Prakarana 19

Verse 378 (दोहा/सोरठा)

छुधा छीन बलहीन सुर सहजेहिं मिलिहहिं आइ। तब मारिहउँ कि छाड़िहउँ भली भाँति अपनाइ।।181।।

chudhā-chīna balahīna sur sahajehiṁ milihahiṁ āi | tab mārihaũ ki chāṛihaũ bhalī bhā̃ti apanāi ||181||

“దేవతలు—క్షుధతో క్షీణించి బలహీనులై—సులభంగా నన్ను కలుసుకొనుటకు వచ్చెదరు. అప్పుడు వారిని సంహరించనా, లేక ధర్మమార్గాన్ని బాగా విచారించి విడిచిపెట్టనా?”

Verse 379 (चौपाई)

मेघनाद कहुँ पुनि हँकरावा। दीन्ही सिख बलु बयरु बढ़ावा।। जे सुर समर धीर बलवाना। जिन्ह कें लरिबे कर अभिमाना।। तिन्हहि जीति रन आनेसु बाँधी। उठि सुत पितु अनुसासन काँधी।। एहि बिधि सबही अग्या दीन्ही। आपुनु चलेउ गदा कर लीन्ही।। चलत दसानन डोलति अवनी। गर्जत गर्भ स्त्रवहिं सुर रवनी।। रावन आवत सुनेउ सकोहा। देवन्ह तके मेरु गिरि खोहा।। दिगपालन्ह के लोक सुहाए। सूने सकल दसानन पाए।। पुनि पुनि सिंघनाद करि भारी। देइ देवतन्ह गारि पचारी।। रन मद मत्त फिरइ जग धावा। प्रतिभट खौजत कतहुँ न पावा।। रबि ससि पवन बरुन धनधारी। अगिनि काल जम सब अधिकारी।। किंनर सिद्ध मनुज सुर नागा। हठि सबही के पंथहिं लागा।। ब्रह्मसृष्टि जहँ लगि तनुधारी। दसमुख बसबर्ती नर नारी।। आयसु करहिं सकल भयभीता। नवहिं आइ नित चरन बिनीता।।

meghanāda kahuṁ puni haṁkarāvā | dīnhī sikha balu bayaru baṛhāvā || je sura samara dhīra balavānā | jinha keṁ laribe kara abhimānā || tinahi jīti rana ānesu bāṁdhī | uṭhi suta pitu anusāsana kāṁdhī || ehi bidhi sabahī agyā dīnhī | āpunu caleu gadā kara līnhī || calata dasānana ḍolati avanī | garjata garbha stravahiṁ sura-ravanī || rāvana āvata suneu sakohā | devan̐ha take meru-giri khohā || digapālanha ke loka suhāe | sūne sakala dasānana pāe || puni puni siṁghanāda kari bhārī | dei devatanha gāri pacārī || rana-mada matta phirai jaga dhāvā | pratibhaṭa khaujata katahuṁ na pāvā || rabi sasi pavana baruna dhanadhārī | agini kāla jama saba adhikārī || kiṁnara siddha manuja sura nāgā | haṭhi sabahī ke panthahiṁ lāgā || brahma-sṛṣṭi jahaṁ lagi tanudhārī | dasamukha basabartī nara nārī || āyasu karahiṁ sakala bhayabhītā | navahiṁ āi nita carana binītā ||

మళ్ళీ అతడు మేఘనాదుని పిలిపించెను, అతనికి ఉపదేశించెను, అతని బలమును మరియు శత్రుత్వమును పెంచెను. యుద్ధములో ధైర్యవంతులైన, బలవంతులైన ఆ దేవతలను, పోరాడటమే గర్వముగా భావించే వారిని - యుద్ధములో జయించి బంధించెను; కుమారుడు లేచి తండ్రి ఆజ్ఞను భుజాలపై మోసెను. అలా అందరికీ ఆజ్ఞలు జారీ చేసెను, తరువాత తానే గదను చేతబట్టుకొని బయలుదేరెను. దశముఖుడు కదులుతుండగా, భూమి కంపించెను; అతని గర్జనకు, దేవతల భార్యలు భయముతో గర్భస్రావము పొందిరి. రావణుడు వస్తున్నాడని విని, భయము కలిగెను; దేవతలు మేరు పర్వత గుహలలో దాగిరి. దిక్పాలకుల సుందర లోకములను - రావణుడు ఖాళీగా కనుగొనెను. మళ్ళీ మళ్ళీ భయంకరమైన సింహనాదము చేసెను, దేవతలను తిట్టి పారద్రోలెను. యుద్ధ మదముతో మత్తులై, ప్రపంచమంతటా తిరిగెను; సమాన యోధుని వెతుకుతూ, ఎక్కడా కనుగొనలేదు. సూర్యుడు, చంద్రుడు, వాయువు, ధనుర్ధారి అయిన వరుణుడు, అగ్ని, కాలుడు, యముడు - అన్ని సాంస్కృతిక అధికారులు, కిన్నెరలు, సిద్ధులు, మానవులు, దేవతలు, నాగలు - బలవంతముగా అందరినీ తన మార్గములో నిలబెట్టెను. బ్రహ్మ సృష్టి విస్తరించినంత వరకు, శరీరముతో ఉన్న పురుషులు మరియు స్త్రీలు దశముఖుని ఆధీనములో ఉండిరి. అందరూ భయభ్రాంతులై అతని ఆజ్ఞలను పాటించిరి, ప్రతిదినము వచ్చి నమస్కరించిరి.

Verse 380 (दोहा/सोरठा)

भुजबल बिस्व बस्य करि राखेसि कोउ न सुतंत्र। मंडलीक मनि रावन राज करइ निज मंत्र।।182(क)।। देव जच्छ गंधर्व नर किंनर नाग कुमारि। जीति बरीं निज बाहुबल बहु सुंदर बर नारि।।182ख।।

bhujabala bisva basya kari rākhēsi kōu na sutantra | maṇḍalīka mani rāvaṇa rāja karai nija mantra ||182(ka)|| deva jaccha gandharva nara kiṁnara nāga kumāri | jīti barīṁ nija bāhubala bahu sundara bara nāri ||182(kha)||

తన భుజబలపు దర్పంతో అతడు సమస్త లోకాన్ని వశపరచెను; స్వతంత్రుడెవ్వరూ మిగలలేదు. రావణుడు—సామంతరాజులలో రత్నమువలె—తన ఇష్టముచే, తన మంత్రబలముచే పాలించెను. దేవతలు, యక్షులు, గంధర్వులు, మనుష్యులు, కిన్నరులు, నాగకన్యలు— వారిని జయించి, బలప్రయోగంతో అనేక సుందరమైన, శ్రేష్ఠమైన స్త్రీలను భార్యలుగా గ్రహించెను.

Verse 381 (चौपाई)

इंद्रजीत सन जो कछु कहेऊ। सो सब जनु पहिलेहिं करि रहेऊ।। प्रथमहिं जिन्ह कहुँ आयसु दीन्हा। तिन्ह कर चरित सुनहु जो कीन्हा।। देखत भीमरूप सब पापी। निसिचर निकर देव परितापी।। करहि उपद्रव असुर निकाया। नाना रूप धरहिं करि माया।। जेहि बिधि होइ धर्म निर्मूला। सो सब करहिं बेद प्रतिकूला।। जेहिं जेहिं देस धेनु द्विज पावहिं। नगर गाउँ पुर आगि लगावहिं।। सुभ आचरन कतहुँ नहिं होई। देव बिप्र गुरू मान न कोई।। नहिं हरिभगति जग्य तप ग्याना। सपनेहुँ सुनिअ न बेद पुराना।।

indrajīta sana jo kachu kaheū | so saba janu pahilehiṃ kari raheū || prathamahiṃ jinha kahuṃ āyasu dīnhā | tinh kara carita sunahu jo kīnhā || dekhata bhīmarūpa saba pāpī | nisīcara nikara deva paritāpī || karahi upadrava asura nikāyā | nānā rūpa dharahim̐ kari māyā || jehi bidhi hoi dharma nirmūlā | so saba karahiṃ beda pratikūlā || jehiṃ jehiṃ desa dhenu dvija pāvahiṃ | nagara gāuṃ pura āgi lagāvahiṃ || subha ācarana katahūṃ nahiṃ hoī | deva bipra gurū māna na koī || nahiṃ haribhagati jagya tapa gyānā | sapanehūṃ suni-a na beda purānā ||

ఇంద్రజిత్ సమక్షములో నేను ఏమి చెప్పితినో - అదంతా ఇప్పటికే జరిగిందని గ్రహించండి. ముందుగా, అతను ఆజ్ఞ ఇచ్చిన వారి కర్మలు వినండి. అందరూ పాపులు, భయంకర రూపము కలవారు - దేవతలను హింసించే రాక్షస సమూహాలు. రాక్షస గణాలు అశాంతి సృష్టించిరి, తమ మాయా శక్తులతో అనేక రూపాలు ధరించిరి. ధర్మమును నాశనము చేయగల ప్రతి విధముగా, వారు అలాగే చేసిరి - వేదములకు వ్యతిరేకముగా ప్రవర్తించిరి. ఎక్కడ ఆవులను మరియు ద్విజులను చూసిరో, అక్కడ నగరాలకు, గ్రామాలకు, పట్టణాలకు నిప్పు అంటించిరి. ఎక్కడా మంచి ప్రవర్తన లేదు; ఎవడును దేవుని, బ్రాహ్మణుని, గురువుని గౌరవించలేదు. హరి భక్తి లేదు, యజ్ఞము లేదు, తపస్సు లేదు, జ్ఞానము లేదు; కలలలో కూడా వేదములు లేదా పురాణములు వినబడలేదు.

Verse 382 (छंद)

जप जोग बिरागा तप मख भागा श्रवन सुनइ दससीसा। आपुनु उठि धावइ रहै न पावइ धरि सब घालइ खीसा।। अस भ्रष्ट अचारा भा संसारा धर्म सुनिअ नहि काना। तेहि बहुबिधि त्रासइ देस निकासइ जो कह बेद पुराना।।

japa joga birāgā tapa makha bhāgā śravaṇa sunai dasasīsā | āpunu uṭhi dhāvai rahai na pāvai dhari saba ghālai khīsā || asa bhraṣṭa acārā bhā saṃsārā dharma suni-a nahi kānā | tehi bahu-bidhi trāsai desa nikāsai jo kaha beda purānā ||

జపము, యోగము, వైరాగ్యము, తపస్సు, యజ్ఞము అన్నీ పారిపోయినవి - రావణుడు కేవలము తన చెవులతో వింటాడు. తానే లేచి పరుగెత్తుతాడు, నిలబడలేడు; ఏది పట్టుకోగలడో దానిని తన సంచిలో నింపుతాడు. ప్రపంచము అలా మారిపోయింది - ప్రవర్తన చెడిపోయింది, ధర్మము వినడానికి ఎవడును సిద్ధముగా లేడు. అనేక విధములుగా అణచివేస్తాడు, వేదములు మరియు పురాణముల బోధను చెప్పేవారిని తమ దేశము నుండి పారద్రోస్తాడు.

Verse 383 (दोहा/सोरठा)

बरनि न जाइ अनीति घोर निसाचर जो करहिं। हिंसा पर अति प्रीति तिन्ह के पापहि कवनि मिति।।183।।

barani na jāi anīti ghora nisācara jo karahiṁ | hiṁsā para ati prīti tinh ke pāpahi kavani miti ||183||

రాత్రివేళ సంచరించే రాక్షసులు చేసే భయంకర అధర్మాన్ని మాటలతో పూర్తిగా వర్ణించలేం. హింసలో వారు అతిశయంగా మునిగిపోయినవారు—వారి పాపానికి ఏ కొలతను ఎవరు నిర్ణయించగలరు?

Verse 384 (चौपाई)

बाढ़े खल बहु चोर जुआरा। जे लंपट परधन परदारा।। मानहिं मातु पिता नहिं देवा। साधुन्ह सन करवावहिं सेवा।। जिन्ह के यह आचरन भवानी। ते जानेहु निसिचर सब प्रानी।। अतिसय देखि धर्म कै ग्लानी। परम सभीत धरा अकुलानी।। गिरि सरि सिंधु भार नहिं मोही। जस मोहि गरुअ एक परद्रोही।। सकल धर्म देखइ बिपरीता। कहि न सकइ रावन भय भीता।। धेनु रूप धरि हृदयँ बिचारी। गई तहाँ जहँ सुर मुनि झारी।। निज संताप सुनाएसि रोई। काहू तें कछु काज न होई।।

bāṛhe khala bahu cora juārā | je laṁpaṭa paradhana paradārā || mānahĩ mātu pitā nahĩ devā | sādhunha saṅ karavāvahĩ sevā || jinha ke yaha ācarana bhavānī | te jānehu nisi-cara saba prānī || atisaya dekhi dharma kai glānī | parama sabhīta dharā akulānī || giri sari siṁdhu bhāra nahĩ mohī | jasa mohĩ garuā eka para-drohī || sakala dharma dekhai biparītā | kahi na sakai rāvaṇa bhaya-bhītā || dhenu rūpa dhari hṛdayã bicārī | gaī tahā̃ jahã sura-muni jhārī || nija saṁtāpa sunāyesi roī | kāhū teṁ kachu kāja na hoī ||

దుష్టులు వృద్ధి చెందిరి - దొంగలు మరియు జూదరులు అధిక సంఖ్యలో - వ్యభిచారములో మునిగినవారు, పరుని సంపదను మరియు పరుని భార్యను కోరేవారు. వారు తల్లిని గాని, తండ్రిని గాని, దేవతలను గాని గౌరవించలేదు; సాధువులతో బలవంతముగా సేవ చేయించుకొనెడివారు. ఓ భవానీ, ఇటువంటి ప్రవర్తన గలవారు - వారందరూ రాక్షస స్వభావము కలవారని తెలుసుకోండి. ధర్మము యొక్క ఘోర క్షీణతను చూచి, భూమి అత్యంత భయపడెను, తీవ్రముగా బాధపడెను. 'పర్వతముల భారము, నదులు, సముద్రములు నాకు భారము కాదు; కాని ఇతరులను మోసం చేసి అన్యాయము చేసేవాడు అందరికన్నా భారీవాడు.' ప్రతి ధర్మ నియమము తలక్రిందులైనదని చూచి, రావణుడు - భయముతో నిలువెత్తు వణికిపోయెను - మాట కూడా పలుకలేకపోయెను. ఆవు రూపము ధరించి, తన హృదయములో ఆలోచించి, దేవతలు మరియు మునులు ఉన్న ఆశ్రమమునకు వెళ్ళెను. ఏడుస్తూ, తన దహించే బాధను చెప్పెను; అయినా ఎవరి వలన కూడా పరిష్కారము లభించలేదు.

Verse 385 (छंद)

सुर मुनि गंधर्बा मिलि करि सर्बा गे बिरंचि के लोका। सँग गोतनुधारी भूमि बिचारी परम बिकल भय सोका।। ब्रह्माँ सब जाना मन अनुमाना मोर कछू न बसाई। जा करि तैं दासी सो अबिनासी हमरेउ तोर सहाई।।

sura muni gandharbā mili kari sarbā ge birañci ke lokā | saṅga go-tanu-dhārī bhūmi bicārī parama bikala bhaya sokā || brahmā̃ saba jānā mana anumānā mora kachū na basāī | jā kari taĩ dāsī so abināsī hamareu tora sahāī ||

దేవతలు, మునులు, గంధర్వులు - అందరూ కలిసి - బ్రహ్మ లోకమునకు వెళ్ళిరి. వారితో పాటు, భూమి కూడా, ఆవు రూపము ధరించి, వారి దుస్థితిని ఆలోచించి, తీవ్ర దుఃఖముతో కంపించెను. బ్రహ్మ అన్నీ గ్రహించెను, అయినా తన మనస్సులో ఇలా అనుకొనెను: "నా అధికారములో ఏమీ లేదు. ఎవని కొరకు నీవు దాసివో - ఆయన, అవినాశి - ఆయనే నీ సహాయకుడు, మరియు మా అందరి సహాయకుడు."

Verse 386 (दोहा/सोरठा)

धरनि धरहि मन धीर कह बिरंचि हरिपद सुमिरु। जानत जन की पीर प्रभु भंजिहि दारुन बिपति।।184।।

dharani dharahi mana dhīra kaha birañci haripada sumiru | Jānata jana kī pīra prabhu bhañjihi dāruna bipati ||184||

బ్రహ్మదేవుడు పలికెను: “ఓ భూమాతా, హృదయంలో ధైర్యంగా నిలుచుము; ప్రభువు పాదాలను స్మరించుము. తనవారి వేదనను తెలిసిన ఆ స్వామి, ఈ ఘోర విపత్తును నిశ్చయంగా చిదిమివేయును.”

Verse 387 (चौपाई)

बैठे सुर सब करहिं बिचारा। कहँ पाइअ प्रभु करिअ पुकारा।। पुर बैकुंठ जान कह कोई। कोउ कह पयनिधि बस प्रभु सोई।। जाके हृदयँ भगति जसि प्रीति। प्रभु तहँ प्रगट सदा तेहिं रीती।। तेहि समाज गिरिजा मैं रहेऊँ। अवसर पाइ बचन एक कहेऊँ।। हरि ब्यापक सर्बत्र समाना। प्रेम तें प्रगट होहिं मैं जाना।। देस काल दिसि बिदिसिहु माहीं। कहहु सो कहाँ जहाँ प्रभु नाहीं।। अग जगमय सब रहित बिरागी। प्रेम तें प्रभु प्रगटइ जिमि आगी।। मोर बचन सब के मन माना। साधु साधु करि ब्रह्म बखाना।।

baiṭhe sura saba karahiṁ bicārā | kahaṁ pāia prabhu karia pukārā || pura baikuṇṭha jāni kaha koī | kou kaha payanidhi basa prabhu soī || jāke hṛdayaṁ bhagati jasi prīti | prabhu tahaṁ pragaṭa sadā tehiṁ rītī || tihi samāja girijā maiṁ raheūṁ | avasara pāi bacana eka kaheūṁ || hari byāpaka sarbatra samānā | prema teṁ pragaṭa hohiṁ maiṁ jānā || desa kāla disi bidisi-hu māhīṁ | kahahu so kahāṁ jahāṁ prabhu nāhīṁ || aga jagamaya saba rahita birāgī | prema teṁ prabhu pragaṭi jimi āgī || mora bacana saba ke mana mānā | sādhu sādhu kari brahma bakhānā ||

అన్ని దేవతలు కలిసి సలహా ఇచ్చుకొనిరి: "ప్రభువు ఎక్కడ లభిస్తాడు, మరియు మేము ఆయనను ఎలా పిలుస్తాము?" ఒకడు "ఆయన వైకుంఠ పురములో ఉన్నాడు" అని చెప్పెను; మరొకడు "కాదు, ప్రభువు సముద్రములో నివసిస్తాడు" అని చెప్పెను. (కాని సత్యము ఇది:) ఏ హృదయములో భక్తి జీవమైన ప్రేమగా నిలుస్తుందో, అక్కడ ప్రభువు ఎప్పుడూ ప్రత్యక్షమవుతాడు - ఆ విధముగానే. ఆ సభలో నేను కూడా ఉండితిని, ఓ గిరిజా; మరియు అవకాశము లభించగా, నేను ఒక మాట పలికితిని: "హరి సర్వవ్యాపి, అన్ని చోట్ల ఉన్నాడు; అయినా ప్రేమ ద్వారా ఆయన ప్రత్యక్షమవుతాడని నేను గ్రహించితిని. స్థలము మరియు కాలములో, ప్రతి దిక్కులో మరియు దిక్కుల మార్గములలో - చెప్పండి, ప్రభువు లేని చోటు ఏది? అగ్ని వలె, అది ప్రపంచము అంతటా వ్యాపించి ఉండి కూడా అనాసక్తుడై ఉంటుంది, అలాగే ప్రేమ ద్వారా ప్రభువు ప్రత్యక్షమవుతాడు." నా మాట ప్రతి హృదయములో ఆమోదించబడెను; మరియు వారు "సాధు! సాధు!" అని అరచి, పరమాత్మను స్తుతించిరి.

Verse 388 (दोहा/सोरठा)

सुनि बिरंचि मन हरष तन पुलकि नयन बह नीर। अस्तुति करत जोरि कर सावधान मतिधीर।।185।।

suni birañci mana haraṣa tana pulaki nayana baha nīra | astuti karata jori kara sāvadhāna mati-dhīra ||185||

ఇది విని బ్రహ్మదేవుని హృదయం ఆనందంతో పొంగెను; దేహమంతా పులకించెను, కన్నుల నుండి అశ్రుధారలు ప్రవహించెను. అంజలి ఘటించి, స్థిరబుద్ధి గల ఆ నిర్మలచిత్తుడు భక్తిపూర్వక ఏకాగ్రతతో స్తుతి అర్పించెను.

Verse 389 (छंद)

जय जय सुरनायक जन सुखदायक प्रनतपाल भगवंता। गो द्विज हितकारी जय असुरारी सिधुंसुता प्रिय कंता।। पालन सुर धरनी अद्भुत करनी मरम न जानइ कोई। जो सहज कृपाला दीनदयाला करउ अनुग्रह सोई।। जय जय अबिनासी सब घट बासी ब्यापक परमानंदा। अबिगत गोतीतं चरित पुनीतं मायारहित मुकुंदा।। जेहि लागि बिरागी अति अनुरागी बिगतमोह मुनिबृंदा। निसि बासर ध्यावहिं गुन गन गावहिं जयति सच्चिदानंदा।। जेहिं सृष्टि उपाई त्रिबिध बनाई संग सहाय न दूजा। सो करउ अघारी चिंत हमारी जानिअ भगति न पूजा।। जो भव भय भंजन मुनि मन रंजन गंजन बिपति बरूथा। मन बच क्रम बानी छाड़ि सयानी सरन सकल सुर जूथा। सारद श्रुति सेषा रिषय असेषा जा कहुँ कोउ नहि जाना। जेहि दीन पिआरे बेद पुकारे द्रवउ सो श्रीभगवाना।। भव बारिधि मंदर सब बिधि सुंदर गुनमंदिर सुखपुंजा। मुनि सिद्ध सकल सुर परम भयातुर नमत नाथ पद कंजा।।

jaya jaya suranāyaka jana sukhadāyaka pranatapāla bhagavaṃtā | go dvija hitakārī jaya asurārī siṃdhusutā priya kaṃtā || pālana sur dharanī adbhuta karanī marama na jānai koī | jo sahaja kṛpālā dīnadayālā karau anugraha soī || jaya jaya abināsī saba ghaṭa bāsī byāpaka paramānaṃdā | abigata gotītaṃ carita punītaṃ māyārahita mukuṃdā || jehi lāgi birāgī ati anurāgī bigatamoha munibṛṃdā | nisi bāsara dhyāvahiṃ guna gana gāvahiṃ jayati saccidānaṃdā || jehiṃ sṛṣṭi upāī tribidha banāī saṃga sahāya na dūjā | so karau aghārī ciṃta hamārī jāni-a bhagati na pūjā || jo bhava bhaya bhaṃjana muni mana raṃjana gaṃjana bipati barūthā | mana baca krama bānī chāḍi sayānī sarana sakala sur jūthā | sārada śruti seṣā ṛṣaya aseṣā jā kahuṃ kou nahi jānā | jehi dīna piāre beda pukāre dravau so śrībhagavānā || bhava bāridhi maṃdara saba bidhi suṃdara guṇamaṃdira sukhapuṃjā | muni siddha sakala sur parama bhayātura namata nātha pada kaṃjā ||

జయ జయ దేవనాయక, జనులకు సుఖదాయక, శరణాగతులను రక్షించు భగవంతుడా. గోవులకు బ్రాహ్మణులకు హితకారి, రాక్షసులను సంహరించువాడు, సముద్రపుత్రిక ప్రియ పతికి జయము. దేవతలను భూమిని రక్షించువాడు, ఆయన కార్యములు అద్భుతములు, వాని రహస్యము ఎవరు తెలియరారు. ఓ సహజ కృపాళువు, దీనులపై దయగలవాడా, నీవే అనుగ్రహము చూపుము. జయ జయ అవినాశి, ప్రతి హృదయమున వాసము చేయువాడా, సర్వవ్యాపి, పరమానందస్వరూపా. అవ్యక్తుడు, వాక్కుకు అందనివాడు, ఆయన చరిత్రలు పవిత్రములు, మాయకు అతీతుడైన ముకుందుడా. ఎవరికైతే విరక్తులు అత్యంత అనురక్తులవుతారో, మోహరహితులైన మునిసమాజము, రాత్రింబవళ్ళు ధ్యానించి ఆయన గుణగణములను గానము చేయుచున్నారు, జయము సచ్చిదానందస్వరూపునకు. ఎవడు సృష్టిని మూడు విధములుగా సృజించెనో, ఆయనకు సహాయము చేయు రెండవవాడు లేడు. ఓ పాపములను తొలగించువాడా, నా చింతను స్వీకరింపుము, తెలుసుకో: భక్తి కేవలము పూజ కాదు. సంసారభయమును నశింపజేయువాడు, మునుల మనస్సులను ఆనందింపజేయువాడు, విపత్తు సమూహమును నశింపజేయువాడు, మనస్సు, వాక్కు, కర్మల చతురత్వము వదిలి, దేవతా సమూహమంతా ఆయన శరణు పొందెను. సరస్వతి, వేదములు, శేషుడు, అనేక మునులు ఎవరును ఆయనను పూర్తిగా తెలియరాలేదు, అట్టి దీనులకు ప్రియునికి, వేదములు ప్రార్థించుచున్నాయి, ఆ శ్రీభగవంతుడు ద్రవించును గాక. సంసార సాగరమును స్థిరపరచు మందరాచలము, సర్వవిధముల సుందరుడు, గుణమందిరము, సుఖపుంజము, మునులు, సిద్ధులు, దేవతలందరు భయభీతులై ఆ నాథుని పద్మచరణములకు నమస్కరింతురు.

Verse 390 (दोहा/सोरठा)

जानि सभय सुरभूमि सुनि बचन समेत सनेह। गगनगिरा गंभीर भइ हरनि सोक संदेह।।186।।

jāni sabhaya surabhūmi suni bacana sameta saneha | gaganagirā gambhīra bhai harani soka sandeha ||186||

దేవలోకం భయంతో కంపిస్తున్నదని గ్రహించిన వేళ, ఆకాశమునుండే ఒక గంభీరమైన, మహిమాన్వితమైన వాణి వినిపించెను—స్నేహరసంతో నిండిన ఆ మాటలు శోకమును సందేహమును తొలగించెను.

Verse 391 (चौपाई)

जनि डरपहु मुनि सिद्ध सुरेसा। तुम्हहि लागि धरिहउँ नर बेसा।। अंसन्ह सहित मनुज अवतारा। लेहउँ दिनकर बंस उदारा।। कस्यप अदिति महातप कीन्हा। तिन्ह कहुँ मैं पूरब बर दीन्हा।। ते दसरथ कौसल्या रूपा। कोसलपुरीं प्रगट नरभूपा।। तिन्ह के गृह अवतरिहउँ जाई। रघुकुल तिलक सो चारिउ भाई।। नारद बचन सत्य सब करिहउँ। परम सक्ति समेत अवतरिहउँ।। हरिहउँ सकल भूमि गरुआई। निर्भय होहु देव समुदाई।। गगन ब्रह्मबानी सुनी काना। तुरत फिरे सुर हृदय जुड़ाना।। तब ब्रह्मा धरनिहि समुझावा। अभय भई भरोस जियँ आवा।।

jani ḍarapahu muni siddha suresā | tumhahi lāgi dharihaũ nara besā || aṁsanh sahita manuja avatārā | lehauṁ dinakara baṁsa udārā || kaśyapa aditi mahātapa kīnhā | tinh kahuँ maiṁ pūraba bara dīnhā || te dasaratha kausalya rūpā | kosalapurīṁ pragaṭa narabhūpā || tinh ke gṛha avatarihaũ jāī | raghukula tilaka so cāriu bhāī || nārada bacana satya saba karihaũ | parama śakti sameta avatarihaũ || harihaũ sakala bhūmi garuāī | nirbhaya hohu deva samudāī || gagana brahmabānī sunī kānā | turata phire sura hṛdaya juḍānā || taba brahmā dharani-hi samujhāvā | abhaya bhaī bharosa jiyã āvā ||

మునులారా, సిద్ధులారా, దేవేంద్రులారా, భయపడకండి. మీ కోసమే నేను మానవ రూపము ధరించెదను. నా అంశలతో సహా మానవ అవతారము ఎత్తి, ఉదాత్తమైన సూర్యవంశమున జన్మించెదను. కశ్యపుడు, అదితి గొప్ప తపస్సు చేసిరి, వారికి పూర్వమే వరము ప్రసాదించితిని. వారు దశరథుడు, కౌసల్య అగుదురు, కోసల నగరమున నరపతిగా ప్రకటింపబడెదరు. వారి గృహమున అవతరించెదను, రఘుకుల తిలకముగా నలుగురు సోదరులతో ప్రకటింపబడెదను. నారదుని వచనములన్నియు సత్యము చేయెదను, పరమ శక్తితో అవతరించెదను. భూమి భారమును తొలగించెదను, దేవతా సమూహమా, నిర్భయులై ఉండండి. ఆకాశమునుండి బ్రహ్మ వాణి వినగానే, దేవతలు తక్షణమే తిరిగివచ్చిరి, వారి హృదయములు ఆదుకొనెను. అప్పుడు బ్రహ్మ భూమిని ఓదార్చెను, అభయము కలిగెను, విశ్వాసము హృదయమున ప్రవేశించెను.

Verse 392 (दोहा/सोरठा)

निज लोकहि बिरंचि गे देवन्ह इहइ सिखाइ। बानर तनु धरि धरि महि हरि पद सेवहु जाइ।।187।।

nija lokahi birañci ge devanha iha-i sikhāi | bānara tanu dhari-dhari mahi hari pada sevahu jāi ||187||

బ్రహ్మదేవుడు తన ధామానికి తిరిగి వెళ్లి దేవతలకు ఇలా ఉపదేశించాడు— “మళ్లీ మళ్లీ భూమికి దిగివెళ్లి, వానరరూపాలు ధరించి, హరి పాదపద్మాల వద్ద సేవ చేయుడి.”

Verse 393 (चौपाई)

गए देव सब निज निज धामा। भूमि सहित मन कहुँ बिश्रामा । जो कछु आयसु ब्रह्माँ दीन्हा। हरषे देव बिलंब न कीन्हा।। बनचर देह धरि छिति माहीं। अतुलित बल प्रताप तिन्ह पाहीं।। गिरि तरु नख आयुध सब बीरा। हरि मारग चितवहिं मतिधीरा।। गिरि कानन जहँ तहँ भरि पूरी। रहे निज निज अनीक रचि रूरी।। यह सब रुचिर चरित मैं भाषा। अब सो सुनहु जो बीचहिं राखा।। अवधपुरीं रघुकुलमनि राऊ। बेद बिदित तेहि दसरथ नाऊँ।। धरम धुरंधर गुननिधि ग्यानी। हृदयँ भगति मति सारँगपानी।।

gae deva saba nija nija dhāmā. bhūmi sahita mana kahuṁ bisrāmā. jo kachu āyasu brahmā̃ dīnhā. haraṣe deva bilaṁba na kīnhā. banacara deha dhari chiti māhīṁ. atulita bala pratāpa tinh pāhīṁ. giri taru nakha āyudha saba bīrā. hari māraga chitavahiṁ mati-dhīrā. giri kānana jahaṁ tahaṁ bhari pūrī. rahe nija nija anīka rachi rūrī. yaha saba rucira carita maiṁ bhāṣā. aba so sunahu jo bīcahiṁ rākhā. avadhapurīṁ raghukulamani rāū. beda bidita tehi dasaratha nāū̃. dharama dhuraṁdhara guna-nidhi gyānī. hṛdayaṁ bhagati mati sāraṅgapānī.

దేవతలందరు తమ తమ ధామములకు వెళ్ళిరి, భూమితో సహా మనస్సున విశ్రాంతి పొందిరి. బ్రహ్మ ఇచ్చిన ఆజ్ఞను దేవతలు ఆనందంతో ఆచరించిరి, ఆలస్యము చేయలేదు. అరణ్యవాసుల దేహములు ధరించి భూమిపై ఉండి, అతులనీయమైన బలము, ప్రతాపము పొందిరి. పర్వతము, వృక్షము, నఖములు ఆయుధములుగా గల వీరులు, హరి మార్గమున దృష్టి ఉంచిరి, స్థిరమైన బుద్ధితో. పర్వతములు, అరణ్యములు అన్నింట నిండి, తమ తమ సైన్యములతో సుసజ్జితముగా ఉండిరి. ఈ మనోహరమైన చరిత్రను నేను వివరించితిని, ఇప్పుడు కథామధ్యమున ఉన్నది వినండి. అయోధ్యాపురిలో రఘుకుల మణివంటి రాజు ఉండెను, వేదములు ప్రసిద్ధింపజేసిన దశరథుడను నామము గలవాడు. ధర్మధురంధరుడు, గుణనిధి, జ్ఞాని, హృదయమున భక్తి, శార్ఙ్గపాణియందు మతి గలవాడు.

Verse 394 (दोहा/सोरठा)

कौसल्यादि नारि प्रिय सब आचरन पुनीत। पति अनुकूल प्रेम दृढ़ हरि पद कमल बिनीत।।188।।

kausalyādi nāri priya saba ācarana punīta | pati anukūla prema dṛḍha hari pada kamala binīta ||188||

కౌసల్యాది మహాసతీమణులు అందరికీ ప్రియులు; వారి జీవనాచారమంతా పవిత్రతను ప్రసాదించేది. భర్తలకు ఎల్లప్పుడూ అనుకూలంగా, స్థిరమైన ప్రేమతో, హరి పాదపద్మాల వద్ద వినయంగా నిలిచిరి.

Verse 395 (चौपाई)

एक बार भूपति मन माहीं। भै गलानि मोरें सुत नाहीं।। गुर गृह गयउ तुरत महिपाला। चरन लागि करि बिनय बिसाला।। निज दुख सुख सब गुरहि सुनायउ। कहि बसिष्ठ बहुबिधि समुझायउ।। धरहु धीर होइहहिं सुत चारी। त्रिभुवन बिदित भगत भय हारी।। सृंगी रिषहि बसिष्ठ बोलावा। पुत्रकाम सुभ जग्य करावा।। भगति सहित मुनि आहुति दीन्हें। प्रगटे अगिनि चरू कर लीन्हें।। जो बसिष्ठ कछु हृदयँ बिचारा। सकल काजु भा सिद्ध तुम्हारा।। यह हबि बाँटि देहु नृप जाई। जथा जोग जेहि भाग बनाई।।

eka bāra bhūpati mana māhīṁ | bhai galāni moreṁ suta nāhīṁ || guru gṛha gayau turata mahipālā | caraṇa lāgi kari binaya bisālā || nija dukha sukha saba gurahi sunāyu | kahi basiṣṭha bahubidhi samujhāyu || dharahu dhīra hoihahiṁ suta cārī | tribhuvana bidita bhagata bhaya hārī || sṛṁgī riṣahi basiṣṭha bolāvā | putra-kāma subha jagya karāvā || bhagati sahita muni āhuti dīnhēṁ | pragaṭe agini carū kari līnhēṁ || jo basiṣṭha kachu hṛdayaṁ bicārā | sakala kāju bhā siddha tumhārā || yaha habi bāṁṭi dehu nṛpa jāī | jathā joga jehi bhāga banāī ||

ఒకసారి రాజు మనస్సున బాధ కలిగెను, నాకు పుత్రుడు లేడని. తక్షణమే రాజు గురువు గృహమునకు వెళ్ళెను, పాదములు స్పృశించి, గొప్ప వినయముతో ప్రార్థించెను. తన దుఃఖసుఖములన్నియు గురువుకు చెప్పెను. వసిష్ఠుడు పలువిధముల ఓదార్చి బోధించెను. ధైర్యముగా ఉండుము, నీకు నలుగురు పుత్రులు కలుగుదురు, ముల్లోకములకు ప్రసిద్ధులు, భక్తుల భయమును తొలగించువారు. వసిష్ఠుడు శృంగి మునిని పిలిచి, పుత్రకామేష్టి యజ్ఞమును శుభముగా నిర్వహింపజేసెను. భక్తితో ముని హవిస్సులు సమర్పించెను, అగ్ని ప్రత్యక్షమై చరువును స్వీకరించెను. వసిష్ఠుడు హృదయమున ఆలోచించినదంతయు, నీ కార్యమంతయు సిద్ధించెను. ఈ హవిస్సును తీసుకొని రాజా, పంచుము, ప్రతివారికి వారి వారి వంతున చెందేటట్లు.

Verse 396 (दोहा/सोरठा)

तब अदृस्य भए पावक सकल सभहि समुझाइ।। परमानंद मगन नृप हरष न हृदयँ समाइ।।189।।

taba adṛsya bhae pāvaka sakala sabahi samujhāi. paramānanda magana nṛpa haraṣa na hṛdayaṁ samāi..189..

అప్పుడు యజ్ఞాగ్ని సమస్త సభను బోధించి, ధైర్యం చెప్పి, అదృశ్యమయ్యెను. పరమానందంలో మునిగిన రాజుని హృదయంలో ఆనందం ఇక ఇమడకపోయెను.

Verse 397 (चौपाई)

तबहिं रायँ प्रिय नारि बोलाईं। कौसल्यादि तहाँ चलि आई।। अर्ध भाग कौसल्याहि दीन्हा। उभय भाग आधे कर कीन्हा।। कैकेई कहँ नृप सो दयऊ। रह्यो सो उभय भाग पुनि भयऊ।। कौसल्या कैकेई हाथ धरि। दीन्ह सुमित्रहि मन प्रसन्न करि।। एहि बिधि गर्भसहित सब नारी। भईं हृदयँ हरषित सुख भारी।। जा दिन तें हरि गर्भहिं आए। सकल लोक सुख संपति छाए।। मंदिर महँ सब राजहिं रानी। सोभा सील तेज की खानीं।। सुख जुत कछुक काल चलि गयऊ। जेहिं प्रभु प्रगट सो अवसर भयऊ।।

tabahiṁ rāyaṁ priya nāri bolāīṁ। kausalyādi tahāṁ cali āī।। ardha bhāga kausalyāhi dīnhā। ubhaya bhāga ādhe kara kīnhā।। kaikeī kahaṁ nṛpa so dayau। rahyo so ubhaya bhāga puni bhayau।। kausalyā kaikeī hātha dhari। dīnha sumitrahi mana prasanna kari।। ehi bidhi garbha-sahita saba nārī। bhaīṁ hṛdayaṁ haraṣita sukha bhārī।। jā dina teṁ hari garbhahi āe। sakala loka sukha saṁpati chāe।। mandira mahaṁ saba rājahiṁ rānī। sobhā sīla teja kī khānīṁ।। sukha juta kachuka kāla cali gayau। jehiṁ prabhu pragaṭa so avasara bhayau।।

అప్పుడు రాజు తన ప్రియ రాణులను పిలిపించెను, కౌసల్యాదులు అక్కడికి వచ్చిరి. అర్ధభాగము కౌసల్యకు ఇచ్చెను, మిగిలిన రెండు భాగములను సమానములుగా చేసెను. రాజు కైకేయికి ఇచ్చినది, మిగిలినది మరల అర్ధభాగమైనది. కౌసల్య, కైకేయి చేతులు పట్టుకొని, సుమిత్రకు ఇచ్చెను, ఆమె మనస్సును సంతోషపెట్టెను. ఈ విధమున గర్భవతులైన రాణులందరు హృదయమున గొప్ప ఆనందముతో నిండిపోయిరి. హరి గర్భములలో ప్రవేశించిన నాటినుండి, సమస్త లోకములలో సుఖము, సంపదలు వ్యాపించెను. మందిరములలో రాణులందరు సౌందర్యము, శీలము, తేజస్సుల ఖనులవలె ఉండిరి. కొంతకాలము సుఖముగా గడచిపోయెను, ప్రభువు ప్రకటించు అవకాశము వచ్చెను.

Verse 398 (दोहा/सोरठा)

जोग लगन ग्रह बार तिथि सकल भए अनुकूल। चर अरु अचर हर्षजुत राम जनम सुखमूल।।190।।

joga lagana graha bāra tithi sakala bhae anukūla | cara aru acara harṣajuta rāma janama sukhamūla ||190||

లగ్నం, గ్రహాలు, వారము, తిథి—అన్నీ శుభప్రదములై అనుకూలించెను. చరాచర జగత్తు ఆనందంతో నిండిపోయి, ఆనందమూలమైన శ్రీరామ జన్మను జయజయలతో ఘోషించెను.

Verse 399 (चौपाई)

नौमी तिथि मधु मास पुनीता। सुकल पच्छ अभिजित हरिप्रीता।। मध्यदिवस अति सीत न घामा। पावन काल लोक बिश्रामा।। सीतल मंद सुरभि बह बाऊ। हरषित सुर संतन मन चाऊ।। बन कुसुमित गिरिगन मनिआरा। स्त्रवहिं सकल सरिताऽमृतधारा।। सो अवसर बिरंचि जब जाना। चले सकल सुर साजि बिमाना।। गगन बिमल सकुल सुर जूथा। गावहिं गुन गंधर्ब बरूथा।। बरषहिं सुमन सुअंजलि साजी। गहगहि गगन दुंदुभी बाजी।। अस्तुति करहिं नाग मुनि देवा। बहुबिधि लावहिं निज निज सेवा।।

naumī tithi madhu māsa punītā | sukala paccha abhijita hariprītā || madhya-divasa ati sīta na ghāmā | pāvana kāla loka bisrāmā || sītala manda surabhi baha bāū | haraṣita sura santana mana cāū || bana kusumita girigana maniārā | stravahiṃ sakala saritā’mṛta-dhārā || so avasara birañci jaba jānā | cale sakala sura sāji bimānā || gagana bimala sakula sura jūthā | gāvahiṃ guna gandharba barūthā || baraṣahiṃ sumana su-añjali sājī | gahagahi gagana duṃdubhī bājī || astuti karahiṃ nāga muni devā | bahu-bidhi lāvahiṃ nija nija sevā ||

మధుమాసములో పుణ్యమైన నవమి తిథి, శుక్లపక్షము, అభిజిత్ ముహూర్తము, హరికి ప్రీతిపాత్రమైనది. మధ్యాహ్నమున తీవ్రమైన చలి లేదు, వేడి లేదు, పవిత్రమైన కాలము, లోకమునకు విశ్రాంతి కలిగెను. చల్లని, మెత్తని, సుగంధభరితమైన గాలి వీచెను, దేవతలు, సాధువులు ఆనందించిరి, వారి హృదయములు ప్రీతితో నిండెను. అరణ్యములు పూలతో నిండెను, పర్వతశ్రేణులు మణులవలె మెరిసెను, నదులన్నియు అమృతధారలవలె ప్రవహించెను. బ్రహ్మ ఆ శుభక్షణమును తెలుసుకొనగా, దేవతలందరు విమానములలో సజ్జితులై బయలుదేరిరి. ఆకాశము నిర్మలముగా ఉండెను, దేవతా సమూహములు సమావేశమైనవి, గంధర్వులు ప్రభువు గుణములను గానము చేయుచుండిరి. పూలను సుందరముగా అంజలులతో కురిపించిరి, ఆకాశము దుందుభుల ధ్వనితో నిండెను. నాగదేవతలు, మునులు, దేవతలు స్తుతులు చేయుచుండిరి, ప్రతివారు తమ తమ సేవలను అర్పించుచుండిరి.