Verse 20

गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति । शोकदुःखपरीतात्मा नि:शश्वासोरगो यथा

Mula sa layong humigit-kumulang isang gavyūti, nagmadali siyang tumungo sa kanyang ina. Nababalot ng dalamhati at pighati ang kanyang kalooban, at humihinga siya nang mahaba at mabigat na parang ahas—hudyat ng bigat na moral ng naganap at ng kagyat na pangangailangang humanap ng kanlungan at payo ng ina.

Verse 21

स सुप्तां मातरं दृष्टवा क्षातृश्च वसुधातले । भृशं शोकपरीतात्मा विललाप वृकोदर:,माता और भाइयोंको धरतीपर सोया देख भीमसेन मन-ही-मन अत्यन्त शोकसे संतप्त हो गये और इस प्रकार विलाप करने लगे---

Nang makita niyang natutulog ang kanyang ina sa hubad na lupa, at gayundin ang kanyang mga kapatid, si Bhīma—si Vṛkodara—ay lubusang nilamon ng dalamhati. Sinakal ng pighati ang kanyang puso, at nagsimula siyang managhoy, inilalantad ang kirot na moral ng isang anak at kapatid na humaharap sa kawalang-kaya at panganib ng kanyang pamilya.

Verse 22

अत: कष्टतरं कि नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति । यत्‌ पश्यामि महीसुप्तान्‌ 20% सुमन्दभाक्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Anong tanawin pa ang maaaring higit na masakit kaysa rito? Sapagkat nakikita ko ang aking mga kapatid na natutulog sa hubad na lupa—aba, ako’y tunay na kapus-palad.” Ipinahihiwatig ng taludtod ang pagkabiglang moral sa pagbaligtad ng nararapat na dangal: yaong dapat pinangangalagaan at pinararangalan ay nauuwi sa paghihirap, kaya’t napapahiyaw sa tadhana at sa pagkamarupok ng panatag na buhay sa daigdig.

Verse 23

शयनेषु पराघ्येषु ये पुरा वारणावते । नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेडद्य सुप्ता महीतले

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Yaong mga taong iyon din na noong una, sa Vāraṇāvata, ay hindi makatulog kahit sa mamahaling higaan—ngayon ay natutulog sa hubad na lupa.”

Verse 24

स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसड्घावमर्दिन: । कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Si Kuntī—kapatid na babae ni Vasudeva at anak na dalaga ni Haring Kuntibhoja—ay laging pinararangalan dahil sa ganap na taglay niyang mga mapalad na tanda; siya’y kaugnay ng mga bayani na dumudurog sa mga pangkat ng kaaway.”

Verse 25

स्‍्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्या पाण्डोर्महात्मन: । तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Siya ang manugang ni Vicitravīrya at ang marangal na asawa ayon sa dharma ng dakilang-loob na si Pāṇḍu; at siya rin ang aming sariling ina, nagniningning na gaya ng liwanag sa pinakaloob ng lotus.”

Verse 26

सुकुमारतरामेनां महारहशयनोचिताम्‌ | शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Masdan ngayon—siya na pinakamaselan, karapat-dapat sa mamahalin at marangal na higaan—ay nakahimlay sa hubad na lupa, isang pahingahang lubos na di angkop sa kanya. Ang babaeng yaon, kapatid ni Vasudeva, anak ni Haring Kuntibhoja, laging pinararangalan dahil sa mga mapalad na tanda; naging manugang ni Haring Vicitravīrya at matuwid na asawa ayon sa dharma ng dakilang-loob na si Pāṇḍu; nagsilang ng mga anak na tulad namin; na ang ningning ay gaya ng pinakaloob ng lotus—si Kuntī, ngayo’y nakikitang natutulog sa lupa. Hindi ito kalagayang nararapat sa kanya.”

Verse 27

धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुषुवे या सुतानिमान्‌ | सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते प्रासादशायिनी

Siya na nagsilang ng mga anak na ito sa pamamagitan ni Dharma, ni Indra, at ni Vāyu—siya ring si Kuntī, ang reynang sanay humimlay sa palasyo—ngayo’y pagod na pagod sa hirap at nakahandusay sa lupa.

Verse 28

कि नु दुःखतरं शक्‍यं मया द्रष्टमत: परम्‌ | यो5हमद्य नरव्याप्रान्‌ सुप्तान्‌ पश्यामि भूतले,“इससे बढ़कर दुःख मैं और कया देख सकता हूँ जबकि अपने नरश्रेष्ठ भाइयोंको आज मुझे धरतीपर सोते देखना पड़ रहा है

Wika ni Vaiśampāyana: “Anong dalamhati pa ang maaari kong masaksihan na hihigit dito? Sapagkat ngayon, kailangan kong masdan ang mga pinakadakila sa mga lalaki—ang sarili kong mga kapatid—na natutulog sa lupa.”

Verse 29

त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्यो$र्हते नृप: । सो<यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्‌ कथम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Paano nangyari na ang haring ito—na laging matatag sa dharma at karapat-dapat sa paghahari sa tatlong daigdig—ay ngayo’y nakahimlay sa lupa, pagod na pagod, na parang karaniwang tao?”

Verse 30

अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो<र्जुन: । शेते प्राकृतववद्‌ भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्‌

Wika ni Vaiśampāyana: “Si Arjuna—maitim na tila ulap na punô ng ulan, at walang kapantay sa mga tao—ay ngayo’y nakahimlay sa hubad na lupa na parang karaniwang tao. Anong dalamhati pa ang hihigit dito?”

Verse 31

अश्रिनाविव देवानां याविमौ रूपसम्पदा । तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्ती धरणीतले

Wika ni Vaiśampāyana: “Ang dalawang ito—na sa ganda at kaganapan ng anyo’y wari’y tulad ng kambal na Aśvin sa hanay ng mga diyos—ay ngayo’y naririto, natutulog sa hubad na lupa na parang karaniwang tao.”

Verse 32

ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमा: कुलपांसना: । स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकज:

Ang may mga kamag-anak na hindi kumikiling, hindi di-makatarungan, at hindi dungis sa dangal ng angkan—siya’y nabubuhay nang masaya sa daigdig, gaya ng nag-iisang punongkahoy na nakatindig sa isang nayon.

Verse 33

एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्‌ पर्णफलान्वित: । चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीय: सुपूजित:

Kung sa isang nayon ay may iisang punongkahoy na hitik sa dahon at may bunga at bulaklak, kahit wala nang ibang kaparehong puno, itinuturing iyon na caitya—isang banal na puno—na dapat igalang at sambahin nang marangal.

Verse 34

येषां च बहव: शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिता: । ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामया:,“जिनके बहुत-से शूरवीर भाई-बन्धु धर्म-परायण होते हैं, वे भी संसारमें नीरोग रहते और सुखसे जीते हैं

Wika ni Vaiśampāyana: Yaong may maraming kamag-anak na matatapang—na kumakapit sa dharma at namumuhay ayon dito—ay nabubuhay nang masaya sa daigdig at nananatiling malusog, walang karamdaman.

Verse 35

बलवन्‍न्त: समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दना: । जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य ट्रमा: काननजा इव

Sinabi ni Vaiśampāyana: Yaong malalakas, sagana sa yaman, at nagbibigay-galak sa mga kaibigan at kamag-anak ay nabubuhay sa pag-asa at pag-alalay sa isa’t isa—gaya ng mga punong isinilang sa gubat, na tumitindig at lumalago sa bisa ng kapwa-suporta.

Verse 36

वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना । विवासिता न दग्धाश्व॒ कथंचिद्‌ दैवसंश्रयात्‌

Ngunit kami—pinalayas ni Dhṛtarāṣṭra, ang masamang-loob na iyon, kasama ang kaniyang mga anak—ay hindi nasunog; sa kung paanong paraan, sa pag-asa sa tadhana, kami’y nakaligtas.

Verse 37

तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिता: । कां दिशं प्रतिपत्स्यम: प्राप्ता: क्लेशमनुत्तमम्‌

Kaya ngayo, matapos makaligtas sa pagliyab, kami’y sumilong sa ilalim ng punong ito. Ngunit hindi namin alam kung saang panig kami tutungo. Nalugmok kami sa pagdurusang di masukat.

Verse 38

सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन । नूनं देवा: प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिर:

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Masiyahan ka na, ikaw na masama ang isip—O Dhārtarāṣṭra na makitid ang tanaw! Tiyak na kinalulugdan ka ng mga diyos; sapagkat hindi ipinahihintulot ni Haring Yudhiṣṭhira na patayin kita. Kaya hanggang ngayo’y nabubuhay ka pa.”

Verse 39

प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते । नन्वद्य त्वां सहामात्यं सकर्णानुजसौबलम्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Dahil pinipigil niya ang (pahintulot) sa pagpatay sa iyo, kaya nabubuhay ka pa, ikaw na masama ang isip. Tunay, ngayong araw ay maaari kitang ipadala—kasama ang iyong mga ministro, kasama si Karṇa, kasama ang iyong nakababatang kapatid, at kasama si Śakuni—sa kamatayan.”

Verse 40

गत्वा क्रोधसमाविष्ट: प्रेषयिष्ये यमक्षयम्‌ | कि नु शक्‍यं मया कर्तु यत्‌ ते न क्रुध्यते नृप:

Overcome with anger, he thought, “I could go and send him to Yama’s imperishable realm. Yet what can I do, when the king does not grow wrathful toward you?” The passage frames Bhīma’s fury as checked by Yudhiṣṭhira’s dharmic restraint: even when vengeance seems within reach, the righteous ruler refuses to authorize a killing driven by rage, and thus the violent impulse is held back by ethical kingship and self-control.

Verse 41

धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठ: पापाचार युधिष्ठिर: । एवमुक्‍्त्वा महाबाहु: क्रोधसंदीप्तमानस:

Vaiśampāyana said: “Yudhiṣṭhira, the foremost of the Pāṇḍavas, is righteous by nature—yet (in this moment) he is spoken of as one whose conduct is sinful (for restraining rightful punishment).” Having spoken thus, the mighty-armed Bhīma, his mind inflamed with anger, continued to burn inwardly. He condemned Duryodhana as foolish and short-sighted, declaring that Duryodhana’s wish had been fulfilled only because Yudhiṣṭhira would not permit his killing. Bhīma insisted he could, even now, send Duryodhana to Yama’s realm together with his counselors, Karṇa, his younger brothers, and Śakuni—yet he was held back by Yudhiṣṭhira’s refusal to rage against him. Saying this, Bhīma, seething within and rubbing his hands, sighed long in helplessness; like a fire whose flames have been smothered, he looked again at his brothers lying on the ground, sleeping calmly like ordinary men.

Verse 42

करं करेण निष्पिष्य नि:श्वसन्‌ दीनमानस: । पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावक:

Grinding one hand against the other, he sighed, his heart weighed down with dejection. Then, becoming downcast again—like a fire whose flames have subsided—he turned his gaze back toward his brothers lying on the ground. The ethical tension is clear: fierce power and the impulse to punish are restrained by the king’s commitment to dharma, so anger is forced inward rather than released as violence.

Verse 43

भ्रातृन्‌ महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदर: । विश्वस्तानिव संविष्टान्‌ पृथग्जनसमानिव

Vaiśampāyana said: Vṛkodara (Bhīma) looked upon his brothers lying asleep on the ground—resting as though in perfect trust, like ordinary people. The scene underscores a moral tension: even when righteous anger surges, restraint is demanded by dharma and by Yudhiṣṭhira’s refusal to sanction vengeance. Bhīma’s fury is checked by the ethical authority of his elder brother, while the sleeping brothers embody vulnerable innocence amid looming conflict.

Verse 44

नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये | जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्‌

Vaiśampāyana said: “Not far from this forest, I can make out a city. At a time when one ought to keep watch, my brothers are asleep. Very well—I'll keep vigil myself.” Resolving thus, Bhīmasena stayed awake, intending that once their fatigue had passed and they awoke, they would then drink water—an act of protective responsibility and self-restraint in a moment of vulnerability.

Verse 45

पास्यन्तीमे जल पश्चात्‌ प्रतिबुद्धा जितक्लमा: । इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Iinom sila ng tubig mamaya, kapag nagising na at humupa na ang pagod.” Sa gayong pasya, si Bhīma mismo ang nanatiling gising noon—pinili ang mapagmatyag na pag-aaruga sa iba kaysa sa sariling pahinga.

Verse 150

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमजलाहरणे पजञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:

Kaya nito, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Ādi Parva—sa bahaging tumatalakay sa pangyayari ng “bahay na may lāk” (lac-house)—nagtatapos ang ika-isang daan at limampung kabanata, na nakatuon sa pag-iigib ni Bhīma. Ang kolofon na ito ang tanda ng pagsasara ng isang yunit ng salaysay, at inilalagay ang pangyayaring ito sa mas malawak na arko ng aral: panganib, pagbabantay, at pagkaligtas ng mga Pāṇḍava sa gitna ng panlilinlang.