Shloka 81
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
Transliteration
tatraiva saṃsthite vidvāṃstamasoṃ'ta iti śrutiḥ / buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā
Translation
Doon din, tungkol sa pantas na nananatiling matatag, sinasabi ng Śruti: “ito ang wakas ng dilim”; at ang buddhi na nagbabagong-anyo ay lumitaw sa apat na uri.
Word by Word
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)
एवindeed/just
एव:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle, emphasis)
संस्थितेwhen (he/it is) situated/established
संस्थिते:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeAdjective
Rootसंस्था (स्था धातु, उपसर्गः सम् + √स्था) (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle); सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (contextual)
विद्वान्the wise one
विद्वान्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootविद्वस् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
तमसःof darkness
तमसः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
अन्तःend/limit
अन्तः:
कर्ता/विषय (Subject/Topic)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
इतिthus
इति:
सम्बन्ध/निपात (Quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणसूचक (quotative particle)
श्रुतिःthe scriptural statement (śruti)
श्रुतिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootश्रुति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
बुद्धिःintellect
बुद्धिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
विवर्त्तमानस्यof (one) undergoing transformation/manifesting
विवर्त्तमानस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeAdjective
Rootविवर्त्तमान (विवृत्/विवर्त् धातु, उपसर्गः वि + √वृत्/√वर्त्) (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (present participle/शतृ-प्रत्ययान्त); पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
प्रादुर्भूताarisen/manifested
प्रादुर्भूता:
कर्ता-विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootप्रादुर्भूत (भू धातु, उपसर्गः प्रादुर् + √भू) (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past participle); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बुद्धिः-विशेषण
चतुर्विधाfourfold
चतुर्विधा:
कर्ता-विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootचतुर्विध (प्रातिपदिक: चतुर् + विध)
Formतत्पुरुषसमास (संख्यापूर्वक-विशेषण); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बुद्धिः-विशेषण