Prakarana 19
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘अहंकार-रावणत्व’ की पहचान। बालकाण्ड में जगत-व्यवस्था (धर्म) के क्षय का निदान ‘अवतार’ है—यह सीढ़ी साधक को बताती है कि मुक्ति का आरम्भ बाह्य कथा से नहीं, भीतर की शरणागति और प्रेम-प्रकटता से होता है। इस खण्ड में रावण-प्रभुत्व (भोग-बल) बनाम हरि-प्राकट्य (प्रेम-बल) का द्वंद्व साधक के अंतःकरण में घटित होता है।
இப்பகுதியின் பிரதான ரஸம் ‘பயானக’த்திலிருந்து ‘சாந்த/அத்புத’ம் நோக்கி மாறுதல். தொடக்கத்தில் ராவண-குடும்பம், கும்பகர்ணன், மேகநாதன் முதலிய வர்ணனைகளால் அசுர-ஸம்பத்தின் உச்சம் காட்டப்படுகிறது; இது ‘அஹம்-ப்ரதாப’த்தின் எழுச்சி—அதில் தர்மம், தயை, வேத-श्रுதி, சாது-ஸம்மானம் எல்லாம் மறைகின்றன. பின்னர் பூமாதேவி (தேனு-ரூபம்)யின் வேதனை மற்றும் தேவர்-சபை விமர்சனம் கதையை கருணை, தர்ம-க்லானி பாவத்துக்குக் கொண்டு செல்கிறது. தீர்மானமான திருப்பம் சிவனின் வாக்கு—‘ஹரி வ்யாபக… ப்ரேமத்தேன் ப்ரகட’; இங்கே நிர்குண-வ்யாபகத்துவமும் சகுண-ப்ராகட்யமும் என்ற துளசி-சமன்வயம் தெளிவாகிறது. பிரம்ம-வாணியில் அவதார-ப்ரதிஜ்ஞா வந்தவுடன் பய-நிவாரணம், ஆஷ்வாசனம், ‘அத்புத’ ரசம் வலுப்பெறுகிறது. இவ்வாறு பாலகாண்டத்தின் இக்கண்டம் சோபான-தர்க்கத்தில் சாதகனுக்கு சொல்லுகிறது: விபத்தின் தீர்வு பாஹுபலம் அல்ல; ப்ரேம-சரணாகதி மற்றும் பிரபு-ப்ராகட்யமே.
Verses
சௌபாய் 180.1-4
सुख संपति सुत सेन सहाई।जय प्रताप बल बुद्धि बड़ाई।।
नित नूतन सब बाढ़त जाई।जिमि प्रतिलाभ लोभ अधिकाई।।
अतिबल कुंभकरन अस भ्राता।जेहि कहुँ नहिं प्रतिभट जग जाता।।
करइ पान सोवइ षट मासा।जागत होइ तिहुँ पुर त्रासा।।
जौं दिन प्रति अहार कर सोई।बिस्व बेगि सब चौपट होई।।
समर धीर नहिं जाइ बखाना।तेहि सम अमित बीर बलवाना।।
बारिदनाद जेठ सुत तासू।भट महुँ प्रथम लीक जग जासू।।
जेहि न होइ रन सनमुख कोई।सुरपुर नितहिं परावन होई।।
sukha saṃpati suta sena sahāī |jaya pratāpa bala buddhi baṛāī ||
nita nūtana saba bāṛhata jāī |jimi pratilābha lobha adhikāī ||
atibala kumbhakarana asa bhrātā |jehi kahũ nahiṃ pratibhaṭa jaga jātā ||
karai pāna sovai ṣaṭa māsā |jāgata hoi tihũ pura trāsā ||
jaũ dina prati āhāra kara soī |bisva begi saba caupaṭa hoī ||
samara dhīra nahiṃ jāi bakhānā |tehi sama amita bīra balavānā ||
bāridanāda jeṭha suta tāsū |bhaṭa mahũ prathama līka jaga jāsū ||
jehi na hoi rana sanamukha koī |surapura nitahiṃ parāvana hoī ||
அவனது இன்பம், செல்வம், புதல்வர்கள், படை, துணையாளர்கள், வெற்றி, புகழ், வலிமை, அறிவு, பெருமை இவை அனைத்தும் நாளுக்கு நாள் புதிதாகவும் பெரிதாகவும் வளர்ந்து கொண்டே போயின, ஒவ்வொரு லாபத்திலும் லோபம் அதிகரிப்பது போல அவனுக்கு அதியந்த வலிமை கொண்ட கும்பகர்ணன் என்ற சகோதரன் இருந்தான், உலகத்தில் எங்கும் அவனுக்கு நிகரான வீரன் இல்லை அவன் தன் வயிறு நிறைய பானம் அருந்தி ஆறு மாதம் உறங்குவான், அவன் விழித்தெழும்போது மூன்று உலகங்களும் நடுங்கும் அவன் ஒவ்வொரு நாளும் உணவு உண்டால், இந்த உலகம் முழுவதும் விரைவில் அழிந்து போகும் போர்க்களத்தில் அவனது தைரியத்தை சொல்லி முடிக்க முடியாது; அவனுக்கு சமமான எண்ணற்ற வலிமைமிக்க வீரர்கள் இருந்தனர் மேகநாதன் அவனது மூத்த மகன், உலகத்தில் வீரர்களின் வரிசையில் அவன் பெயரே முதலிடத்தில் இருந்தது போர்க்களத்தில் அவனுக்கு எதிர்கொண்டு நிற்க யாரும் இல்லை, தேவர்களின் நகரம் எப்போதும் ஓடி ஒளிந்து கொண்டிருந்தது
தோஹா 180
कुमुख अकंपन कुलिसरद धूमकेतु अतिकाय।एक एक जग जीति सक ऐसे सुभट निकाय।।180।।
kumukha akaṃpana kuliśarada dhūmaketu atikāya |eka-eka jaga jīti saka aise subhaṭa nikāya ||180||
குமுகன், அகம்பனன், குலிசரதன், தூமகேது, அதிகாயன் - ஒவ்வொருவரும் தனித்தனியாக உலகத்தை வெல்லக்கூடிய அத்தகைய வீரர்களின் கூட்டம்.
சௌபாய் 181.1-4
कामरूप जानहिं सब माया।सपनेहुँ जिन्ह कें धरम न दाया।।
दसमुख बैठ सभाँ एक बारा।देखि अमित आपन परिवारा।।
सुत समूह जन परिजन नाती।गे को पार निसाचर जाती।।
सेन बिलोकि सहज अभिमानी।बोला बचन क्रोध मद सानी।।
सुनहु सकल रजनीचर जूथा।हमरे बैरी बिबुध बरूथा।।
ते सनमुख नहिं करही लराई।देखि सबल रिपु जाहिं पराई।।
तेन्ह कर मरन एक बिधि होई।कहउँ बुझाइ सुनहु अब सोई।।
द्विजभोजन मख होम सराधा।सब कै जाइ करहु तुम्ह बाधा।।
kāmarūpa jānahĩ saba māyā।sapanẽhu jinh keṃ dharama na dāyā॥
daśamukha baiṭha sabhā̃ eka bārā।dekhi amita āpana parivārā॥
suta samūha jana parijana nātī।ge ko pāra nisācara jātī॥
sena biloki sahaja abhimānī।bolā bacana krodha mada sānī॥
sunahu sakala rajanīcara jūthā।hamare bairī bibudha barūthā॥
te sanamukha nahiṃ karahī larāī।dekhi sabala ripu jāhiṃ parāī॥
tenha kara marana eka bidhi hoī।kahauṃ bujhāi sunahu aba soī॥
dvijabhojana makha homa sarādhā।saba kai jāi karahu tumha bādhā॥
அவர்கள் விரும்பிய உருவை எடுக்கக்கூடியவர்கள், எல்லா மாயைகளையும் அறிந்தவர்கள்; கனவிலும் அவர்களுக்கு தர்மமோ கருணையோ இல்லை. ஒருமுறை தசமுகன் தன் சபையில் அமர்ந்து, தன் எண்ணற்ற குடும்பத்தைப் பார்த்தான். மகன்கள், சுற்றத்தார், ஊழியர்கள், பேரப்பிள்ளைகள் கூட்டமாக இருந்தனர்; இரவுயிரின் குலத்திற்கு முடிவு யாரால் காண முடியும்? தன் படையைப் பார்த்து, இயல்பாகவே ஆணவம் கொண்ட அவன், கோபமும் மதமும் நிறைந்த சொற்களைப் பேசினான். கேளுங்கள், இரவுயிர்களின் கூட்டங்களே: தேவர்களின் படைகள் என் பகைவர்கள். அவர்கள் நேருக்கு நேர் போர் செய்ய மாட்டார்கள்; வலிமையான எதிரியைக் கண்டு அவர்கள் ஓடிவிடுவார்கள். அவர்கள் இறப்பதற்கு ஒரே ஒரு வழி உள்ளது; அதை நான் விளக்குகிறேன், இப்போது கேளுங்கள். பிராமணர்களுக்கு அன்னதானம், யாகங்கள், ஹோமங்கள், சிராத்தங்கள்: சென்று ஒவ்வொன்றிலும் தடை ஏற்படுத்துங்கள்.
தோஹா 181
छुधा छीन बलहीन सुर सहजेहिं मिलिहहिं आइ।तब मारिहउँ कि छाड़िहउँ भली भाँति अपनाइ।।181।।
chudhā-chīna balahīna sur sahajehiṁ milihahiṁ āi |tab mārihaũ ki chāṛihaũ bhalī bhā̃ti apanāi ||181||
பசியால் வலுவிழந்து தேவர்கள் தாங்களாகவே என்னிடம் வந்து சேர்வார்கள். அப்போது அவர்களைச் சரியாகத் தன்வசப்படுத்திக் கொண்டு, நான் அவர்களைக் கொன்று விடுவேன் அல்லது விட்டு விடுவேன்.
சௌபாய் 182.1-7
मेघनाद कहुँ पुनि हँकरावा।दीन्ही सिख बलु बयरु बढ़ावा।।
जे सुर समर धीर बलवाना।जिन्ह कें लरिबे कर अभिमाना।।
तिन्हहि जीति रन आनेसु बाँधी।उठि सुत पितु अनुसासन काँधी।।
एहि बिधि सबही अग्या दीन्ही।आपुनु चलेउ गदा कर लीन्ही।।
चलत दसानन डोलति अवनी।गर्जत गर्भ स्रवहिं सुर रवनी।।
रावन आवत सुनेउ सकोहा।देवन्ह तके मेरु गिरि खोहा।।
दिगपालन्ह के लोक सुहाए।सूने सकल दसानन पाए।।
पुनि पुनि सिंघनाद करि भारी।देइ देवतन्ह गारि पचारी।।
रन मद मत्त फिरइ जग धावा।प्रतिभट खौजत कतहुँ न पावा।।
रबि ससि पवन बरुन धनधारी।अगिनि काल जम सब अधिकारी।।
किंनर सिद्ध मनुज सुर नागा।हठि सबही के पंथहिं लागा।।
ब्रह्मसृष्टि जहँ लगि तनुधारी।दसमुख बसबर्ती नर नारी।।
आयसु करहिं सकल भयभीता।नवहिं आइ नित चरन बिनीता।।
meghanāda kahuṁ puni haṁkarāvā |dīnhī sikha balu bayaru baṛhāvā ||
je sura samara dhīra balavānā |jinha keṁ laribe kara abhimānā ||
tinahi jīti rana ānesu bāṁdhī |uṭhi suta pitu anusāsana kāṁdhī ||
ehi bidhi sabahī agyā dīnhī |āpunu caleu gadā kara līnhī ||
calata dasānana ḍolati avanī |garjata garbha sravahiṁ sura-ravanī ||
rāvana āvata suneu sakohā |devan̐ha take meru-giri khohā ||
digapālanha ke loka suhāe |sūne sakala dasānana pāe ||
puni puni siṁghanāda kari bhārī |dei devatanha gāri pacārī ||
rana-mada matta phirai jaga dhāvā |pratibhaṭa khaujata katahuṁ na pāvā ||
rabi sasi pavana baruna dhanadhārī |agini kāla jama saba adhikārī ||
kiṁnara siddha manuja sura nāgā |haṭhi sabahī ke panthahiṁ lāgā ||
brahma-sṛṣṭi jahaṁ lagi tanudhārī |dasamukha basabartī nara nārī ||
āyasu karahiṁ sakala bhayabhītā |navahiṁ āi nita carana binītā ||
மேகநாதனை மீண்டும் அழைத்து, அவனுக்குப் போதனை அளித்து, அவனுடைய வலிமையையும் பகைமையையும் வளர்த்தான். போரில் நிலைபேறியவரும் வலிமை மிக்கவருமான, போர்புரிவதில் பெருமை கொள்ளும் அந்த தேவர்களை, போரில் வென்று கட்டியணைத்து இங்கு கொண்டு வா," என்றான். மகன் எழுந்து தந்தையின் கட்டளையை ஏற்றான். இவ்வாறு அனைவருக்கும் கட்டளை அளித்துவிட்டு, அவனே கதையைக் கையில் ஏந்தியவாறு புறப்பட்டான். பத்துத் தலையன் நடந்து செல்லப் பூமி குலுங்கியது; அவனுடைய கர்ஜனையால் தேவர்களின் மனைவியர் கருவை இழந்தனர். இராவணன் கோபத்துடன் வருகிறான் என்று கேட்டு, தேவர்கள் மேரு மலையின் குகைகளில் அடைக்கலம் புகுந்தனர். திக்குகாவலர்களின் அழகிய உலகங்களைப் பத்துத் தலையன் அனைத்தும் வெறிச்சோடியவையாகக் கண்டான். மீண்டும் மீண்டும் பெரும் சிங்கநாதம் செய்து, தேவர்களைப் பழித்துப் புறம்படுத்தினான். போர்ப் போதத்தில் மதிமயக்கமுற்று உலகம் முழுவதும் ஓடித் திரிந்தான்; எதிர்த்து நிற்பவனைத் தேடினும் எங்கும் காணவில்லை. சூரியன், சந்திரன், காற்று, வருணன், செல்வத்தின் தலைவன், அக்னி, காலன், எமன் முதலான அனைத்து அதிகாரிகளும், கின்னரர், சித்தர், மனிதர், தேவர், நாகர் ஆகியோரின் வழிகளில் அனைவரையும் விடாமுயற்சியுடன் துரத்தினான். பிரம்மாவின் படைப்பில் உடல் தாங்கிய அனைவரும், ஆண் பெண் என எல்லாரும் பத்துத் தலையனின் ஆளுகைக்கு உட்பட்டனர். அனைவரும் பயத்தால் நடுங்கி அவனுடைய கட்டளைகளைச் செய்தனர்; ஒவ்வொரு நாளும் வந்து அவனுடைய திருவடிகளில் பணிந்து வணங்கினர்.
தோஹா 182(क)-(ख)
भुजबल बिस्व बस्य करि राखेसि कोउ न सुतंत्र।मंडलीक मनि रावन राज करइ निज मंत्र।।182(क)।।
देव जच्छ गंधर्व नर किंनर नाग कुमारि।जीति बरीं निज बाहुबल बहु सुंदर बर नारि।।182(ख)।।
bhujabala bisva basya kari rākhēsi kōu na sutantra |maṇḍalīka mani rāvaṇa rāja karai nija mantra ||182(ka)||
deva jaccha gandharva nara kiṁnara nāga kumāri |jīti barīṁ nija bāhubala bahu sundara bara nāri ||182(kha)||
தன் கைகளின் பலத்தால் அவன் உலகம் முழுவதையும் தன் ஆளுகைக்குள் கொண்டுவந்தான், யாரையும் சுதந்திரமாக விடவில்லை. உள்ளூர் தலைவர்களில் மணியான ராவணன் தன் சொந்த ஆலோசனைப்படி ஆட்சி செய்தான். தன் கைகளின் பலத்தால் அவர்களை வென்று, தேவர்கள், யட்சர்கள், கந்தர்வர்கள், மனிதர்கள், கின்னரர்கள், நாகர்கள் ஆகியோரின் மகள்களான பல அழகிய சிறந்த பெண்களை மணந்தான்.
சௌபாய் 183.1-4
इंद्रजीत सन जो कछु कहेऊ।सो सब जनु पहिलेहिं करि रहेऊ।।
प्रथमहिं जिन्ह कहुँ आयसु दीन्हा।तिन्ह कर चरित सुनहु जो कीन्हा।।
देखत भीमरूप सब पापी।निसिचर निकर देव परितापी।।
करहि उपद्रव असुर निकाया।नाना रूप धरहिं करि माया।।
जेहि बिधि होइ धर्म निर्मूला।सो सब करहिं बेद प्रतिकूला।।
जेहिं जेहिं देस धेनु द्विज पावहिं।नगर गाउँ पुर आगि लगावहिं।।
सुभ आचरन कतहुँ नहिं होई।देव बिप्र गुरू मान न कोई।।
नहिं हरिभगति जग्य तप ग्याना।सपनेहुँ सुनिअ न बेद पुराना।।
indrajīta sana jo kachu kaheū |so saba janu pahilehiṃ kari raheū ||
prathamahiṃ jinha kahuṃ āyasu dīnhā |tinh kara carita sunahu jo kīnhā ||
dekhata bhīmarūpa saba pāpī |nisīcara nikara deva paritāpī ||
karahi upadrava asura nikāyā |nānā rūpa dharahim̐ kari māyā ||
jehi bidhi hoi dharma nirmūlā |so saba karahiṃ beda pratikūlā ||
jehiṃ jehiṃ desa dhenu dvija pāvahiṃ |nagara gāuṃ pura āgi lagāvahiṃ ||
subha ācarana katahūṃ nahiṃ hoī |deva bipra gurū māna na koī ||
nahiṃ haribhagati jagya tapa gyānā |sapanehūṃ suni-a na beda purānā ||
இந்திரஜித்திடம் எவ்வளவு கூறப்பட்டதோ, அது முன்பே செய்து முடிக்கப்பட்டது போலவே ஆயிற்று. முதலில் யாருக்கு ஆணை அளிக்கப்பட்டதோ, அவர்கள் செய்த செயல்களைக் கேளுங்கள். பார்ப்பதற்கு அருவருப்பான உருவமும் பாவிகளுமான அனைத்துப் பேய்களின் கூட்டமும் தேவர்களைத் துன்புறுத்துபவர்களாய் இருந்தன. அசுரர்களின் கூட்டம் தொல்லை கொடுத்தது, மாயவித்தையால் பலவித உருவங்களை எடுத்தது. எவ்விடத்தில் தர்மம் வேரறுக்கப்படுமோ, அத்தனையும் வேதத்திற்கு மாறாகச் செய்தனர். எந்த நாட்டில் பசுக்களையும் பிராமணர்களையும் கண்டனரோ, அங்கு நகரங்கள், கிராமங்கள், புரங்களில் தீ வைத்தனர். எங்கும் நல்லொழுக்கம் இல்லை; தேவர்கள், பிராமணர்கள், குருக்கள் எவருக்கும் மரியாதை இல்லை. ஹரியிடத்துப் பக்தி இல்லை, வேள்வி, தவம், ஞானம் இல்லை; கனவிலும் வேதம், புராணம் கேட்கப்படவில்லை.
சந்தம் 183
जप जोग बिरागा तप मख भागा श्रवन सुनइ दससीसा।आपुनु उठि धावइ रहै न पावइ धरि सब घालइ खीसा।।
अस भ्रष्ट अचारा भा संसारा धर्म सुनिअ नहि काना।तेहि बहुबिधि त्रासइ देस निकासइ जो कह बेद पुराना।।
japa joga birāgā tapa makha bhāgā śravaṇa sunai dasasīsā |āpunu uṭhi dhāvai rahai na pāvai dhari saba ghālai khīsā ||
asa bhraṣṭa acārā bhā saṃsārā dharma suni-a nahi kānā |tehi bahu-bidhi trāsai desa nikāsai jo kaha beda purānā ||
ஜெபம், யோகம், வைராக்கியம், தவம், வேள்விப் பங்கு ஆகியவற்றைத் தசசீசன் தன் செவிகளால் கேட்கும்போது, அவனே எழுந்து ஓடி வருவான். யாரும் அவனைத் தப்பிக்க முடியாது; அனைவரையும் பிடித்து முற்றிலும் அழித்துவிடுவான். உலகம் ஆசாரத்தில் இவ்வாறு கெட்டுப்போயிருந்தது, யாரும் தர்மத்தைப் பற்றிய பேச்சைத் தம் செவிகளில் விடமாட்டார்கள். வேதங்களையும் புராணங்களையும் பேசுபவர்களை, அவன் பலவிதங்களில் பயமுறுத்தி நாட்டை விட்டுத் துரத்தினான்.
சோரட்டா 183
बरनि न जाइ अनीति घोर निसाचर जो करहिं।हिंसा पर अति प्रीति तिन्ह के पापहि कवनि मिति।।183।।
barani na jāi anīti ghora nisācara jo karahiṁ |hiṁsā para ati prīti tinh ke pāpahi kavani miti ||183||
நிசாசரர்கள் செய்யும் கொடிய அநீதியை வர்ணிக்க முடியாது. வன்முறையின் மீது அவர்களுக்கு மிகுந்த விருப்பம் உள்ளது, அவர்களின் பாவங்களுக்கு என்ன அளவு இருக்க முடியும்?
சௌபாய் 184.1-4
बाढ़े खल बहु चोर जुआरा।जे लंपट परधन परदारा।।
मानहिं मातु पिता नहिं देवा।साधुन्ह सन करवावहिं सेवा।।
जिन्ह के यह आचरन भवानी।ते जानेहु निसिचर सब प्रानी।।
अतिसय देखि धर्म कै ग्लानी।परम सभीत धरा अकुलानी।।
गिरि सरि सिंधु भार नहिं मोही।जस मोहि गरुअ एक परद्रोही।।
सकल धर्म देखइ बिपरीता।कहि न सकइ रावन भय भीता।।
धेनु रूप धरि हृदयँ बिचारी।गई तहाँ जहँ सुर मुनि झारी।।
निज संताप सुनाएसि रोई।काहू तें कछु काज न होई।।
bāṛhe khala bahu cora juārā |je laṁpaṭa paradhana paradārā ||
mānahĩ mātu pitā nahĩ devā |sādhunha saṅ karavāvahĩ sevā ||
jinha ke yaha ācarana bhavānī |te jānehu nisi-cara saba prānī ||
atisaya dekhi dharma kai glānī |parama sabhīta dharā akulānī ||
giri sari siṁdhu bhāra nahĩ mohī |jasa mohĩ garuā eka para-drohī ||
sakala dharma dekhai biparītā |kahi na sakai rāvaṇa bhaya-bhītā ||
dhenu rūpa dhari hṛdayã bicārī |gaī tahā̃ jahã sura-muni jhārī ||
nija saṁtāpa sunāyesi roī |kāhū teṁ kachu kāja na hoī ||
தீயவர்கள் பெருகினர், பல திருடர்களும் சூதாடிகளும், பிறரின் செல்வத்தின்மீதும் பிறரின் மனைவியர்மீதும் ஆசைகொண்ட காமுகர்களும் ஆனார்கள். அவர்கள் தாயையோ தந்தையையோ தேவர்களையோ மதிக்கவில்லை, துறவிகளைத் தங்களுக்குப் பணிவிடை செய்யச் செய்தார்கள். பவானி, இத்தகைய நடத்தையுடையவர்களை உயிர்வாழும் நிலையில் உள்ள அரக்கர்கள் என்றே அறிந்துகொள். நீதியின் மிகையான வீழ்ச்சியைக் கண்டு, பூமி மிகவும் அஞ்சி வருந்தினாள். மலைகளின், ஆறுகளின், கடல்களின் எடை எனக்குச் சுமையாக இல்லை, ஆனால் பிறர்க்கு விரோதமானவன் ஒருவன் எனக்குப் பெருஞ்சுமையாக இருக்கிறான். எல்லா நீதியும் மாறுபாடடைந்ததைக் கண்டாள், ஆனால் ராவணனின் பயத்தால் அஞ்சி, அதைச் சொல்ல முடியவில்லை. பசுவின் உருவம் எடுத்து, தன் இதயத்தில் சிந்தித்து, தேவர்களும் முனிவர்களும் ஒன்றுகூடியிருந்த இடத்திற்குச் சென்றாள். தன் துன்பத்தை அழுதுகொண்டே அவர்களிடம் கூறினாள், ஆனால் யாரிடமிருந்தும் எந்த உதவியும் வரவில்லை.
சந்தம் 184
सुर मुनि गंधर्बा मिलि करि सर्बा गे बिरंचि के लोका।सँग गोतनुधारी भूमि बिचारी परम बिकल भय सोका।।
ब्रह्माँ सब जाना मन अनुमाना मोर कछू न बसाई।जा करि तैं दासी सो अबिनासी हमरेउ तोर सहाई।।
sura muni gandharbā mili kari sarbā ge birañci ke lokā |saṅga go-tanu-dhārī bhūmi bicārī parama bikala bhaya sokā ||
brahmā̃ saba jānā mana anumānā mora kachū na basāī |jā kari taĩ dāsī so abināsī hamareu tora sahāī ||
தேவர்கள், முனிவர்கள், கந்தர்வர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி பிரம்மனின் உலகத்திற்குச் சென்றனர். அவர்களுடன் சேர்ந்து, பசுவின் வடிவில் பூமி சென்றாள், பயமும் துயரமும் கொண்டு மிகவும் வருந்தியவாறு. பிரம்மன் அனைத்தையும் அறிந்து மனதில் சிந்தித்தான்: "இது என் வசத்தில் இல்லை. நீ யாருக்கு அடிமையோ, அந்த அழியாத இறைவன் உனக்கும் எனக்கும் உதவியாளர்."
சோரட்டா 184
धरनि धरहि मन धीर कह बिरंचि हरिपद सुमिरु।जानत जन की पीर प्रभु भंजिहि दारुन बिपति।।184।।
dharani dharahi mana dhīra kaha birañci haripada sumiru |Jānata jana kī pīra prabhu bhañjihi dāruna bipati ||184||
பிரம்மன் கூறினான்: பூமியே, உன் மனதைத் திடப்படுத்திக் கொண்டு தைரியமாக இரு; ஹரியின் திருவடிகளை நினைவில் கொள். தம் அடியவர்களின் துன்பத்தை அறிந்த பிரபு, இந்தக் கொடிய விபத்தை அழித்தொழிப்பார்.
சௌபாய் 185.1-4
बैठे सुर सब करहिं बिचारा।कहँ पाइअ प्रभु करिअ पुकारा।।
पुर बैकुंठ जान कह कोई।कोउ कह पयनिधि बस प्रभु सोई।।
जाके हृदयँ भगति जसि प्रीति।प्रभु तहँ प्रगट सदा तेहिं रीती।।
तेहि समाज गिरिजा मैं रहेऊँ।अवसर पाइ बचन एक कहेऊँ।।
हरि ब्यापक सर्बत्र समाना।प्रेम तें प्रगट होहिं मैं जाना।।
देस काल दिसि बिदिसिहु माहीं।कहहु सो कहाँ जहाँ प्रभु नाहीं।।
अग जगमय सब रहित बिरागी।प्रेम तें प्रभु प्रगटइ जिमि आगी।।
मोर बचन सब के मन माना।साधु साधु करि ब्रह्म बखाना।।
baiṭhe sura saba karahiṁ bicārā |kahaṁ pāia prabhu karia pukārā ||
pura baikuṇṭha jāni kaha koī |kou kaha payanidhi basa prabhu soī ||
jāke hṛdayaṁ bhagati jasi prīti |prabhu tahaṁ pragaṭa sadā tehiṁ rītī ||
tihi samāja girijā maiṁ raheūṁ |avasara pāi bacana eka kaheūṁ ||
hari byāpaka sarbatra samānā |prema teṁ pragaṭa hohiṁ maiṁ jānā ||
desa kāla disi bidisi-hu māhīṁ |kahahu so kahāṁ jahāṁ prabhu nāhīṁ ||
aga jagamaya saba rahita birāgī |prema teṁ prabhu pragaṭi jimi āgī ||
mora bacana saba ke mana mānā |sādhu sādhu kari brahma bakhānā ||
அனைத்து தேவர்களும் அமர்ந்து ஆலோசித்தனர்: பிரபுவை எங்கு காணலாம், அவரிடம் பிரார்த்தனை செய்யலாம்? ஒருவர் வைகுண்ட நகரத்திற்குச் செல்ல வேண்டும் என்றார்; இன்னொருவர் பிரபு பாற்கடலில் வாசம் செய்கிறார் என்றார். யார் மனதில் எவ்வகை பக்தியும் அன்பும் இருக்கிறதோ, அங்கே பிரபு எப்போதும் அவ்வாறே வெளிப்படுகிறார். அந்தச் சபையில், கிரிஜாவே, நான் இருந்தேன்; வாய்ப்பு கிடைக்க ஒரு வார்த்தை கூறினேன். ஹரி எல்லா இடங்களிலும் நிறைந்து எங்கும் சமமாய் இருக்கிறார்; அன்பால் வெளிப்படுகிறார் என அறிந்தேன். எல்லா தேசம், காலம், திசைகள், இடைத்திசைகளிலும், பிரபு இல்லாத இடம் எது எனக் கூறுங்கள். அசைவன, அசையாதன அனைத்தின் வடிவாய் இருந்தும் எவற்றிலும் பற்றற்றவர்; அன்பால் பிரபு வெளிப்படுகிறார், தீயைப் போல. என் வார்த்தைகள் அனைவர் மனத்திற்கும் ஏற்றன; பிரம்மா நன்றாகக் கூறினாய், நன்றாகக் கூறினாய் எனப் புகழ்ந்தார்.
தோஹா 185
सुनि बिरंचि मन हरष तन पुलकि नयन बह नीर।अस्तुति करत जोरि कर सावधान मतिधीर।।185।।
suni birañci mana haraṣa tana pulaki nayana baha nīra |astuti karata jori kara sāvadhāna mati-dhīra ||185||
இதைக் கேட்டு பிரம்மாவின் மனம் மகிழ்ந்தது, உடல் புளிக்கி வியர்த்தது, கண்களிலிருந்து கண்ணீர் வழிந்தது. கைகளைக் கூப்பி, மனத் திடமாக, கவனத்துடன் அவர் ஸ்துதி செய்யத் தொடங்கினார்.
சந்தம் 186
जय जय सुरनायक जन सुखदायक प्रनतपाल भगवंता।गो द्विज हितकारी जय असुरारी सिधुंसुता प्रिय कंता।।
पालन सुर धरनी अद्भुत करनी मरम न जानइ कोई।जो सहज कृपाला दीनदयाला करउ अनुग्रह सोई।।
जय जय अबिनासी सब घट बासी ब्यापक परमानंदा।अबिगत गोतीतं चरित पुनीतं मायारहित मुकुंदा।।
जेहि लागि बिरागी अति अनुरागी बिगतमोह मुनिबृंदा।निसि बासर ध्यावहिं गुन गन गावहिं जयति सच्चिदानंदा।।
जेहिं सृष्टि उपाई त्रिबिध बनाई संग सहाय न दूजा।सो करउ अघारी चिंत हमारी जानिअ भगति न पूजा।।
जो भव भय भंजन मुनि मन रंजन गंजन बिपति बरूथा।मन बच क्रम बानी छाड़ि सयानी सरन सकल सुर जूथा।सारद श्रुति सेषा रिषय असेषा जा कहुँ कोउ नहि जाना।जेहि दीन पिआरे बेद पुकारे द्रवउ सो श्रीभगवाना।।
भव बारिधि मंदर सब बिधि सुंदर गुनमंदिर सुखपुंजा।मुनि सिद्ध सकल सुर परम भयातुर नमत नाथ पद कंजा।।
jaya jaya suranāyaka jana sukhadāyaka pranatapāla bhagavaṃtā |go dvija hitakārī jaya asurārī siṃdhusutā priya kaṃtā ||
pālana sur dharanī adbhuta karanī marama na jānai koī |jo sahaja kṛpālā dīnadayālā karau anugraha soī ||
jaya jaya abināsī saba ghaṭa bāsī byāpaka paramānaṃdā |abigata gotītaṃ carita punītaṃ māyārahita mukuṃdā ||
jehi lāgi birāgī ati anurāgī bigatamoha munibṛṃdā |nisi bāsara dhyāvahiṃ guna gana gāvahiṃ jayati saccidānaṃdā ||
jehiṃ sṛṣṭi upāī tribidha banāī saṃga sahāya na dūjā |so karau aghārī ciṃta hamārī jāni-a bhagati na pūjā ||
jo bhava bhaya bhaṃjana muni mana raṃjana gaṃjana bipati barūthā |mana baca krama bānī chāḍi sayānī sarana sakala sur jūthā ||
sārada śruti seṣā ṛṣaya aseṣā jā kahuṃ kou nahi jānā |jehi dīna piāre beda pukāre dravau so śrībhagavānā ||
bhava bāridhi maṃdara saba bidhi suṃdara guṇamaṃdira sukhapuṃjā |muni siddha sakala sur parama bhayātura namata nātha pada kaṃjā ||
தேவர்களின் தலைவனுக்கு, பக்தர்களுக்கு ஆனந்தம் தருபவனுக்கு, சரணடைவோரைக் காப்பவனுக்கு, பகவானுக்கு ஜெயம், ஜெயம். பசுக்களுக்கும் பிராமணர்களுக்கும் நன்மை செய்பவனுக்கு, அசுரர்களின் எதிரிக்கு, கடலின் மகளின் அன்புக்குரிய கணவனுக்கு ஜெயம். தேவர்களையும் பூமியையும் காப்பவன் நீ; உன் செயல்கள் அற்புதமானவை; உன் ரகசியத்தை யாரும் அறிய மாட்டார்கள். இயல்பாகவே கிருபாளுவும் தீனர்கள் மீது கருணை கொண்டவனுமான நீ எங்கள் மீது அனுக்கிரகம் செய்வாயாக. அழியாதவன், எல்லா இதயங்களிலும் வாசம் செய்பவன், எல்லாமாகப் பரந்திருப்பவன், பரமானந்தம் ஆகியோனுக்கு ஜெயம், ஜெயம். அறிவையும் கடந்தவன், புனிதமான சரித்திரம் கொண்டவன், மாயையற்ற முகுந்தன். அவனுக்காகவே வைராக்கியமும் அதீத அன்பும் கொண்ட, மோகம் நீங்கிய முனிவர் கூட்டங்கள் இரவும் பகலும் அவனைத் தியானித்து அவன் குணங்களைப் பாடுகின்றன: சச்சிதானந்தனுக்கு ஜெயம். எவன் படைப்பை உண்டாக்கி மூன்று விதமாக ஆக்கினானோ, உதவிக்கு இரண்டாமவன் யாரும் இல்லாமல், அவன் பாவத்தை அழிப்பவன் எங்கள் நினைவைச் செய்வானாக; ஏனெனில் நாங்கள் பக்தியும் பூஜையும் அறியோம். சம்சார பயத்தை அழிப்பவன், முனிவர்களின் மனதை மகிழ்விப்பவன், துன்பங்களின் கூட்டத்தை அழிப்பவன்: அவன் பக்கல் எல்லா தேவர்களும் மனம், வாக்கு, செயலால் தங்கள் புத்தியை விட்டு சரணடைகின்றனர். யாரும் அறியாதவன், சாரதையும், வேதங்களும், சேஷனும், அனைத்து முனிவர்களும் அறியாதவன், வேதங்கள் தீனர்களுக்கு அன்பானவன் எனப் புகழ்ந்தவன்: அந்த ஸ்ரீபகவான் கருணை காட்டுவானாக. சம்சார சமுத்திரத்தைக் கடைய மந்தார மலையானவன், எல்லா விதத்திலும் அழகானவன், குணங்களின் கோயில், ஆனந்தத்தின் கூட்டம். முனிவர்கள், சித்தர்கள், எல்லா தேவர்களும் மிகுந்த பயத்தோடு உன் தாமரைப் பாதங்களில் வணங்குகின்றனர், நாதா.
தோஹா 186
जानि सभय सुरभूमि सुनि बचन समेत सनेह।गगनगिरा गंभीर भइ हरनि सोक संदेह।।186।।
jāni sabhaya surabhūmi suni bacana sameta saneha |gaganagirā gambhīra bhai harani soka sandeha ||186||
தேவர்களும் பூமியும் பயந்திருப்பதை அறிந்து, அவர்களின் அன்புடன் கூடிய வார்த்தைகளைக் கேட்டு, வானத்திலிருந்து ஒரு ஆழமான குரல் ஒலித்தது, அவர்களின் துக்கத்தையும் ஐயத்தையும் நீக்கியது.
சௌபாய் 187.1-5
जनि डरपहु मुनि सिद्ध सुरेसा।तुम्हहि लागि धरिहउँ नर बेसा।।
अंसन्ह सहित मनुज अवतारा।लेहउँ दिनकर बंस उदारा।।
कस्यप अदिति महातप कीन्हा।तिन्ह कहुँ मैं पूरब बर दीन्हा।।
ते दसरथ कौसल्या रूपा।कोसलपुरीं प्रगट नरभूपा।।
तिन्ह के गृह अवतरिहउँ जाई।रघुकुल तिलक सो चारिउ भाई।।
नारद बचन सत्य सब करिहउँ।परम सक्ति समेत अवतरिहउँ।।
हरिहउँ सकल भूमि गरुआई।निर्भय होहु देव समुदाई।।
गगन ब्रह्मबानी सुनी काना।तुरत फिरे सुर हृदय जुड़ाना।।
तब ब्रह्मा धरनिहि समुझावा।अभय भई भरोस जियँ आवा।।
jani ḍarapahu muni siddha suresā |tumhahi lāgi dharihaũ nara besā ||
aṁsanh sahita manuja avatārā |lehauṁ dinakara baṁsa udārā ||
kasyapa aditi mahātapa kīnhā |tinha kahũ maiṁ pūraba bara dīnhā ||
te dasaratha kausalya rūpā |kosalapurīṁ pragaṭa narabhūpā ||
tinh ke gṛha avatarihaũ jāī |raghukula tilaka so cāriu bhāī ||
nārada bacana satya saba karihaũ |parama śakti sameta avatarihaũ ||
harihaũ sakala bhūmi garuāī |nirbhaya hohu deva samudāī ||
gagana brahmabānī sunī kānā |turata phire sura hṛdaya juḍānā ||
taba brahmā dharani-hi samujhāvā |abhaya bhaī bharosa jiyã āvā ||
முனிவர்களே, சித்தர்களே, தேவர்களின் தலைவர்களே, நீங்கள் அஞ்சாதீர்கள்; உங்களுக்காக நான் மனித உருவை மேற்கொள்வேன். என் அம்சங்களுடன் சூரிய வம்சத்தின் உத்தம வம்சாவளியில் மனித அவதாரம் எடுப்பேன். காசியபரும் அதிதியும் மகா தவம் செய்தனர், அவர்களுக்கு நான் முன்பு வரம் கொடுத்தேன். அவர்களே தசரதன் மற்றும் கௌசல்யை வடிவில் கோசல நகரில் மன்னராகவும் ராணியாகவும் தோன்றினர். அவர்களின் இல்லத்தில் நான் சென்று ரகு வம்சத்தின் அணிகலன்களான நான்கு சகோதரர்களாக அவதரிப்பேன். நாரதரின் வார்த்தைகள் அனைத்தையும் உண்மையாக்குவேன், என் பரம சக்தியுடன் சேர்ந்து அவதரிப்பேன். பூமியின் முழு பாரத்தையும் நீக்குவேன். தேவர்களின் கூட்டமே, அஞ்சாதிருங்கள். வானில் பிரம்மாவின் அந்த தெய்வீக குரலை தேவர்கள் கேட்டனர், உடனே அவர்கள் திரும்பினர், அவர்களின் இதயங்கள் ஆறுதல் அடைந்தன. பின்னர் பிரம்மா பூமியை ஆறுதல்படுத்தினார்; அவள் பயம் நீங்கி, அவள் இதயத்தில் நம்பிக்கை ஏற்பட்டது.
தோஹா 187
निज लोकहि बिरंचि गे देवन्ह इहइ सिखाइ।बानर तनु धरि धरि महि हरि पद सेवहु जाइ।।187।।
nija lokahi birañci ge devanha iha-i sikhāi |bānara tanu dhari-dhari mahi hari pada sevahu jāi ||187||
பிரம்மா தமது லோகத்திற்குத் திரும்பிச் சென்றார், தேவர்களுக்கு இவ்வுபதேசத்தை வழங்கியபின்: வானர உருவம் தரித்து பூமியில் பிறந்து, ஹரியின் திருவடிகளைச் சென்று சேவியுங்கள்.
சௌபாய் 188.1-4
गए देव सब निज निज धामा।भूमि सहित मन कहुँ बिश्रामा।।
जो कछु आयसु ब्रह्माँ दीन्हा।हरषे देव बिलंब न कीन्हा।।
बनचर देह धरि छिति माहीं।अतुलित बल प्रताप तिन्ह पाहीं।।
गिरि तरु नख आयुध सब बीरा।हरि मारग चितवहिं मतिधीरा।।
गिरि कानन जहँ तहँ भरि पूरी।रहे निज निज अनीक रचि रूरी।।
यह सब रुचिर चरित मैं भाषा।अब सो सुनहु जो बीचहिं राखा।।
अवधपुरीं रघुकुलमनि राऊ।बेद बिदित तेहि दसरथ नाऊँ।।
धरम धुरंधर गुननिधि ग्यानी।हृदयँ भगति मति सारँगपानी।।
gae deva saba nija nija dhāmā |bhūmi sahita mana kahuṁ bisrāmā ||
jo kachu āyasu brahmā̃ dīnhā |haraṣe deva bilaṁba na kīnhā ||
banacara deha dhari chiti māhīṁ |atulita bala pratāpa tinh pāhīṁ ||
giri taru nakha āyudha saba bīrā |hari māraga chitavahiṁ mati-dhīrā ||
giri kānana jahaṁ tahaṁ bhari pūrī |rahe nija nija anīka rachi rūrī ||
yaha saba rucira carita maiṁ bhāṣā |aba so sunahu jo bīcahiṁ rākhā ||
avadhapurīṁ raghukulamani rāū |beda bidita tehi dasaratha nāū̃ ||
dharama dhuraṁdhara guna-nidhi gyānī |hṛdayaṁ bhagati mati sāraṅgapānī ||
அனைத்து தேவர்களும் தத்தம் தத்தம் வாசஸ்தலங்களுக்குச் சென்றார்கள்; பூமியும் மனம் அமைதியுடன் ஓய்வெடுத்தது. பிரம்மா எந்தக் கட்டளையிட்டாரோ, அதை தேவர்கள் மகிழ்ச்சியுடன் ஏற்று ஒரு தாமதமும் செய்யவில்லை. அவர்கள் பூமியில் வனவாசிகளின் உருவை ஏற்றார்கள், அவர்களுக்கு ஒப்பற்ற வலிமையும் பிரதாபமும் இருந்தது. மலைகள், மரங்கள், நகங்கள் ஆகியவை அனைத்து வீரர்களின் ஆயுதங்கள்; ஸ்தைரிய மனமுடையவர்களாய் ஹரியின் வரவைக் காத்திருந்தார்கள். எங்கும் மலைகளிலும் காடுகளிலும் நிறைந்திருந்தார்கள், ஒவ்வொருவரும் தத்தம் அழகிய படைகளை அமைத்துத் தங்கியிருந்தார்கள். இந்த அழகிய சரித்திரத்தை நான் கூறினேன்; இப்போது இடையில் விட்டுவைத்ததைக் கேளுங்கள். அயோத்தியா நகரில் ரகு வம்சத்தின் மணியான ஒரு அரசர் இருந்தார், தசரதன் என்ற பெயர் வேதங்களில் பிரசித்தம். அவர் தர்மத்தின் சுமையைத் தாங்குவதில் முதன்மையானவர், குணங்களின் கருவூலம், ஞானி, அவர் இதயத்தில் பக்தியும் மனமும் சாரங்கபாணியிடம் நிலைத்திருந்தன.
தோஹா 188
कौसल्यादि नारि प्रिय सब आचरन पुनीत।पति अनुकूल प्रेम दृढ़ हरि पद कमल बिनीत।।188।।
kausalyādi nāri priya saba ācarana punīta |pati anukūla prema dṛḍha hari pada kamala binīta ||188||
கௌசல்யா முதலான அன்பான அரசியர் அனைவரும் நற்செயல்களில் தூயவர்கள்; தம் கணவருக்கு இணங்கியவர்களாய் அசையாத அன்பு கொண்டவர்கள்; ஹரியின் தாமரைப் பாதங்களில் தாழ்ந்தவர்கள்.
சௌபாய் 189.1-4
एक बार भूपति मन माहीं।भै गलानि मोरें सुत नाहीं।।
गुर गृह गयउ तुरत महिपाला।चरन लागि करि बिनय बिसाला।।
निज दुख सुख सब गुरहि सुनायउ।कहि बसिष्ठ बहुबिधि समुझायउ।।
धरहु धीर होइहहिं सुत चारी।त्रिभुवन बिदित भगत भय हारी।।
सृंगी रिषहि बसिष्ठ बोलावा।पुत्रकाम सुभ जग्य करावा।।
भगति सहित मुनि आहुति दीन्हें।प्रगटे अगिनि चरू कर लीन्हें।।
जो बसिष्ठ कछु हृदयँ बिचारा।सकल काजु भा सिद्ध तुम्हारा।।
यह हबि बाँटि देहु नृप जाई।जथा जोग जेहि भाग बनाई।।
eka bāra bhūpati mana māhīṁ |bhai galāni moreṁ suta nāhīṁ ||
guru gṛha gayau turata mahipālā |caraṇa lāgi kari binaya bisālā ||
nija dukha sukha saba gurahi sunāyu |kahi basiṣṭha bahubidhi samujhāyu ||
dharahu dhīra hoihahiṁ suta cārī |tribhuvana bidita bhagata bhaya hārī ||
sṛṁgī riṣahi basiṣṭha bolāvā |putra-kāma subha jagya karāvā ||
bhagati sahita muni āhuti dīnhēṁ |pragaṭe agini carū kari līnhēṁ ||
jo basiṣṭha kachu hṛdayaṁ bicārā |sakala kāju bhā siddha tumhārā ||
yaha habi bāṁṭi dehu nṛpa jāī |jathā joga jehi bhāga banāī ||
ஒருமுறை அரசன் மனத்தினில் துயரம் கொண்டான், எனக்குப் புத்திரன் இல்லையே என்று. அரசன் உடனே குருவின் இல்லத்திற்குச் சென்றான், அவர் திருவடிகளில் வீழ்ந்து பெரும் வேண்டுதல் செய்தான். தன் துன்பங்களையும் இன்பங்களையும் எல்லாம் குருவிடம் கூறினான், வசிஷ்டர் பலவாறு ஆறுதல் கூறினார். தைரியம் கொள்ளுங்கள், மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற, பக்தர்களின் பயத்தைப் போக்கும் நான்கு புத்திரர்கள் உங்களுக்கு உண்டாவார்கள். வசிஷ்டர் சிருங்கி முனிவரை அழைத்து, புத்திரப்பிரார்த்தனைக்கான மங்களமான யாகத்தைச் செய்வித்தார். முனிவர் பக்தியுடன் ஆகுதி கொடுத்தபோது, அக்னி தோன்றி, கையில் சரு என்னும் அரிசி அன்னத்தை ஏந்தினார். வசிஷ்டர் இதயத்தில் எதை நினைத்தாரோ, அத்தனையும் உங்கள் காரியம் நிறைவேறியது. அரசே, இந்த அன்னத்தை எடுத்துச் சென்று பங்கிட்டு, யாருக்கு எந்தப் பங்கு உரியதோ அவர்களுக்கு அவ்வாறு கொடுங்கள்.
தோஹா 189
तब अदृस्य भए पावक सकल सभहि समुझाइ।परमानंद मगन नृप हरष न हृदयँ समाइ।।189।।
taba adṛsya bhae pāvaka sakala sabahi samujhāi.paramānanda magana nṛpa haraṣa na hṛdayaṁ samāi..189..
அப்போது, சபையில் உள்ள அனைவருக்கும் எல்லாவற்றையும் விளக்கிய பின், தீயின் தேவன் கண்ணுக்குத் தெரியாதவனானான். அரசன் பரமானந்தத்தில் மூழ்கினான், அவன் இதயத்தில் மகிழ்ச்சி அடங்கவில்லை.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘धर्म-ग्लानि’ से ‘अभय’ तक की गति दिखाता है; इसके पाठ से भय-शोक-संदेह का शमन, शरणागति-बुद्धि की दृढ़ता, और ‘प्रेम तें प्रगट’—भक्ति-विश्वास का जागरण माना जाता है (विशेषतः दोहा 186 की ‘जनि डरपहु…’ ब्रह्म-वाणी के साथ)।
सत्संग-परंपरा में अवतार-प्रतिज्ञा और शरणागति-स्थलों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण का समपुट जोड़ा जाता है; स्तुति-छंदों के साथ ‘राम’ नाम-जप (एकाक्षरी ‘राम’) का समपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 19 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
