Adhyaya 32

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत / आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी

Ganito sa Shri Brahmanda Mahapurana na ipinahayag ni Vayu, sa unang bahagi, sa ikalawang anushangapada, ang ika-31 kabanata na tinatawag na ‘Caturyuga-akhyana’. Wika ni Suta: “Makinig kayo sa akin tungkol sa mga nilalang na isinisilang sa mga yuga: asuri, mga naga/ahas, gandharva, pishachi, at mga yaksha at rakshasi.”

Verse 2

यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् / पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः

Sasabihin ko kung saang yuga sila lumilitaw at gaano kahaba ang kanilang buhay: pishacha, asura, gandharva, yaksha, rakshasa, at pannaga (naga/ahas).

Verse 3

परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे / षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्

Sa Kṛta-yuga, sila’y isinisilang na magkasingtimbang ang lapad at taas; ang walong uri ng kapanganakang deva ay may taas na siyamnapu’t anim na anggula.

Verse 4

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् / एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते

Sa sariling sukat na anggula, na nalubos dahil sa pag-aaruga, itinatakda nila ang sukat; ito ang itinuturing na likás na pamantayan nila.

Verse 5

मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह / देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्

Ang mga tao na naririto sa mga yuga ng sandhya (panahong-lubog) ay may ganitong sukat; ang sukat ng mga deva at asura ay nabawasan nang tig-pitong anggula.

Verse 6

अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् / देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्

Isang daang sukat ng daliri at dagdag na limampu’t walo—ito ang pamantayan ng taas ng mga deva at asura, ayon sa alaala ng mga tao sa Kali-yuga.

Verse 7

चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः / स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्

Sa sukat-daliri ng Kali-yuga, ito’y tinatawag na apat at walumpu (84); sa sariling sukat ng daliri, sinusukat paitaas mula talampakan hanggang ulo.

Verse 8

इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके / सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह

Sa ganitong paraan, ang tangkad ng tao rito ay unti-unting lumiit ayon sa bahagi ng mga yuga—sa lahat ng panahon ng yuga, sa nakaraan at sa darating.

Verse 9

स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः / आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः

Sa sariling sukat ng daliri, ang tao’y sinasabing walong tāla; at ang sinusukat mula talampakan hanggang tuktok ng ulo ay nagiging siyam na tāla.

Verse 10

संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते / गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्

Ang may bisig na siksik at umaabot sa tuhod ay pinararangalan maging ng mga deva; at ang ganitong tanda’y itinuturing ding mainam sa baka, kabayo, elepante, at kalabaw, at sa iba pang nilalang na matatag ang anyo.

Verse 11

कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे / षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै

Sa panukat na ito ng karma, nalalaman ang pagliit at paglago sa bawat yuga; ang umbok ng mga hayop (kakuda) ay tunay na sinasabing taas na pitumpu’t anim na anggula.

Verse 12

अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः / अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना

Ang taas ng mga elepante ay inaalala bilang ganap na walong daang anggula; at (isa pang sukat) isang libong anggula, ngunit bawas ang apatnapung anggula.

Verse 13

पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः / मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः

Ang taas ng mga punong may sanga ay inaalala na limampung yava; at kung paano ang ayos ng katawan ng tao (sanniveśa), iyon ay (susunod na) ilalarawan.

Verse 14

तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् / बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते

Sa pagtanaw sa katotohanan (tattva-darśana) nakikita ang mga tanda ng mga deva; at ang katawang may pambihirang talino ang tinatawag na kāya ng mga deva.

Verse 15

तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते / इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः

Gayundin, ang katawan ng taong may pambihirang kahusayan (sātiśaya) ay tinatawag ding ‘kāya’; sa ganitong paraan, nailahad na ang mga kalagayang maka-diyos at maka-tao.

Verse 16

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः / गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः

Sa mga hayop, ibon, at lahat ng di-gumagalaw—may mga baka, kambing at tupa, kabayo, elepante, mga ibon, at mga bundok.

Verse 17

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः / देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः

Yaong mga lubos na nagagamit dito sa mga gawaing pang-yajña, ay muling isisilang sa mga dako ng mga deva sa gayon ding anyo.

Verse 18

यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः / तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः

Kung paanong ang mapalad na anyo ng mga deva ay ayon sa kanilang layon at pagdanas, gayon din ang mga nilalang na di-gumagalaw at gumagalaw ay may sukat na kaayon ng anyong iyon.

Verse 19

मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे / अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च

Doon, dahil sa mga kaaya-ayang kalagayan, sila’y naging masaya at nakamit iyon; kaya ngayon ay ilalarawan ko ang mga mararangal, ang mga matutuwid, at ang mga sādhu.

Verse 20

सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत / साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते

Ang ‘sat’ ay salita para sa Brahman; yaong may taglay na ‘sat’, dahil sa pagkakatulad sa Brahman, ay tinatawag na ‘sant’ o banal.

Verse 21

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः

Yaong nananatili sa sampung-anyo ng mga paksa at sa sanhi na may walong tanda, ngunit hindi nagagalit at hindi nauuhaw sa pagnanasa—sila ang itinuturing na nagwagi sa sarili (jitatma).

Verse 22

सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च / ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः

Sa mga pangkalahatang dharma at sa mga natatanging dharma, sapagkat ang Brahmana, Kshatriya, at Vaishya ay nakaugnay dito—kaya sila’y tinatawag na dvijati, “dalawang ulit na isinilang.”

Verse 23

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः / श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते

Ang taong nakaugnay sa varna at ashrama at masayang tumatahak sa landas patungong langit, dahil sa kaalaman sa dharmang Śrauta at Smārta ay tinatawag na “nakaaalam ng dharma.”

Verse 24

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः / गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते

Sa pagsasanay sa kaalaman, ang brahmacari na para sa kapakanan ng guro ay tinatawag na “sadhu”; at sa pagsasanay sa mga tungkulin sa tahanan, ang grihastha ay tinatawag ding “sadhu.”

Verse 25

साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः / यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

Sa pagsasanay ng tapas sa kagubatan, ang Vaikhanasa ay inaalala bilang “sadhu”; at sa pagsasanay ng yoga, ang masikap na yati ay inaalala ring “sadhu.”

Verse 26

एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः / गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा

Sa ganitong paraan, sa pagsasagawa ng mga dharma ng āśrama, kinikilalang sādhū ang mga tao—gṛhastha, brahmacārī, vānaprastha, at yati rin.

Verse 27

अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः / अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः

Kung gayon, hindi mga deva, hindi mga pitṛ, hindi mga muni, ni mga tao; ang may magkakaibang pananaw ay nagsasabing “ito ang dharma, ito’y hindi,” at doon nagtatakda.

Verse 28

धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ / कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्

Dito, ang ‘dharma’ at ‘adharma’ ay dalawang salitang ukol sa gawa; ang kuśala at akuśala na karma ang itinuturing na dharma at adharma.

Verse 29

धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः / अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते

Ang ugat na ‘dhṛ’ ay sinasabing may kahulugang pagdadala at katatagan; at ang hindi nagtataguyod at walang kadakilaan ay tinatawag na ‘adharma’.

Verse 30

अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते / अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते

Itinuturo ng mga ācārya na ang dharma ay nagdudulot ng ninanais na bunga; at ang adharma ay nagbibigay ng di-ninanais na bunga—ito rin ang kanilang aral.

Verse 31

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः / सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते

Ang mga matatanda, walang kasakiman, may pagpipigil-sa-sarili at walang pagkukunwari, at tunay na disiplinado at tuwid—sila ang kinikilalang mga ācārya.

Verse 32

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि / आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते

Sapagkat siya mismo ang nagsasagawa ng wastong asal, nagtatatag ng asal, at nagtitipon at nag-aaral ng mga śāstra—kaya siya tinatawag na ācārya.

Verse 33

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः / दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्

Ang dharma na itinakda ng mga nakaaalam ng dharma para sa mga dvija ay dalawa: śrauta at smārta. At ang tanda ng śrauta ay sinasabing dalawa rin, dahil sa ugnayan sa dārā (asawa) at agnihotra.

Verse 34

स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः / पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्

Ang smārta dharma ay inaalala bilang mga gawi ng varṇa-āśrama, kasama ang yama at niyama. At ang śrauta dharma, matapos ipabatid sa mga nauna, ay ipinahayag dito ng mga Saptarṣi.

Verse 35

ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः / मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ

Ang Ṛk, Yajus, at Sāman—ito ang śruti, mga sangkap ng Brahman. Sa pag-alaala sa mga gawi ng nagdaang manvantara, binigkas ni Manu ang mga iyon.

Verse 36

तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः / स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते

Kaya ang dharmang Smārta ang naghahati sa varṇa at āśrama; ang sari-saring dharmang ito ay tinatawag dito na śiṣṭācāra, ang gawi ng mga marangal.

Verse 37

शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते / मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

Ang salitang “śeṣa” ay nangangahulugang “śiṣṭa”; ang mga nananatili ay tinatawag na śiṣṭa. Sa mga manvantara, ang mga śiṣṭa na maka-dharma ay nananatili rito.

Verse 38

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् / धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते

Si Manu at ang Saptarṣi—upang magpatuloy ang lahi ng daigdig—yaong naninindigan para sa dharma, sila ang tinatawag na śiṣṭa.

Verse 39

मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः / तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे

Ang mga śiṣṭa gaya nina Manu at iba pa na nabanggit ko na—ang dharmang kanilang isinabuhay ay nananatiling wasto sa bawat yuga.

Verse 40

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा / शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः

Ang trayī (Veda), vārttā, daṇḍanīti, ijyā, at ang varṇa-āśrama—lahat ng ito ay isinasabuhay ng mga śiṣṭa at ni Manu, nang paulit-ulit.

Verse 41

पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः / दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया

Dahil sinunod ng mga ninuno, ito ang sāttvikang śiṣṭācāra: pagkakaloob (dāna), katotohanan, pagtitika (tapas), kaalaman, vidyā, ijyā (pagsamba), paglalakbay sa tīrtha, at habag.

Verse 42

अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् / शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै

Ang walong gawi na ito ang tanda ng śiṣṭācāra; sapagkat ang mga mararangal ay namumuhay ayon dito—si Manu at tunay ngang ang Saptarṣi rin.

Verse 43

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः / विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते

Sa lahat ng manvantara, ganito inaalala ang śiṣṭācāra. Ang nalalaman sa pakikinig (śruti) ay ‘śrauta’; at ang nalalaman sa pag-alaala (smṛti) ay ‘smārta’.

Verse 44

इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः / प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्

Ang dharmang śrauta ay nakabatay sa ijyā at sa Veda; ang dharmang smārta ay nakabatay sa varṇa–āśrama. Ngayon ay sasabihin ko rin dito ang mga sangkap na tanda ng dharma.

Verse 45

दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति / यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्

Ang taong nakakita ng tunay na pangyayari at kapag tinanong ay hindi nagtatago, kundi nagsasabi ayon sa nangyari—iyan ang tanda ng katotohanan.

Verse 46

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च / इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्

Ang brahmacarya, pagbigkas ng japa, pananahimik, at pag-aayuno—ito ang anyo ng tapas; laging napakahigpit at mahirap isagawa.

Verse 47

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा / ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते

Ang pagsasama ng mga hayop na handog, mga alay na bagay (haviṣ), mga mantra ng Ṛk-Sāma-Yajus, mga pari (ṛtvij), at dakṣiṇā ay tinatawag na ‘yajña’.

Verse 48

आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च / प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता

Ang pagtingin sa lahat ng nilalang na gaya ng sarili, at ang pagkilos nang may pantay na pananaw sa mabuti man o masama—ito ang ganap na ‘dayā’ (habag).

Verse 49

आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च / वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता

Kahit murahin o saktan, hindi siya mumura pabalik ni mananakit; magtitiis sa salita, isip, at gawa—ang pagtitiis na ito ang ‘kṣamā’ (pagpapatawad).

Verse 50

स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे / परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते

Maging ito’y binabantayan ng may-ari o naiwan sa gitna ng kaguluhan, ang hindi pagkuha ng pag-aari ng iba ang tinatawag na ‘alobha’ (di-kasakiman).

Verse 51

मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् / निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते

Ang hindi pagsasagawa ng pakikipagtalik, hindi pag-aalala, at hindi pagsasalita ng walang saysay—ang pagpipigil sa mga pandama ang brahmacarya; ito ang tapang walang bahid.

Verse 52

आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्

Ang sinumang dito, para man sa sarili o sa iba, ay hindi hinahayaang mapunta ang mga pandama sa maling gawa—ito ang tanda ng śama, ang pagpayapa ng loob.

Verse 53

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते

Ang sinumang sa sampung uri ng paksa at sa mga sanhi na may walong tanda, kahit mapigilan ay hindi magalit—siya ang itinuturing na nagwagi sa sarili.

Verse 54

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् / तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्

Anumang pinakamamahal na yaman na natamo sa makatarungang paraan, iyon ay dapat ibigay sa karapat-dapat na may kabutihan—ito ang tanda ng dāna, ang pagbibigay.

Verse 55

दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् / तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये

Ang pagbibigay ay tatlong uri: mababa, katamtaman, at mataas. Sa mga ito, ang mataas ay nagdudulot ng naiśreyasa, ang sukdulang kabutihan; ang mababa ay para sa sariling pakinabang.

Verse 56

कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः / श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः

Ang makatarungang pagbabahagi dahil sa habag sa lahat ng nilalang ang siyang gitnang landas; ang dharma na itinakda ng Śruti at Smṛti ay may anyong varṇa–āśrama.

Verse 57

शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः / अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्

Ang dharma na hindi salungat sa asal ng marurunong at sinasang-ayunan ng mga banal; ang hindi pagkapoot sa di-kanais-nais at ang pagpupuri sa kanais-nais.

Verse 58

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता / संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

Ang paglayo sa galak, pagdurusa, at dalamhati ang siyang pagkamalay; ang saṃnyāsa ay paglalagak ng mga gawa—yaong nagawa at di pa nagawa.

Verse 59

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते / व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

Ang pagtalikod sa mabuti at masama ay tinatawag na nyāsa; ang mga lantad na pagkakaiba ay nasa pagbabagong ito na walang malay.

Verse 60

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते / प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्

Ang pagkaunawa sa pagkakaiba ng may kamalayan (cetana) at walang kamalayan (acetana) ang tinatawag na jñāna; ito ang tanda ng mga sangkap na pantulong ng dharma ayon sa Smṛti.

Verse 61

ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः

Ang mga rishi na nakaaalam sa diwa ng Dharma ay nagsalaysay noon sa Manvantara ni Svayambhuva; dito ay ilalarawan ko sa inyo ang tuntunin ng Manvantara na iyon.

Verse 62

तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि / प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते

Gayon din tungkol sa cāturhetra at cāturvidyā; sa bawat Manvantara, ang śruti (tradisyong Veda) ay itinatakda nang magkakaiba.

Verse 63

ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् / आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्

Ang Ṛk, Yajus, at Sāma—at ang mga pagbigkas ayon sa bawat diyos—ay nananatili hanggang sa bhūta-saṃplava (pralaya); maliban sa iisang Śatarudrīya.

Verse 64

विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते / द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च

Ang haitra na tuntunin at ang mga stotra ay nagpapatuloy gaya ng dati—stotra tungkol sa handog (dravya), stotra tungkol sa katangian (guṇa), at stotra tungkol sa bunga (phala) ay gayon din.

Verse 65

चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् / मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये

Ito ang ikaapat na stotra na tinatawag na ābhijanaka, na may apat na anyo; sa lahat ng Manvantara, ito’y isinasagawa ayon sa mga diyos na naroroon sa panahong iyon.

Verse 66

प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् / एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा

Ipinaiiral ni Brahma para sa kanila ang apat na uri ng banal na papuri. Gayundin, ang paglitaw ng mga pangkat ng mantra ay apat na uri.

Verse 67

अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् / ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्

Dito sa mga Veda, ang Atharva, Rig, Yajur, at Sama ay magkakahiwalay. Ang matinding tapas ng mga rishi na nag-aayuno at nagbubulay ay lubhang mahirap.

Verse 68

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह / असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा

Ang mga mantra ay nahayag sa mga naunang manvantara. Mula sa di-kasiyahan, takot, dalamhati, ligaya, at pagdadalamhati, sila’y lumitaw sa limang anyo.

Verse 69

ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया / ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः

Nang di-sinasadya, natamo ng mga rishi ang pangitain na tinatawag na ‘Taraka’. Ang pagiging rishi nila, ilalahad ko rito kasama ang mga palatandaan.

Verse 70

अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते / अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्

Tungkol sa nakaraan at darating, ang rishi ay sinasabing may limang uri. Kaya ilalarawan ko roon ang pinagmulan ng arsha ng mga rishi.

Verse 71

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा / अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये

Kapag nasa pagkakapantay ang tatlong guna at naganap ang pangkalahatang pralaya, ang mga Veda ay nananatiling hindi nahahati; ang kalagayang iyon ay di-masambit at puspos ng tamas.

Verse 72

अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते

Ang prinsipyong iyon ay unang kumikilos tungo sa layon ng kamalayan nang walang buddhi; ngunit kapag may kamalayan at buddhi na nauuna, ang kamalayan mismo ang nagpapakilos dito.

Verse 73

प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे / चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्

Ang dalawa ay kumikilos na magkasama tulad ng isda at tubig sa tubig; ang sattva na pinananahanan ng kamalayan ay gumagalaw bilang kalikasan ng mga guna.

Verse 74

कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते / विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च

Dahil sa pagiging sanhi, ang bunga nito ay kumikilos; ang bagay dahil sa pagiging-bagay, at ang kahulugan dahil sa pagiging-kahulugan, gayon din ang paglitaw.

Verse 75

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः / संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः

Sa pagdating ng takdang panahon, lumilitaw ang mga pagkakaibang may anyong kasangkapan (karaṇa); kung gayon, ang Mahat at iba pang prinsipyo ay unti-unting nahahayag at nagiging ganap.

Verse 76

महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च / भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्

Mula sa Mahat-tattva ay sumibol ang Ahaṅkāra; mula roon lumitaw ang mga bhūta at ang mga indriya. At mula sa mga bhūta ay isinilang ang mga pagkakaiba-iba ng bhūta, na nagkakaugnay sa isa’t isa.

Verse 77

संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत / यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि

Yaong ganap sa gawain at mga kasangkapan ay agad na kumilos; tulad ng mga kislap na sabay-sabay na lumilitaw mula sa nagliliyab na baga.

Verse 78

तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् / यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते

Gayon din, mula sa sanhi ay nahayag ang mga Kṣetrajña sa iisang sandali; tulad ng alitaptap na biglang nakikita sa dilim.

Verse 79

तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् / स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत

Gayon din, mula sa Avyakta ay nahayag siya na nagniningas na parang alitaptap; at ang Mahān na iyon, kasama ang katawan, ay nanatili roon mismo kung saan nagsimula ang pagkilos na ito.

Verse 80

तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः / महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते

Doon din, sa bungad ng bulwagan ng pintuan, nanatili ang Vibhū na marunong. Ngunit ang Mahat-tattva ay nauunawaang nasa ibayo ng tamas, nakikilala sa sariling natatanging katangian.

Verse 81

तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

Doon din, tungkol sa pantas na nananatiling matatag, sinasabi ng Śruti: “ito ang wakas ng dilim”; at ang buddhi na nagbabagong-anyo ay lumitaw sa apat na uri.

Verse 82

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् / सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै

Kaalaman, paglayo sa pagnanasa (vairāgya), kapangyarihan/karangalan (aiśvarya), at dharma—ito ang apat; dapat malaman na ito’y likás na kaganapan ng tao.

Verse 83

स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते / अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा

Ang Mahātma na iyon ay tinatawag na ‘kaganapan’ dahil sa pagbabago ng katawan; sapagkat siya’y nananahan sa loob ng lahat—siya rin ang Kṣetrajña, ang Nakaaalam sa Larangan.

Verse 84

पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै

Dahil nananahan sa ‘puri’ (lungsod-katawan) siya’y tinatawag na Puruṣa; dahil sa kaalaman sa kṣetra siya’y Kṣetrajña; at sapagkat nananatili sa loob kasama ng buddhi, siya’y tunay na may diwang-bodha.

Verse 85

संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् / एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः

Para sa ganap na kaganapan, sinasaklaw niya ang hayag at di-hayag, maging ang walang-malay; sa gayon, ang Kṣetrajña na lumaganap ay kaisa ng kaalaman sa kṣetra.

Verse 86

विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् / परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्

Sa panahon ng vivṛtti, ang ṛṣi ay kusang gumagamit ng buddhi upang ihayag ang di-nahahayag na Kataas-taasan; sapagkat kanyang ‘ini-ṛṣayati’ ang Param, kaya siya’y tinatawag na Paramarṣi.

Verse 87

गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता

Mula sa ugat na ‘ṛṣ’ na may kahulugang paggalaw, unang tinawag ang pangalang ‘nirvṛti’; at sapagkat siya’y kusang nagkaroon, siya’y inaalala rin bilang ‘ṛṣitā’.

Verse 88

ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः / यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः

Sila ang mga anak na isinisilang ng isip ni Brahmā, kusang umusbong mula kay Īśvara; sa kanilang paglitaw, ang dakilang Kataas-taasan ay lumaganap sa lahat ng dako.

Verse 89

यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः / तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना

Sapagkat ang mga dhīra ay ‘ṛṣanti’—nagpapahayag at nagpupuri—sa Dakila sa lahat ng panig sa pamamagitan ng mga katangian; kaya sila’y tinawag na Mahārṣi ng nakakakita sa sukdulan sa buddhi.

Verse 90

ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै / अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः

Sila’y mga anak ng mga Īśvara—kapwa isinilang ng isip at isinilang nang tuwiran; kanilang pinapailalim ang ahaṅkāra at maging ang tapas, at nakarating sa kalagayan ng mga ṛṣi.

Verse 91

तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् / ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः

Kaya ang mga Saptarshi ay naging tanyag dahil sa pagtanaw sa katotohanan sa pasimula ng mga nilalang. At ang mga Ṛṣīka na tinatawag na anak ng mga Ṛṣi ay isinilang mula sa sinapupunan sa pamamagitan ng pagsasama.

Verse 92

तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः / सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः

Ang mga Ṛṣi na may dakilang ningning ay nagsisiyasat sa tanmātra at sa katotohanan. Sila, ang mga Saptarshi, ay mga nakakakita ng Kataas-taasang Katotohanan.

Verse 93

ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः

Ang mga anak ng Ṛṣīka ay dapat makilalang Ṛṣiputraka. Sapagkat hinahanap nila ang ṛta (katotohanang-dharma) at ang mga pagkakaibang ayon sa tunay na diwa.

Verse 94

तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् / अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च

Kaya ang mga Saptarshi rin, sa kataas-taasang pagtanaw ng Śruti, ay nakakakita ng: Avyakta-Ātman, Mahān-Ātman, at Ātman bilang Ahaṅkāra.

Verse 95

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते / इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु

Bhūtātman at Indriyātman—iyan ang kaalamang iniuukol sa kanila. Ganito ang mga lahi ng Ṛṣi; ngayon ay pakinggan ang limang pangalan nila.

Verse 96

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः / मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश

Sina Bhrigu, Marichi, Atri, Angiras, Pulaha, Kratu, Manu, Daksha, Vasistha, at Pulastya—sila ang sampung (Maharishi).

Verse 97

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः / परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः

Sila’y sumibol mula sa isipan ni Brahma, likas na may pagka-Panginoon; sapagkat inaalala bilang mga resing pinakadakila, kaya tinawag na “Maharishi.”

Verse 98

ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत / काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा

Ang mga resing ito ay mga anak ng mga Ishvara—alamin: si Kavya (Shukra), Brihaspati, Kashyapa, at Vyavana.

Verse 99

उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा / कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः

Si Utathya, Vamadeva, Apasya, Ushij; Kardama, Vishrava, Shakti; at gayundin ang Valakhilya at Arvata.

Verse 100

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः / ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत

Ganyan binanggit ang mga resing ito, na sa pamamagitan ng tapas ay nakaabot sa pagka-resi; ngayon ay alamin din ang mga anak ng resi at ang mga rishika na isinilang mula sa sinapupunan.

Verse 101

वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च / ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः

Sina Vatsara, Nagṛhū, at Bharadvāja; gayundin ang rishi na Dīrghatamā, Bṛhaduktha, at Śaradvata—sila’y binanggit din.

Verse 102

वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः / दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा

Sina Vājaśravā, Śuci, Vaśyāśva, at Parāśara; at sina Dadhīca, Śaṃśapa, at haring Vaiśravaṇa—binanggit din.

Verse 103

इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः / ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः

Gayon nga, sila’y tinawag na mga ṛṣika; narating nila ang pagka-rishi sa pamamagitan ng pagtanaw sa Katotohanan. Sila’y inaalala bilang mga rishi at ṛṣika na may banal na kalikasan.

Verse 104

एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत / भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि

Sila’y pawang mga tagapaglikha ng mga mantra—alamin nang buo, mga tagapakinig. Kabilang sina Bhṛgu, Kāvya, Pracetas, at si Ṛcīka na may matatag na diwa.

Verse 105

और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा / आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ

At sina Aurva, Jamadagni, Vida, at Sārasvata; gayundin sina Ārṣṭiṣeṇa, Yudhāji, Vītahavya, at Suvarcasa—sila man ay mga tagapaglikha rin ng mantra.

Verse 106

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ / एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः

Sina Vainya Pṛthu, Divodāsa, Bādhyāśva, Gṛtsa at Śaunaka—sila’y inaalala bilang labinsiyam na mula sa angkan ni Bhṛgu na bantog sa karunungan ng mga mantra.

Verse 107

अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः / ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च

Sina Aṅgirā, Vaidyaga, Bharadvāja, Bāṣkali, Ṛtavāk, Garga, Śini at Saṃkṛti—sila man ay mga pangalang dapat alalahanin sa banal na salinlahi.

Verse 108

पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च / युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्

Sina Purukutsa, Māndhātā, Ambarīṣa, Yuvanāśva, Paurakutsa, Trasaddasyu at Dasyumān—mga pangalang nagniningning sa dangal ng Dharma.

Verse 109

आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च / वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः

Sina Āhārya, Ajamīḍha, Tukṣaya, Kapi, Vṛṣādarbha, Virūpāśva, Kaṇva at Mudgala—kabilang din sa hanay ng mga pinagpalang pangalan.

Verse 110

उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि / अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च

Sina Utathya, Sanadvāja, Vājaśravā, Ayāsya, Cakravartī at Vāmadeva—sila’y iginagalang at inaalala sa banal na angkan.

Verse 111

असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा / कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः

Si Asijo, Bṛhaduktha, ang rishi na si Dīrghatamā, at si Kakṣīvān—sila’y inaalala bilang tatlumpu’t tatlong dakilang rishi ng angkan ng Āṅgirasa.

Verse 112

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत / काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च

Sila’y pawang rishi na lumikha ng mga mantra mula sa angkan ni Kāśyapa; dinggin: Kāśyapa, Vatsāra, Naidhruva, at Raibhya.

Verse 113

असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः / अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः

Si Asita at Devala—sila ang anim na brahmavādin; kasama sina Atri, Arvasana, Śyāvāśva, at Gaviṣṭhira.

Verse 114

आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः / इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः

Ang marunong na rishi na si Āvihotra at si Pūrvātithi—kaya’t ang tatlong mahārishi na ito’y tinawag na mga tagapaglikha ng mantra.

Verse 115

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः / चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः

Sina Vasiṣṭha, Śakti, at Parāśara; ang ikaapat ay si Indrapramati, at ang ikalima ay si Bharadvasu.

Verse 116

षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा / इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः

Ang ika-anim ay si Maitrāvaruṇi at ang ika-pito ay si Kuṇḍina. Sa gayon, ang pitong Vasiṣṭha na ito ay dapat kilalaning mga tagapagsalita ng Brahman.

Verse 117

विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः / तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः

Si Viśvāmitra na tinatawag na Gādheya, si Devarāta at si Udgala; gayundin ang marunong na si Madhucchandā at ang isa pang rishi na si Aghamarṣaṇa.

Verse 118

अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ / देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः

Si Aṣṭaka at si Lohita; gayundin sina Kata at Kola—ang dalawang iyon; at saka sina Devaśravā, Reṇu, Pūraṇa, at Dhanañjaya.

Verse 119

त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः / अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च

Ang labintatlong ito ay dapat kilalaning mga dakilang Kuśika na matatag sa dharma; at naroon din sina Agastya, Aya, Dṛḍhāyu, at Vidhmavāha.

Verse 120

ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः / मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः

Ang tatlong ito ay matatag sa Brahman at masigasig sa tapas, may dakilang katanyagan. At binabanggit din si Manu Vaivasvata, ang haring Ela, at si Purūkhā.

Verse 121

क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ / भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः

Sa mga Kshatriya, ang dalawang ‘cara’ (tagapagtatag ng gotra) na ito ay dapat makilalang mga bumibigkas ng mantra. Sina Bhalandana, Vatsa, at Saṃkīla—ang tatlong iyon.

Verse 122

एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः / इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः / ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत

Sila ang inaalala bilang mga mantrakṛta at pinakadakilang pravara ng mga Vaishya. Sa gayon, sinabi na siyamnapu ang mga mantra na nilikha ng mga rishi. O mga Brahmana, Kshatriya, at Vaishya, kilalanin ang mga anak ng rishi ayon sa kanilang mga pangalan.