Sukta 2

Mantra 1

ब्रह्मप्रकाशनम्। केन॒ पार्ष्णी॒ आभृ॑ते॒ पूरु॑षस्य॒ केन॑ मां॒सं संभृ॑तं॒ केन॑ गु॒ल्फौ। केना॒ङ्गुलीः॒ पेश॑नीः॒ केन॒ खानि॒ केनो॑च्छ्ल॒ङ्खौ म॑ध्य॒तः कः प्र॑ति॒ष्ठाम्

การเผยปรากฏแห่งพรหมัน. ผู้ใดเล่าจึงนำส้นเท้าทั้งสองมาวางตั้งไว้แก่ปุรุษะ (Puruṣa)? ผู้ใดทำให้เนื้อหนังอัดแน่น ผู้ใดทำข้อเท้าทั้งสอง? ผู้ใดปั้นนิ้วทั้งหลายอย่างชำนาญ ผู้ใดเจาะช่องเปิดทั้งหลาย? ผู้ใดยกหน้าแข้งทั้งสองขึ้น ณ กึ่งกลาง—ผู้ใดสถาปนาความยืนมั่นคง?

Mantra 2

कस्मा॒न्नु गु॒ल्फावध॑रावकृण्वन्नष्ठी॒वन्ता॒वुत्त॑रौ॒ पुरु॑षस्य । जङ्घे॑ नि॒रऋत्य॒ न्यऽदधुः॒ क्वऽस्वि॒ज्जानु॑नोः सं॒धी क उ॒ तच्चि॑केत

แท้จริงแล้วจากผู้ใด เขาทั้งหลายจึงทำข้อเท้าทั้งสองเป็นส่วนล่าง และทำส่วนบนอันเป็นกระดูกของปุรุษะ? ครั้นวัดแบ่งแล้ว เขาทั้งหลายก็ตั้งขาทั้งสองไว้ ณ ที่ของมัน แล้วรอยต่อของหัวเข่าทั้งสองอยู่ที่ใดเล่า—ผู้ใดหยั่งรู้สิ่งนั้น?

Mantra 3

चतु॑ष्टयं युज्यते॒ संहि॑तान्तं॒ जानु॑भ्यामू॒र्ध्वं शि॑थि॒रं कब॑न्धम्। श्रोणी॒ यदू॒रू क उ॒ तज्ज॑जान याभ्यां॒ कुसि॑न्धं॒ सुदृ॑ढं ब॒भूव॑

ชุดสี่ประการถูกประกอบเข้าด้วยกัน จบลงที่รอยต่อ; เหนือหัวเข่าขึ้นไปเป็นลำตัวอันยืดหยุ่น. สะโพก—ต้นขาเหล่านั้น ใครหนอได้ให้กำเนิด? ด้วยสิ่งทั้งสองนั้น ที่นั่งแห่งเชิงกรานจึงมั่นคงยิ่งนัก.

Mantra 4

कति॑ दे॒वाः क॑त॒मे त आ॑स॒न् य उरो॑ ग्री॒वाश्चि॒क्युः पुरु॑षस्य । कति॒ स्तनौ॒ व्यऽदधुः॒ कः क॑फो॒डौ कति॑ स्क॒न्धान् कति॑ पृ॒ष्टीर॑चिन्वन्

เทพเจ้ามีกี่องค์ และในหมู่เขาองค์ใดเล่าที่กำหนดอกและลำคอของ “บุรุษ” (Puruṣa) ไว้? มีกี่องค์ที่จัดให้เต้านมทั้งสองแยกกันและตั้งไว้ ณ ที่ของตน? ผู้ใดตั้งที่รองรับบ่าทั้งสอง? มีกี่องค์ที่จัดวางบ่าทั้งหลาย และมีกี่องค์ที่ก่อเรียงโครงสร้างแห่งแผ่นหลัง?

Mantra 5

को अ॑स्य बा॒हू सम॑भरद् वी॒र्यं करवा॒दिति॑ । अंसौ॒ को अ॑स्य॒ तद् दे॒वः कुसि॑न्धे॒ अध्या द॑धौ

ผู้ใดจัดให้เขามีแขนทั้งสอง พร้อมด้วยพลัง—ว่า “เพื่อให้เขากระทำการได้”—ดังนี้? ผู้ใดจัดให้เขามีบ่าทั้งสอง? เทพองค์ใดวางสิ่งที่ประทานนั้นไว้บนที่นั่งอันมั่นคง?

Mantra 6

कः स॒प्त खानि॒ वि त॑तर्द शी॒र्षाणि॒ कर्णा॑वि॒मौ नासि॑के॒ चक्ष॑णी॒ मुख॑म्। येषां॑ पुरु॒त्रा वि॑ज॒यस्य॑ म॒ह्ननि॒ चतु॑ष्पादो द्वि॒पदो॒ यन्ति॒ याम॑म्

ผู้ใดเล่าที่เจาะช่องทั้งเจ็ด—ที่ศีรษะนี้: หูสองข้าง รูจมูก ดวงตาทั้งสอง และปาก? ด้วยมหิทธิฤทธิ์แห่งชัยชนะ ในสถานที่นานาประการ สัตว์สี่เท้าและสองเท้าทั้งหลายย่อมดำเนินไปตามวิถีที่กำหนดไว้.

Mantra 7

हन्वो॒र्हि जि॒ह्वामद॑धात् पुरू॒चीमधा॑ म॒हीमधि॑ शिश्राय॒ वाच॑म्। स आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तर॒पो वसा॑नः॒ क उ॒ तच्चि॑केत

เขาได้วางลิ้นอันแผ่ไกลไว้ระหว่างขากรรไกรทั้งสอง แล้วตั้ง “วาจา” อันยิ่งใหญ่ (Vāc) ไว้เหนือสิ่งนั้น เขาเที่ยวไปภายในหมู่โลกทั้งหลาย อยู่ภายใน สวม “น้ำทั้งหลาย” (Āpas) เป็นอาภรณ์—ใครเล่าจักรู้แจ้งสิ่งนั้นอย่างแท้จริง?

Mantra 8

म॒स्तिष्क॑मस्य यत॒मो ल॒लाटं॑ क॒काटि॑कां प्रथ॒मो यः क॒पाल॑म्। चि॒त्वा चित्यं॒ हन्वोः॒ पूरु॑षस्य॒ दिवं॑ रुरोह कत॒मः स दे॒वः

สมองของเขาคือสิ่งใด หน้าผากคือสิ่งใด ท้ายทอยคือสิ่งใด—ผู้ใดเล่าที่เป็นคนแรกสร้างกะโหลก? ครั้นประกอบโครงอันพึงประกอบของมนุษย์ขึ้นจากขากรรไกรทั้งสองแล้ว เขาก็ขึ้นสู่สวรรค์—เทพองค์นั้นคือผู้ใดกันแน่?

Mantra 9

प्रि॒या॒प्रि॒याणि॑ बहु॒ला स्वप्नं॑ संबाधत॒न्द्यः॑ । आ॒न॒न्दानु॒ग्रो नन्दां॑श्च॒ कस्मा॑द् वहति॒ पूरु॑षः

สิ่งที่น่ารักและไม่น่ารักนั้นมีมากมาย ทั้งความหลับ ความคับแค้น และความง่วงงุน ทั้งความยินดีที่ตามมาและความปลื้มปีติทั้งหลาย—มนุษย์ (Puruṣa) แบกพาเหล่านี้ไปได้ด้วยเหตุใดเล่า?

Mantra 10

आर्ति॒रव॑र्ति॒र्निरृ॑तिः॒ कुतो॒ नु पुरु॒षेऽम॑तिः । राद्धिः॒ समृ॑द्धि॒रव्यृ॑द्धिर्म॒तिरुदि॑तयः॒ कुतः॑

ความทุกข์ยากและทางอันผิด ความพินาศ—ขอถามเถิด สิ่งเหล่านี้มาแต่ไหนจึงมีอยู่ในบุรุษ (ปุรุษะ) และความเขลามาจากไหน? ความสำเร็จและความรุ่งเรืองอันบริบูรณ์ และความไม่รุ่งเรือง; ความคิด (มติ) และการผุดขึ้นของมัน—สิ่งเหล่านี้มาแต่ไหน?

Mantra 11

को अ॑स्मि॒न्नापो॒ व्यऽदधाद् विषू॒वृतः॑ पुरू॒वृतः॑ सिन्धु॒सृत्या॑य जा॒ताः । ती॒व्रा अ॑रु॒णा लोहि॑नीस्ताम्रधू॒म्रा ऊ॒र्ध्वा अवा॑चीः॒ पुरु॑षे ति॒रश्चीः॑

ผู้ใดเล่าได้จัดวาง “น้ำทั้งหลาย” (Āpas) ไว้ในบุรุษผู้นี้—ซึ่งเกิดมาเพื่อไหลแล่นดุจสายนที มีทางไหลแยกต่าง มีวงเวียนมากมาย? อันคมกล้า อันแดงเรื่อ อันแดงดุจโลหิต อันสีควันทองแดง; ในปุรุษะ (Puruṣa) นี้ ไหลขึ้น ไหลลง และไหลขวางไปมา.

Mantra 12

को अ॑स्मिन् रू॒पम॑दधात् को म॒ह्मानं॑ च॒ नाम॑ च । गा॒तुं को अ॑स्मि॒न् कः के॒तुं कश्च॒रित्रा॑णि॒ पूरु॑षे

ผู้ใดเล่าได้วางรูปไว้ในบุรุษผู้นี้? ผู้ใดได้วางความยิ่งใหญ่และนามไว้? ผู้ใดได้สถาปนาหนทาง (gātu) ไว้ในนี้? ผู้ใดได้วางเครื่องหมายแห่งความคิด (ketu) และผู้ใดได้วางแบบแผนแห่งความประพฤติ (caritrāṇi) ไว้ภายในปุรุษะ (Puruṣa)?

Mantra 13

को अ॑स्मिन् प्रा॒णम॑वयत् को अ॑पा॒नं व्या॒नमु॑ । स॒मा॒नम॑स्मि॒न् को दे॒वोऽधि॑ शिश्राय॒ पुरु॑षे

ผู้ใดในบุรุษผู้นี้ได้ถักทอ “ลมหายใจ” (prāṇa) ไว้? ผู้ใดได้วาง “ลมลง” (apāna) “ลมแผ่ซ่าน” (vyāna) และแม้ “ลมปรับสมดุล” (samāna) ไว้? ภายในบุรุษ (puruṣa) นี้ เทพองค์ใดได้สถาปนามันทั้งหลายไว้เป็นหลักค้ำอันทรงอำนาจ?

Mantra 14

को अ॑स्मिन् य॒ज्ञम॑दधा॒देको॑ दे॒वोऽधि॒ पुरु॑षे । को अ॑स्मिन्त्स॒त्यं कोऽनृ॑तं॒ कुतो॑ मृ॒त्यृः कुतो॒ऽमृत॑म्

ผู้ใดในบุรุษผู้นี้ได้สถาปนา “ยัญญะ” (yajña) ไว้—เทพองค์เดียวผู้ทรงเป็นประธานอยู่ภายในบุรุษ (puruṣa) นั้นคือผู้ใด? ผู้ใดได้วาง “ความจริง” (satya) ไว้ในเขา ผู้ใดได้วาง “ความไม่จริง” (anṛta) ไว้? ความตายมาจากไหน และความไม่ตาย (amṛta) มาจากไหน?

Mantra 15

को अ॑स्मै॒ वासः॒ पर्य॑दधा॒त् को अ॒स्यायु॑रकल्पयत्। बलं॒ को अ॑स्मै॒ प्राय॑च्छ॒त् को अ॑स्याकल्पयज्ज॒वम्

ผู้ใดได้คลุมอาภรณ์ให้เขารอบกาย? ผู้ใดได้กำหนดอายุให้เขา? ผู้ใดได้ประทานพลังอันเต็มเปี่ยมแก่เขา? ผู้ใดได้จัดเตรียมกำลังวังชาและเรี่ยวแรงอันรวดเร็วให้เขา?

Mantra 16

केनापो॒ अन्व॑तनुत॒ केनाह॑रकरोद् रु॒चे। उ॒षसं॒ केनान्वै॑न्द्ध॒ केन॑ सायंभ॒वं द॑दे

ผู้ใดเล่าขึงขยายสายน้ำให้เป็นระเบียบ? ผู้ใดทำให้กลางวันเกิดเพื่อส่องแสง? ผู้ใดจุดประกายอรุณให้ดำเนินตามครรลอง? ผู้ใดตั้งความเป็นแห่งยามเย็นไว้ ณ ที่ของมัน?

Mantra 17

को अ॑स्मि॒न् रेतो॒ न्यऽदधा॒त् तन्तु॒रा ता॑यता॒मिति॑ । मे॒धां को अ॑स्मि॒न्नध्यौ॑ह॒त् को बा॒णं को नृतो॑ दधौ

ผู้ใดวางเมล็ดแห่งเชื้อไว้ในนี้—“ขอให้ด้าย ผู้ให้ จงถูกขึงให้ตึงยาวออกไป” ดังนี้? ผู้ใดทอปัญญาให้ซ้อนทับอยู่ในนี้? ผู้ใดตั้งลูกศร? ผู้ใดสถาปนาหน้าที่(การกระทำ)ของมนุษย์?

Mantra 18

केने॒मां भूमि॑मौर्णो॒त् केन॒ पर्य॑भव॒द् दिव॑म्। केना॒भि म॒ह्ना पर्व॑ता॒न् केन॒ कर्मा॑णि॒ पुरु॑षः

ผู้ใดคลุมห่อแผ่นดินนี้ไว้? ผู้ใดโอบล้อมให้สวรรค์เป็นไป? ผู้ใดด้วยมหาอำนาจได้ตั้งภูเขาทั้งหลายไว้? ผู้ใดสถาปนากรรม—งานทั้งหลาย—ของปุรุษะ (Puruṣa)?

Mantra 19

केन॑ प॒र्जन्य॒मन्वे॑ति॒ केन॒ सोमं॑ विचक्ष॒णम्। केन॑ य॒ज्ञं च श्र॒द्धां च॒ केना॑स्मि॒न् निहि॑तं॒ मनः॑

ผู้ใดทำให้ปัรชัญญะ (Parjanya เทพแห่งฝน) ดำเนินตามวิถีของตน? ผู้ใดทำให้โสมะ (Soma) ผู้เห็นแจ้ง ปรากฏ? ผู้ใดค้ำจุนยัญญะและศรัทธา (śraddhā)? ผู้ใดวางและผนึกใจ (manas) ไว้ในนี้?

Mantra 20

केन॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ केने॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्। केने॒मम॒ग्निं पूरु॑षः॒ केन॑ संवत्स॒रं म॑मे

ด้วยผู้ใดเล่า มนุษย์จึงบรรลุถึง Śrotriya (ศฺโรตริยะ ผู้รู้พระเวท)? ด้วยผู้ใดเล่า จึงบรรลุถึง Parameṣṭhin (ปรเมษฐิน ผู้เป็นเจ้าอันสูงสุด) นี้? ด้วยผู้ใดเล่า บุรุษ (Puruṣa) จึงได้และธำรง Agni (อัคนี ไฟศักดิ์สิทธิ์) นี้? และด้วยผู้ใดเล่า ปีหนึ่ง (saṃvatsara) จึงถูกวัดและกำหนดไว้?

Mantra 21

ब्रह्म॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ ब्रह्मे॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्। ब्रह्मे॒मम॒ग्निं पूरु॑षो॒ ब्रह्म॑ संवत्स॒रं म॑मे

ด้วยพรหมัน (Brahman) ผู้รู้พระเวทย่อมบรรลุจุดหมาย; ด้วยพรหมัน เขาย่อมเข้าถึงพระผู้เป็นใหญ่สูงสุด (Paramesthin). ด้วยพรหมัน มนุษย์ได้ก่อรูปอัคนี (Agni) นี้; ด้วยพรหมัน ปี (saṃvatsara) ถูกกำหนดวัดส่วนและทำให้สำเร็จ.

Mantra 22

केन॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ केन॒ दैव॑जनी॒र्विशः॑ । केने॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ केन॒ सत्क् क्ष॒त्रमु॑च्यते

สิ่งใดเล่าทำให้เหล่าเทพดำรงอยู่ตามระเบียบ? สิ่งใดทำให้หมู่ชนผู้กำเนิดจากเทพยืนหยัด? สิ่งใดค้ำจุนแดนอื่นนี้—หมู่ดาวนักษัตร (nakṣatra)—ไว้? สิ่งใดทำให้ราชอำนาจอันชอบธรรม (kṣatra) ถูกขานนามให้ตั้งมั่น?

Mantra 23

ब्रह्म॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ ब्रह्म॒ दैवजनी॒र्विशः॑ । ब्रह्मे॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ ब्रह्म॒ सत् क्ष॒त्रमु॑च्यते

พรหมัน (Brahman) นั่นเองที่ทำให้เหล่าเทพดำรงอยู่ตามระเบียบ; พรหมันที่ทำให้หมู่ชนผู้กำเนิดจากเทพยืนหยัด. พรหมันค้ำจุนแดนอื่นนี้—หมู่ดาวนักษัตร (nakṣatra)—ไว้; พรหมันคือสิ่งที่ราชอำนาจอันชอบธรรม (kṣatra) ถูกเรียกขานว่าเป็น.

Mantra 24

केने॒यं भूमि॒र्विहि॑ता॒ केन॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता। केने॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम्

แผ่นดินนี้ถูกจัดวางให้เป็นระเบียบด้วยสิ่งใด? ฟ้าอันสูงยิ่งถูกตั้งมั่นด้วยสิ่งใด? อากาศกลาง (antarikṣa) นี้ถูกจัดวางด้วยสิ่งใด—ทั้งขึ้นเบื้องบนและแผ่ขวางออกไป กว้างไกลในความเวิ้งว้างของมัน?

Mantra 25

ब्रह्म॑णा॒ भूमि॒र्विहि॑ता॒ ब्रह्म॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता। ब्रह्मे॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम्

ด้วยพรหมัน (Brahman) แผ่นดินจึงถูกจัดวางให้เป็นระเบียบ; ด้วยพรหมัน ฟ้าอันสูงยิ่งจึงถูกตั้งมั่น. ด้วยพรหมัน อากาศกลาง (antarikṣa) นี้จึงถูกสถาปนา—ทั้งขึ้นเบื้องบนและแผ่ขวางออกไป กว้างไกลในความเวิ้งว้างของมัน.

Mantra 26

मू॒र्धान॑मस्य सं॒सीव्याथ॑र्वा॒ हृद॑यं च॒ यत्। म॒स्तिष्का॑दू॒र्ध्वः प्रैर॑य॒त् पव॑मा॒नोऽधि॑ शीर्ष॒तः

โอ้ อถรรวัน (Atharvan) ประหนึ่งได้เย็บตรึงศีรษะของเขาไว้ และหัวใจของเขาด้วย แล้วได้เร่งเร้าพลังผู้ชำระตนให้บริสุทธิ์ คือ ปวะมานะ (Pavamāna) ให้พุ่งขึ้นจากสมอง ไปสถิตเหนือยอดศีรษะ

Mantra 27

तद् वा अथ॑र्वणः॒ शिरो॑ देवको॒शः समु॑ब्जितः । तत् प्रा॒णो अ॒भि र॑क्षति॒ शिरो॒ अन्न॒मथो॒ मनः॑

แท้จริงแล้ว นี่คือศีรษะของอถรรวัน (Atharvan) — หีบศักดิ์สิทธิ์ที่อัดแน่นมั่นคง. ปราณะ (Prāṇa ลมหายใจ/พลังชีวิต) คุ้มครองล้อมรอบสิ่งนี้: ศีรษะ อาหาร และจิต (Manas) ด้วย.

Mantra 28

ऊ॒र्ध्वो नु सृ॒ष्टा३स्ति॒र्यङ् नु सृ॒ष्टाः३ सर्वा॒ दिशः॒ पुरु॑ष॒ आ ब॑भूवाँ३ । पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑

บัดนี้สรรพสิ่งที่ถูกสร้างถูกปล่อยออกไปสู่เบื้องบน และบัดนี้สรรพสิ่งที่ถูกสร้างถูกปล่อยออกไปสู่ด้านข้าง; ในทุกทิศ บุรุษะ (Puruṣa) ได้บังเกิดเป็นอยู่. ผู้ใดรู้ “ป้อมปราการแห่งพรหมัน” (Brahman) — ป้อมนั้นซึ่งบุรุษะถูกกล่าวว่าเป็นผู้อาศัยภายใน—

Mantra 29

यो वै तां ब्रह्म॑णो॒ वेदा॒मृते॒नावृ॑तां॒ पुर॑म्। तस्मै॒ ब्रह्म॑ च ब्रा॒ह्माश्च॒ चक्षुः॑ प्रा॒णं प्र॒जां द॑दुः

ผู้ใดรู้ป้อมปราการแห่งพรหมัน (Brahman) นั้นโดยแท้—ซึ่งถูกห้อมล้อมปกคลุมด้วยอมฤตะ (Amṛta ความไม่ตาย); แก่ผู้นั้น พรหมันและพราหมณ์ผู้ประกอบพิธี (Brahmā-priests) ได้ประทาน: ดวงตา (การเห็น), ปราณะ (Prāṇa), และประชา/วงศ์วาน (Prajā).

Mantra 30

न वै तं चक्षु॑र्जहाति॒ न प्रा॒णो ज॒रसः॑ पु॒रा। पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑

แท้จริงแล้ว สายตาย่อมไม่ทอดทิ้งเขา และลมหายใจ (prāṇa) ก็ไม่ละเขาก่อนความชรา—ผู้ใดรู้จักนคร/ป้อมปราการ (pura) แห่งพรหมัน (Brahman) ซึ่งในนครนั้น “บุรุษ” (puruṣa) ถูกเรียกว่า ผู้อาศัยอยู่ภายใน.

Mantra 31

अ॒ष्टाच॑क्रा॒ नव॑द्वारा दे॒वानां॒ पूर॑यो॒ध्या। तस्यां॑ हिर॒ण्ययः॒ कोशः॑ स्व॒र्गो ज्योति॒षावृ॑तः

มีล้อแปด มีประตูเก้า—เป็นป้อมปราการอันมิอาจพิชิตของเหล่าเทวะ ภายในนั้นมีหีบทองคำ เป็นของสวรรค์ ถูกห่อหุ้มไว้ด้วยแสงสว่าง

Mantra 32

तस्मि॑न् हिर॒ण्यये॒ कोशे॒ त्र्यऽरे॒ त्रिप्र॑तिष्ठिते । तस्मि॒न् यद् य॒क्षमा॑त्म॒न्वत् तद् वै ब्र॑ह्म॒विदो॑ विदुः

ในหีบทองคำนั้น มีสิ่งสามก้าน (สามซี่) ตั้งมั่นบนฐานสามประการ; ในที่นั้นเอง อำนาจอัศจรรย์ (yakṣa) อันทรงตนอยู่—บรรดาผู้รู้พรหมัน (Brahman) ย่อมรู้โดยแท้

Mantra 33

प्र॒भ्राज॑मानां॒ हरि॑णीं॒ यश॑सा सं॒परी॑वृताम्। पुरं॑ हिर॒ण्ययीं॒ ब्रह्मा वि॑वे॒शाप॑राजिताम्

ผู้ส่องประกาย เป็นนางสีทอง ถูกโอบล้อมด้วยเกียรติยศโดยรอบ—นครทองอันมิอาจปราบนั้น พรหมา (Brahmā) ได้เสด็จเข้าไปแล้ว