Prakarana 19
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘अहंकार-रावणत्व’ की पहचान। बालकाण्ड में जगत-व्यवस्था (धर्म) के क्षय का निदान ‘अवतार’ है—यह सीढ़ी साधक को बताती है कि मुक्ति का आरम्भ बाह्य कथा से नहीं, भीतर की शरणागति और प्रेम-प्रकटता से होता है। इस खण्ड में रावण-प्रभुत्व (भोग-बल) बनाम हरि-प्राकट्य (प्रेम-बल) का द्वंद्व साधक के अंतःकरण में घटित होता है।
અહીં રસની પ્રધાન ગતિ ભયાનકથી શાંત અને અદ્ભુત રસમાં રૂપાંતરણ છે. આરંભમાં રાવણના પરિવાર, કુંભકર્ણ, મેઘનાદ અને અન્યના વર્ણન દ્વારા અસુરી સંપત્તિ અને શક્તિનો ઉદય દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે અહંકારી પરાક્રમનો ઉછાળો છે જેમાં ધર્મ, દયા, વૈદિક શ્રવણ અને સાધુઓ પ્રત્યેનો સન્માન લુપ્ત થઈ જાય છે. પછી પૃથ્વીની પીડા ગાયના રૂપમાં અને દેવસભામાં મંત્રણા કથાને કરુણા અને ધર્મના પતનની ભાવનામાં લઈ જાય છે. નિર્ણાયક મોડ શિવનો શબ્દ છે: હરિ સર્વવ્યાપી છે, તે પ્રેમ દ્વારા પ્રગટ થાય છે; અહીં તુલસીનું નિર્ગુણ વ્યાપકતા અને સગુણ પ્રગટતાનું સમાધાન સ્પષ્ટ થાય છે. જ્યારે બ્રહ્માનો અવાજ અવતારની પ્રતિજ્ઞા જાહેર કરે છે, ભય દૂર થાય છે; આશ્વાસન અને અદ્ભુત રસ વધે છે. આમ આ વિભાગ મનસની ચડતીના તર્કમાં શીખવે છે કે વિપત્તિનો ઉપાય માત્ર શસ્ત્રબળ નથી, પરંતુ પ્રેમપૂર્વક શરણાગતિ અને ભગવાનનો કૃપાપૂર્વક પ્રાગટ્ય છે.
Verses
ચોપાઈ 180.1-4
सुख संपति सुत सेन सहाई।जय प्रताप बल बुद्धि बड़ाई।।
नित नूतन सब बाढ़त जाई।जिमि प्रतिलाभ लोभ अधिकाई।।
अतिबल कुंभकरन अस भ्राता।जेहि कहुँ नहिं प्रतिभट जग जाता।।
करइ पान सोवइ षट मासा।जागत होइ तिहुँ पुर त्रासा।।
जौं दिन प्रति अहार कर सोई।बिस्व बेगि सब चौपट होई।।
समर धीर नहिं जाइ बखाना।तेहि सम अमित बीर बलवाना।।
बारिदनाद जेठ सुत तासू।भट महुँ प्रथम लीक जग जासू।।
जेहि न होइ रन सनमुख कोई।सुरपुर नितहिं परावन होई।।
sukha saṃpati suta sena sahāī |jaya pratāpa bala buddhi baṛāī ||
nita nūtana saba bāṛhata jāī |jimi pratilābha lobha adhikāī ||
atibala kumbhakarana asa bhrātā |jehi kahũ nahiṃ pratibhaṭa jaga jātā ||
karai pāna sovai ṣaṭa māsā |jāgata hoi tihũ pura trāsā ||
jaũ dina prati āhāra kara soī |bisva begi saba caupaṭa hoī ||
samara dhīra nahiṃ jāi bakhānā |tehi sama amita bīra balavānā ||
bāridanāda jeṭha suta tāsū |bhaṭa mahũ prathama līka jaga jāsū ||
jehi na hoi rana sanamukha koī |surapura nitahiṃ parāvana hoī ||
તેનો સુખ, સંપત્તિ, પુત્ર, સેના અને સહાયક, તેની જય, પ્રતાપ, બળ, બુદ્ધિ અને મહિમા, બધા નિત નવા અને વધતા જતા, જેમ દરેક લાભથી લોભ વધે છે. અતિબળ કુંભકર્ણ તેનો ભાઈ હતો, જેના જેવો જગતમાં કોઈ પ્રતિભટ ન હતો. તે પાન કરીને છ માસ સૂતો, અને જાગતા જ ત્રણે લોકમાં ત્રાસ થતો. જો તે પ્રતિદિન આહાર કરે, તો સમગ્ર વિશ્વ ઝડપથી નષ્ટ થાય. યુદ્ધમાં તેનું ધૈર્ય બખાણી ન શકાય; તેના જેવા અસંખ્ય વીર બળવાન હતા. મેઘનાદ તેનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર હતો, જેનું નામ જગતમાં યોદ્ધાઓમાં પ્રથમ હતું. યુદ્ધમાં તેના સામે કોઈ ઉભું રહે નહિ, અને દેવોનું પુર નિતહિં પલાયન કરતું રહે.
દોહા 180
कुमुख अकंपन कुलिसरद धूमकेतु अतिकाय।एक एक जग जीति सक ऐसे सुभट निकाय।।180।।
kumukha akaṃpana kuliśarada dhūmaketu atikāya |eka-eka jaga jīti saka aise subhaṭa nikāya ||180||
કુમુખ, અકંપન, કુલિશારદ, ધૂમકેતુ અને અતિકાય—એવા મહાવીર યોધ્ધાઓની પંક્તિ હતી કે દરેક એકલો જ એક જગત જીતવા સમર્થ હતો।
ચોપાઈ 181.1-4
कामरूप जानहिं सब माया।सपनेहुँ जिन्ह कें धरम न दाया।।
दसमुख बैठ सभाँ एक बारा।देखि अमित आपन परिवारा।।
सुत समूह जन परिजन नाती।गे को पार निसाचर जाती।।
सेन बिलोकि सहज अभिमानी।बोला बचन क्रोध मद सानी।।
सुनहु सकल रजनीचर जूथा।हमरे बैरी बिबुध बरूथा।।
ते सनमुख नहिं करही लराई।देखि सबल रिपु जाहिं पराई।।
तेन्ह कर मरन एक बिधि होई।कहउँ बुझाइ सुनहु अब सोई।।
द्विजभोजन मख होम सराधा।सब कै जाइ करहु तुम्ह बाधा।।
kāmarūpa jānahĩ saba māyā।sapanẽhu jinh keṃ dharama na dāyā॥
daśamukha baiṭha sabhā̃ eka bārā।dekhi amita āpana parivārā॥
suta samūha jana parijana nātī।ge ko pāra nisācara jātī॥
sena biloki sahaja abhimānī।bolā bacana krodha mada sānī॥
sunahu sakala rajanīcara jūthā।hamare bairī bibudha barūthā॥
te sanamukha nahiṃ karahī larāī।dekhi sabala ripu jāhiṃ parāī॥
tenha kara marana eka bidhi hoī।kahauṃ bujhāi sunahu aba soī॥
dvijabhojana makha homa sarādhā।saba kai jāi karahu tumha bādhā॥
તે બધા કામરૂપ હતા અને બધી માયા જાણતા હતા, જેમના સ્વપ્નમાં પણ ધર્મ કે દયા ન હતી. દશમુખ એકવાર સભામાં બેસીને પોતાના અસંખ્ય પરિવારને જુએ છે. પુત્રોના સમૂહ, સેવક, સગાં અને પૌત્રો હતા, નિશાચર જાતિનો કોણ પાર લઈ શકે? સેના જોઈને સ્વભાવે અભિમાનીએ ક્રોધ અને મદ જેવા શબ્દો કહ્યા. સાંભળો બધા રજનીચર સમૂહો, વિબુધોના સમૂહ મારા વૈરી છે. તે સામખા યુદ્ધ કરતા નથી, સબલ રિપુ જોઈને ભાગી જાય છે. તેમનું મરણ એક જ પ્રકારે થઈ શકે, હું સમજાવું છું, હવે તે જ સાંભળો. દ્વિજભોજન, યજ્ઞ, હોમ અને શ્રાદ્ધ, બધામાં જઈને તમે વિઘ્ન કરો.
દોહા 181
छुधा छीन बलहीन सुर सहजेहिं मिलिहहिं आइ।तब मारिहउँ कि छाड़िहउँ भली भाँति अपनाइ।।181।।
chudhā-chīna balahīna sur sahajehiṁ milihahiṁ āi |tab mārihaũ ki chāṛihaũ bhalī bhā̃ti apanāi ||181||
ભૂખથી ક્ષીણ અને બલહીન દેવો પોતાની મરજીથી મારી પાસે આવશે. ત્યારે તેમને ભલી ભાંતિ પોતાના બનાવીને કે તો મારી નાખીશ કે છોડી દઈશ.
ચોપાઈ 182.1-7
मेघनाद कहुँ पुनि हँकरावा।दीन्ही सिख बलु बयरु बढ़ावा।।
जे सुर समर धीर बलवाना।जिन्ह कें लरिबे कर अभिमाना।।
तिन्हहि जीति रन आनेसु बाँधी।उठि सुत पितु अनुसासन काँधी।।
एहि बिधि सबही अग्या दीन्ही।आपुनु चलेउ गदा कर लीन्ही।।
चलत दसानन डोलति अवनी।गर्जत गर्भ स्रवहिं सुर रवनी।।
रावन आवत सुनेउ सकोहा।देवन्ह तके मेरु गिरि खोहा।।
दिगपालन्ह के लोक सुहाए।सूने सकल दसानन पाए।।
पुनि पुनि सिंघनाद करि भारी।देइ देवतन्ह गारि पचारी।।
रन मद मत्त फिरइ जग धावा।प्रतिभट खौजत कतहुँ न पावा।।
रबि ससि पवन बरुन धनधारी।अगिनि काल जम सब अधिकारी।।
किंनर सिद्ध मनुज सुर नागा।हठि सबही के पंथहिं लागा।।
ब्रह्मसृष्टि जहँ लगि तनुधारी।दसमुख बसबर्ती नर नारी।।
आयसु करहिं सकल भयभीता।नवहिं आइ नित चरन बिनीता।।
meghanāda kahuṁ puni haṁkarāvā |dīnhī sikha balu bayaru baṛhāvā ||
je sura samara dhīra balavānā |jinha keṁ laribe kara abhimānā ||
tinahi jīti rana ānesu bāṁdhī |uṭhi suta pitu anusāsana kāṁdhī ||
ehi bidhi sabahī agyā dīnhī |āpunu caleu gadā kara līnhī ||
calata dasānana ḍolati avanī |garjata garbha sravahiṁ sura-ravanī ||
rāvana āvata suneu sakohā |devan̐ha take meru-giri khohā ||
digapālanha ke loka suhāe |sūne sakala dasānana pāe ||
puni puni siṁghanāda kari bhārī |dei devatanha gāri pacārī ||
rana-mada matta phirai jaga dhāvā |pratibhaṭa khaujata katahuṁ na pāvā ||
rabi sasi pavana baruna dhanadhārī |agini kāla jama saba adhikārī ||
kiṁnara siddha manuja sura nāgā |haṭhi sabahī ke panthahiṁ lāgā ||
brahma-sṛṣṭi jahaṁ lagi tanudhārī |dasamukha basabartī nara nārī ||
āyasu karahiṁ sakala bhayabhītā |navahiṁ āi nita carana binītā ||
પછી તેણે ફરી મેઘનાદને બોલાવ્યો, તેને શિખામણ આપી અને તેનું બળ અને વૈર વધાર્યું. જે દેવ યુદ્ધમાં ધીરવાન અને બલવાન છે, અને જેમને લડવાનો અભિમાન છે, તેમને યુદ્ધમાં જીતીને બાંધેલા અહીં લાવ. એમ પુત્ર ઊઠ્યો અને પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કર્યું. આ રીતે તેણે સૌને આજ્ઞા આપી અને પોતે ગદા હાથમાં લઈને નીકળ્યો. દશાનન ચાલતો હોય ત્યારે પૃથ્વી ધ્રૂજતી હતી અને તેના ગર્જનથી દેવપત્નીઓના ગર્ભપાત થતા હતા. રાવણ ક્રોધથી આવે છે એ સાંભળીને દેવોએ મેરુ પર્વતની ગુફાઓમાં આશરો લીધો. દિક્પાલોનાં સુંદર લોક દશાનનને સર્વ રિકામાં મળ્યાં. તે વારંવાર ભયાનક સિંહનાદ કરતો, દેવોને ગાળો દેતો અને આવાહન કરતો રહ્યો. યુદ્ધના ઉન્માદથી મત્ત થઈને તે જગતમાં ફરતો પ્રતિપક્ષી શોધતો, પણ ક્યાંય કોઈ મળ્યો નહીં. સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ, વરુણ, ધનાધ્યક્ષ, અગ્નિ, કાળ, યમ અને બીજા સર્વ અધિકારી, કિન્નર, સિદ્ધ, મનુષ્ય, દેવ અને નાગ: તેણે સૌના જ માર્ગ પર હઠથી દોડ દીધી. બ્રહ્માની સૃષ્ટિમાં જ્યાં સુધી દેહધારી છે, ત્યાં સુધી સર્વ પુરુષ અને સ્ત્રીઓ દશમુખના અધીન થયા, તેમની આજ્ઞાનું પાલન કરવા લાગ્યા, ભયભીત થઈને પ્રતિદિન વિનમ્રતાથી તેના ચરણોમાં આવીને લોટણ લેવા લાગ્યા.
દોહા 182(क)-(ख)
भुजबल बिस्व बस्य करि राखेसि कोउ न सुतंत्र।मंडलीक मनि रावन राज करइ निज मंत्र।।182(क)।।
देव जच्छ गंधर्व नर किंनर नाग कुमारि।जीति बरीं निज बाहुबल बहु सुंदर बर नारि।।182(ख)।।
bhujabala bisva basya kari rākhēsi kōu na sutantra |maṇḍalīka mani rāvaṇa rāja karai nija mantra ||182(ka)||
deva jaccha gandharva nara kiṁnara nāga kumāri |jīti barīṁ nija bāhubala bahu sundara bara nāri ||182(kha)||
પોતાની ભુજાઓના બળથી તેણે આખા વિશ્વને પોતાના વશમાં કરી રાખ્યું, અને કોઈને પણ સ્વતંત્ર ન રાખ્યું. મંડલિકોમાં રત્ન રાવણ પોતાના મંત્રથી રાજ્ય કરતો હતો. દેવ, યક્ષ, ગંધર્વ, મનુષ્ય, કિન્નર અને નાગની કન્યાઓને પોતાની ભુજાઓના બળથી જીતીને તેણે ઘણી સુંદર અને ઉત્તમ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા.
ચોપાઈ 183.1-4
इंद्रजीत सन जो कछु कहेऊ।सो सब जनु पहिलेहिं करि रहेऊ।।
प्रथमहिं जिन्ह कहुँ आयसु दीन्हा।तिन्ह कर चरित सुनहु जो कीन्हा।।
देखत भीमरूप सब पापी।निसिचर निकर देव परितापी।।
करहि उपद्रव असुर निकाया।नाना रूप धरहिं करि माया।।
जेहि बिधि होइ धर्म निर्मूला।सो सब करहिं बेद प्रतिकूला।।
जेहिं जेहिं देस धेनु द्विज पावहिं।नगर गाउँ पुर आगि लगावहिं।।
सुभ आचरन कतहुँ नहिं होई।देव बिप्र गुरू मान न कोई।।
नहिं हरिभगति जग्य तप ग्याना।सपनेहुँ सुनिअ न बेद पुराना।।
indrajīta sana jo kachu kaheū |so saba janu pahilehiṃ kari raheū ||
prathamahiṃ jinha kahuṃ āyasu dīnhā |tinh kara carita sunahu jo kīnhā ||
dekhata bhīmarūpa saba pāpī |nisīcara nikara deva paritāpī ||
karahi upadrava asura nikāyā |nānā rūpa dharahim̐ kari māyā ||
jehi bidhi hoi dharma nirmūlā |so saba karahiṃ beda pratikūlā ||
jehiṃ jehiṃ desa dhenu dvija pāvahiṃ |nagara gāuṃ pura āgi lagāvahiṃ ||
subha ācarana katahūṃ nahiṃ hoī |deva bipra gurū māna na koī ||
nahiṃ haribhagati jagya tapa gyānā |sapanehūṃ suni-a na beda purānā ||
ઇંદ્રજીતને જે કંઈ કહ્યું, તે બધું એવું લાગે કે પહેલેથી જ કરી રાખ્યું હતું. પહેલા જેમને આજ્ઞા આપી, તેમના ચરિત્ર સાંભળો જે તેમણે કર્યા. ભયંકર રૂપ વાળા બધા પાપી, રાક્ષસોના સમૂહ દેવતાઓને પીડા આપનારા હતા. દાનવોનો સમૂહ ઉપદ્રવ કરતા, માયાથી અનેક રૂપ ધારણ કરતા. જે રીતે ધર્મનું નિર્મૂલન થાય, તે બધું તે કરતા, વેદોના વિરુદ્ધ. જે-જે દેશમાં ગાય અને બ્રાહ્મણ મળે, નગર, ગામ અને પુરમાં આગ લગાડતા. ક્યાંય શુભ આચરણ થતું નહીં, કોઈ દેવ, બ્રાહ્મણ કે ગુરુનો માન નહોતું કરતું. હરિભક્તિ, યજ્ઞ, તપ કે જ્ઞાન નહોતું, સ્વપ્નમાં પણ વેદ અને પુરાણ સાંભળાતા નહીં.
છંદ 183
जप जोग बिरागा तप मख भागा श्रवन सुनइ दससीसा।आपुनु उठि धावइ रहै न पावइ धरि सब घालइ खीसा।।
अस भ्रष्ट अचारा भा संसारा धर्म सुनिअ नहि काना।तेहि बहुबिधि त्रासइ देस निकासइ जो कह बेद पुराना।।
japa joga birāgā tapa makha bhāgā śravaṇa sunai dasasīsā |āpunu uṭhi dhāvai rahai na pāvai dhari saba ghālai khīsā ||
asa bhraṣṭa acārā bhā saṃsārā dharma suni-a nahi kānā |tehi bahu-bidhi trāsai desa nikāsai jo kaha beda purānā ||
દશાનન જ્યારે કાનોથી સાંભળે કે કોઈ જપ, યોગ, વૈરાગ્ય, તપ કે યજ્ઞમાં હવિનો ભાગ કરે છે, ત્યારે તે પોતે ઊઠીને દોડી જાય। જે હોય તેને છૂટતો ન કરે; બધાને પકડીને તે સર્વનાશ કરી નાખે। એવો ભ્રષ્ટ આચરણવાળો સંસાર થઈ ગયો હતો કે કોઈ ધર્મની વાત કાને સાંભળવા તૈયાર ન હતો। જે કોઈ વેદ અને પુરાણની વાત કહે, તેને તે ઘણા પ્રકારે ત્રાસ આપે અને દેશમાંથી હાકલી દે।
સોરઠા 183
बरनि न जाइ अनीति घोर निसाचर जो करहिं।हिंसा पर अति प्रीति तिन्ह के पापहि कवनि मिति।।183।।
barani na jāi anīti ghora nisācara jo karahiṁ |hiṁsā para ati prīti tinh ke pāpahi kavani miti ||183||
રાક્ષસો જે ભયંકર અનીતિ કરે છે તેનું વર્ણન કરી શકાય નહિ. તેમને હિંસામાં અત્યંત પ્રીતિ છે, અને તેમના પાપોની કઈ મિતિ હોઈ શકે?
ચોપાઈ 184.1-4
बाढ़े खल बहु चोर जुआरा।जे लंपट परधन परदारा।।
मानहिं मातु पिता नहिं देवा।साधुन्ह सन करवावहिं सेवा।।
जिन्ह के यह आचरन भवानी।ते जानेहु निसिचर सब प्रानी।।
अतिसय देखि धर्म कै ग्लानी।परम सभीत धरा अकुलानी।।
गिरि सरि सिंधु भार नहिं मोही।जस मोहि गरुअ एक परद्रोही।।
सकल धर्म देखइ बिपरीता।कहि न सकइ रावन भय भीता।।
धेनु रूप धरि हृदयँ बिचारी।गई तहाँ जहँ सुर मुनि झारी।।
निज संताप सुनाएसि रोई।काहू तें कछु काज न होई।।
bāṛhe khala bahu cora juārā |je laṁpaṭa paradhana paradārā ||
mānahĩ mātu pitā nahĩ devā |sādhunha saṅ karavāvahĩ sevā ||
jinha ke yaha ācarana bhavānī |te jānehu nisi-cara saba prānī ||
atisaya dekhi dharma kai glānī |parama sabhīta dharā akulānī ||
giri sari siṁdhu bhāra nahĩ mohī |jasa mohĩ garuā eka para-drohī ||
sakala dharma dekhai biparītā |kahi na sakai rāvaṇa bhaya-bhītā ||
dhenu rūpa dhari hṛdayã bicārī |gaī tahā̃ jahã sura-muni jhārī ||
nija saṁtāpa sunāyesi roī |kāhū teṁ kachu kāja na hoī ||
દુષ્ટ પુરુષો વધુ વધ્યા, અનેક ચોર અને જુગારી, અને જે પરધન અને પરસ્ત્રીઓના લાલચી હતા. તે ન માતા, ન પિતા, ન દેવોનો માન કરતા, અને સાધુઓ પાસેથી સેવા કરાવતા. હે ભવાની, જેમનું આવું આચરણ છે, તે સર્વ પ્રાણીઓને તું નિશાચર, એટલે કે રાક્ષસ, જાણ. ધર્મની અતિશય ગ્લાનિ જોઈને પૃથ્વી અત્યંત ભયભીત અને વ્યાકુળ થઈ. પર્વત, નદીઓ અને સમુદ્રોનો ભાર મને ભારે નથી લાગતો, જેમ એક પરદ્રોહી મને ભારે લાગે છે. તેણે સર્વ ધર્મને ઊલટો જોયો, પણ રાવણના ભયથી ભયભીત થઈને તે કહી ન શકી. ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને, હૃદયમાં વિચાર કરતી તે ત્યાં ગઈ જ્યાં દેવો અને મુનિ સર્વ એકઠા હતા. રડતી રડતી તેણે પોતાનો સંતાપ સંભળાવ્યો, પણ કોઈથી કંઈ કામ ન થયું.
છંદ 184
सुर मुनि गंधर्बा मिलि करि सर्बा गे बिरंचि के लोका।सँग गोतनुधारी भूमि बिचारी परम बिकल भय सोका।।
ब्रह्माँ सब जाना मन अनुमाना मोर कछू न बसाई।जा करि तैं दासी सो अबिनासी हमरेउ तोर सहाई।।
sura muni gandharbā mili kari sarbā ge birañci ke lokā |saṅga go-tanu-dhārī bhūmi bicārī parama bikala bhaya sokā ||
brahmā̃ saba jānā mana anumānā mora kachū na basāī |jā kari taĩ dāsī so abināsī hamareu tora sahāī ||
દેવ, મુનિ અને ગંધર્વ બધા ભેગા થઈને બ્રહ્માના લોકમાં ગયા. તેમની સાથે ગોતનુધારી પૃથ્વી પણ ગઈ, જે ભય અને શોકથી અત્યંત વ્યાકુળ હતી. બ્રહ્માએ બધું જાણ્યું અને મનમાં અનુમાન કર્યું: "આ મારા વશમાં નથી. તું જેની દાસી છે, તે અવિનાશી તારી અને મારી બંનેનો સહાયક છે."
સોરઠા 184
धरनि धरहि मन धीर कह बिरंचि हरिपद सुमिरु।जानत जन की पीर प्रभु भंजिहि दारुन बिपति।।184।।
dharani dharahi mana dhīra kaha birañci haripada sumiru |Jānata jana kī pīra prabhu bhañjihi dāruna bipati ||184||
બ્રહ્માજીએ કહ્યું, હે ધરતી, ધૈર્ય ધરો અને મન સ્થિર રાખો; હરિના ચરણોનું સ્મરણ કરો. પ્રભુ પોતાના ભક્તોની પીડા જાણે છે અને તે આ ભયંકર વિપત્તિનો નાશ કરશે.
ચોપાઈ 185.1-4
बैठे सुर सब करहिं बिचारा।कहँ पाइअ प्रभु करिअ पुकारा।।
पुर बैकुंठ जान कह कोई।कोउ कह पयनिधि बस प्रभु सोई।।
जाके हृदयँ भगति जसि प्रीति।प्रभु तहँ प्रगट सदा तेहिं रीती।।
तेहि समाज गिरिजा मैं रहेऊँ।अवसर पाइ बचन एक कहेऊँ।।
हरि ब्यापक सर्बत्र समाना।प्रेम तें प्रगट होहिं मैं जाना।।
देस काल दिसि बिदिसिहु माहीं।कहहु सो कहाँ जहाँ प्रभु नाहीं।।
अग जगमय सब रहित बिरागी।प्रेम तें प्रभु प्रगटइ जिमि आगी।।
मोर बचन सब के मन माना।साधु साधु करि ब्रह्म बखाना।।
baiṭhe sura saba karahiṁ bicārā |kahaṁ pāia prabhu karia pukārā ||
pura baikuṇṭha jāni kaha koī |kou kaha payanidhi basa prabhu soī ||
jāke hṛdayaṁ bhagati jasi prīti |prabhu tahaṁ pragaṭa sadā tehiṁ rītī ||
tihi samāja girijā maiṁ raheūṁ |avasara pāi bacana eka kaheūṁ ||
hari byāpaka sarbatra samānā |prema teṁ pragaṭa hohiṁ maiṁ jānā ||
desa kāla disi bidisi-hu māhīṁ |kahahu so kahāṁ jahāṁ prabhu nāhīṁ ||
aga jagamaya saba rahita birāgī |prema teṁ prabhu pragaṭi jimi āgī ||
mora bacana saba ke mana mānā |sādhu sādhu kari brahma bakhānā ||
બધા દેવ બેસીને વિચાર કરવા લાગ્યા: પ્રભુ ક્યાં મળે, કે જેથી આપણે તેમને પોકારીએ? કોઈએ કહ્યું કે વૈકુંઠ નગરી જવું જોઈએ; કોઈએ કહ્યું કે પ્રભુ ક્ષીરસાગરમાં નિવાસ કરે છે. જેના હૃદયમાં જેવી ભક્તિ અને પ્રીતિ હોય, પ્રભુ ત્યાં સદા તેવી રીતે પ્રકટ થાય છે. હે ગિરિજા, તે સભામાં હું હતો; અવસર મળીને મેં એક વચન કહ્યું. હરિ સર્વત્ર વ્યાપક અને સર્વત્ર સમાન છે; અને મને ખબર છે કે તે પ્રેમથી પ્રકટ થાય છે. દેશ, કાળ, દિશા અને વિદિશા સર્વત્ર કહો, ક્યાં એવું સ્થાન છે જ્યાં પ્રભુ નથી? તે સર્વ ચરાચરના સ્વરૂપ છે, છતાં સર્વથી રહિત અને વિરાગી છે; પ્રેમથી પ્રભુ પ્રકટ થાય છે, જેમ અગ્નિ. મારા વચન બધાના મનને ભાવ્યા; બ્રહ્માએ 'સાધુ, સાધુ' કહીને તેમની પ્રશંસા કરી.
દોહા 185
सुनि बिरंचि मन हरष तन पुलकि नयन बह नीर।अस्तुति करत जोरि कर सावधान मतिधीर।।185।।
suni birañci mana haraṣa tana pulaki nayana baha nīra |astuti karata jori kara sāvadhāna mati-dhīra ||185||
આ સાંભળીને બ્રહ્માના મનમાં હર્ષ થયો, શરીર પુલકિત થયું અને નયનોમાંથી જળ વહેવા લાગ્યું. હાથ જોડીને, સાવધાન અને સ્થિર બુદ્ધિથી તેમણે સ્તુતિ કરવાનું આરંભ કર્યું.
છંદ 186
जय जय सुरनायक जन सुखदायक प्रनतपाल भगवंता।गो द्विज हितकारी जय असुरारी सिधुंसुता प्रिय कंता।।
पालन सुर धरनी अद्भुत करनी मरम न जानइ कोई।जो सहज कृपाला दीनदयाला करउ अनुग्रह सोई।।
जय जय अबिनासी सब घट बासी ब्यापक परमानंदा।अबिगत गोतीतं चरित पुनीतं मायारहित मुकुंदा।।
जेहि लागि बिरागी अति अनुरागी बिगतमोह मुनिबृंदा।निसि बासर ध्यावहिं गुन गन गावहिं जयति सच्चिदानंदा।।
जेहिं सृष्टि उपाई त्रिबिध बनाई संग सहाय न दूजा।सो करउ अघारी चिंत हमारी जानिअ भगति न पूजा।।
जो भव भय भंजन मुनि मन रंजन गंजन बिपति बरूथा।मन बच क्रम बानी छाड़ि सयानी सरन सकल सुर जूथा।सारद श्रुति सेषा रिषय असेषा जा कहुँ कोउ नहि जाना।जेहि दीन पिआरे बेद पुकारे द्रवउ सो श्रीभगवाना।।
भव बारिधि मंदर सब बिधि सुंदर गुनमंदिर सुखपुंजा।मुनि सिद्ध सकल सुर परम भयातुर नमत नाथ पद कंजा।।
jaya jaya suranāyaka jana sukhadāyaka pranatapāla bhagavaṃtā |go dvija hitakārī jaya asurārī siṃdhusutā priya kaṃtā ||
pālana sur dharanī adbhuta karanī marama na jānai koī |jo sahaja kṛpālā dīnadayālā karau anugraha soī ||
jaya jaya abināsī saba ghaṭa bāsī byāpaka paramānaṃdā |abigata gotītaṃ carita punītaṃ māyārahita mukuṃdā ||
jehi lāgi birāgī ati anurāgī bigatamoha munibṛṃdā |nisi bāsara dhyāvahiṃ guna gana gāvahiṃ jayati saccidānaṃdā ||
jehiṃ sṛṣṭi upāī tribidha banāī saṃga sahāya na dūjā |so karau aghārī ciṃta hamārī jāni-a bhagati na pūjā ||
jo bhava bhaya bhaṃjana muni mana raṃjana gaṃjana bipati barūthā |mana baca krama bānī chāḍi sayānī sarana sakala sur jūthā ||
sārada śruti seṣā ṛṣaya aseṣā jā kahuṃ kou nahi jānā |jehi dīna piāre beda pukāre dravau so śrībhagavānā ||
bhava bāridhi maṃdara saba bidhi suṃdara guṇamaṃdira sukhapuṃjā |muni siddha sakala sur parama bhayātura namata nātha pada kaṃjā ||
જય જય હો દેવોના સ્વામીને, ભક્તોને સુખ આપનારને, શરણ આવેલાનું રક્ષણ કરનાર ભગવાનને. ગો અને બ્રાહ્મણનું હિત કરનાર, દાનવોના શત્રુ, સિંધુસુતાના પ્રિય પતિને જય હો. તમે દેવો અને પૃથ્વીના રક્ષક છો અને તમારાં કર્મો અદ્ભુત છે; તમારું રહસ્ય કોઈ જાણતું નથી. જે સ્વભાવથી કૃપાળુ અને દીનો પર દયા કરનાર છે, તે અમારા પર અનુગ્રહ કરો. જય જય હો તે અવિનાશીને, જે દરેક હૃદયમાં વાસ કરે છે, સર્વવ્યાપી, પરમ આનંદસ્વરૂપ છે. તે જ્ઞાન અને ઇન્દ્રિયોથી પર છે, તેનાં ચરિત્ર પવિત્ર છે, અને મુકુંદ માયાથી રહિત છે. જેના માટે વિરક્ત, અત્યનુરાગી અને મોહરહિત મુનિઓના સમૂહ રાત-દિવસ તેનું ધ્યાન કરે છે અને તેના ગુણોના સમૂહનું ગાન કરે છે: સચ્ચિદાનંદને જય હો. જેણે સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરી અને ત્રણ પ્રકારે બનાવી, બીજા કોઈ સહાયક વિના, તે પાપનાશક અમારી ચિંતા કરો; કારણ અમને ન ભક્તિ ખબર ન પૂજા. જે સંસારના ભયનું ભંજન કરે છે, મુનિઓના મનને આનંદિત કરે છે, અને વિપત્તિઓના સમૂહનો નાશ કરે છે: તેની શરણે મન, વચન અને ક્રિયાથી, ચતુરાઈ છોડીને, સઘળા દેવોનો સમૂહ આવે છે. જેને સરસ્વતી, વેદ, શેષ અને સઘળા ઋષિઓએ પણ નહીં જાણ્યું, અને જેને વેદ દીનોનો પ્રિય કહી પુકારે છે: તે શ્રીભગવાન અમારા પર કૃપા કરો. તમે સંસારસમુદ્ર મથવા માટે મંદાર પર્વત છો, સર્વ પ્રકારે સુંદર છો, ગુણોનું મંદિર અને સુખોનો પુંજ છો. મુનિ, સિદ્ધ અને સઘળા દેવ, અત્યંત ભયભીત થઈને, હે નાથ, તમારચરણકમળને નમન કરે છે.
દોહા 186
जानि सभय सुरभूमि सुनि बचन समेत सनेह।गगनगिरा गंभीर भइ हरनि सोक संदेह।।186।।
jāni sabhaya surabhūmi suni bacana sameta saneha |gaganagirā gambhīra bhai harani soka sandeha ||186||
બધા દેવો અને પૃથ્વી ભયભીત જાણીને અને તેમના સ્નેહયુક્ત વચનો સાંભળીને, આકાશમાંથી એક ગંભીર અવાજ આવ્યો, જેણે તેમનો શોક અને સંશય દૂર કર્યો.
ચોપાઈ 187.1-5
जनि डरपहु मुनि सिद्ध सुरेसा।तुम्हहि लागि धरिहउँ नर बेसा।।
अंसन्ह सहित मनुज अवतारा।लेहउँ दिनकर बंस उदारा।।
कस्यप अदिति महातप कीन्हा।तिन्ह कहुँ मैं पूरब बर दीन्हा।।
ते दसरथ कौसल्या रूपा।कोसलपुरीं प्रगट नरभूपा।।
तिन्ह के गृह अवतरिहउँ जाई।रघुकुल तिलक सो चारिउ भाई।।
नारद बचन सत्य सब करिहउँ।परम सक्ति समेत अवतरिहउँ।।
हरिहउँ सकल भूमि गरुआई।निर्भय होहु देव समुदाई।।
गगन ब्रह्मबानी सुनी काना।तुरत फिरे सुर हृदय जुड़ाना।।
तब ब्रह्मा धरनिहि समुझावा।अभय भई भरोस जियँ आवा।।
jani ḍarapahu muni siddha suresā |tumhahi lāgi dharihaũ nara besā ||
aṁsanh sahita manuja avatārā |lehauṁ dinakara baṁsa udārā ||
kasyapa aditi mahātapa kīnhā |tinha kahũ maiṁ pūraba bara dīnhā ||
te dasaratha kausalya rūpā |kosalapurīṁ pragaṭa narabhūpā ||
tinh ke gṛha avatarihaũ jāī |raghukula tilaka so cāriu bhāī ||
nārada bacana satya saba karihaũ |parama śakti sameta avatarihaũ ||
harihaũ sakala bhūmi garuāī |nirbhaya hohu deva samudāī ||
gagana brahmabānī sunī kānā |turata phire sura hṛdaya juḍānā ||
taba brahmā dharani-hi samujhāvā |abhaya bhaī bharosa jiyã āvā ||
હે મુનિ, સિદ્ધ અને દેવોના સ્વામીઓ, ડરશો નહીં; તમારા માટે હું મનુષ્યનું રૂપ ધારણ કરીશ. પોતાના અંશો સહિત હું સૂર્યના ઉદાર વંશમાં મનુષ્ય અવતાર લઈશ. કશ્યપ અને અદિતિએ મહાન તપ કર્યું, અને તેમને મેં પહેલા વર આપ્યો હતો. તે જ દશરથ અને કૌસલ્યાના રૂપમાં કોસલપુરીમાં નરપતિ અને નરપત્ની રૂપે પ્રકટ થયા છે. તેમના ઘરે જઈને હું રઘુકુળના તિલક એવા ચાર ભાઈઓના રૂપમાં અવતરિત થઈશ. નારદના બધા વચન સત્ય કરીશ, અને પોતાની પરમ શક્તિ સાથે અવતરિત થઈશ. પૃથ્વીનો સમગ્ર ભાર હટાવીશ. હે દેવ સમુદાય, નિર્ભય થાઓ. આકાશમાં બ્રહ્માની વાણી સાંભળીને દેવ તરત પાછા ફર્યા, તેમના હૃદય શાંત થયા. ત્યારે બ્રહ્માએ પૃથ્વીને સમજાવી; તે નિર્ભય થઈ, અને તેના હૃદયમાં ભરોસો આવ્યો.
દોહા 187
निज लोकहि बिरंचि गे देवन्ह इहइ सिखाइ।बानर तनु धरि धरि महि हरि पद सेवहु जाइ।।187।।
nija lokahi birañci ge devanha iha-i sikhāi |bānara tanu dhari-dhari mahi hari pada sevahu jāi ||187||
બ્રહ્મા પોતાના લોકમાં પાછા ગયા, દેવોને આ શિખામણ આપીને: "વાનર શરીર ધારણ કરીને પૃથ્વી પર જાઓ અને હરિના ચરણોની સેવા કરો."
ચોપાઈ 188.1-4
गए देव सब निज निज धामा।भूमि सहित मन कहुँ बिश्रामा।।
जो कछु आयसु ब्रह्माँ दीन्हा।हरषे देव बिलंब न कीन्हा।।
बनचर देह धरि छिति माहीं।अतुलित बल प्रताप तिन्ह पाहीं।।
गिरि तरु नख आयुध सब बीरा।हरि मारग चितवहिं मतिधीरा।।
गिरि कानन जहँ तहँ भरि पूरी।रहे निज निज अनीक रचि रूरी।।
यह सब रुचिर चरित मैं भाषा।अब सो सुनहु जो बीचहिं राखा।।
अवधपुरीं रघुकुलमनि राऊ।बेद बिदित तेहि दसरथ नाऊँ।।
धरम धुरंधर गुननिधि ग्यानी।हृदयँ भगति मति सारँगपानी।।
gae deva saba nija nija dhāmā |bhūmi sahita mana kahuṁ bisrāmā ||
jo kachu āyasu brahmā̃ dīnhā |haraṣe deva bilaṁba na kīnhā ||
banacara deha dhari chiti māhīṁ |atulita bala pratāpa tinh pāhīṁ ||
giri taru nakha āyudha saba bīrā |hari māraga chitavahiṁ mati-dhīrā ||
giri kānana jahaṁ tahaṁ bhari pūrī |rahe nija nija anīka rachi rūrī ||
yaha saba rucira carita maiṁ bhāṣā |aba so sunahu jo bīcahiṁ rākhā ||
avadhapurīṁ raghukulamani rāū |beda bidita tehi dasaratha nāū̃ ||
dharama dhuraṁdhara guna-nidhi gyānī |hṛdayaṁ bhagati mati sāraṅgapānī ||
બધા દેવો પોતપોતાના ધામે ગયા, અને પૃથ્વી પણ મનમાં વિશ્રામ પામી સ્થિર થઈ। બ્રહ્માએ જે કંઈ આજ્ઞા આપી હતી, તે દેવો આનંદિત થઈ તેનું પાલન કરવામાં કોઈ વિલંબ ન કર્યો। તેઓએ પૃથ્વી પર વનચરોના દેહ ધારણ કર્યા, અને તેમાં અતુલ બળ અને પ્રતાપ હતા। પર્વત, વૃક્ષ અને નખ તે બધા વીરોના અસ્ત્ર-શસ્ત્ર હતા, અને તે ધીર બુદ્ધિવાળા હરિના માર્ગની રાહ જોતા રહ્યા। તે પર્વતો અને વનોમાં ચારે બાજુ ભરાઈ ગયા, અને દરેક પોતપોતાની સજ્જ સેના રચી ત્યાં રહ્યા। આ બધું સુંદર ચરિત્ર મેં કહ્યું; હવે તે સાંભળો જે મેં વચ્ચે બાજુ મૂક્યું હતું. અવધપુરીમાં રઘુકુળનો મણિ રાજા હતા, જેનું દશરથ નામ વેદોમાં પ્રસિદ્ધ હતું. તે ધર્મનો ભાર વહનમાં અગ્રેસર, ગુણોનો ભંડાર અને જ્ઞાની હતા, અને તેમના હૃદયમાં ભક્તિ અને ચિત્ત શારંગપાણી પ્રત્યે અનુરક્ત હતું.
દોહા 188
कौसल्यादि नारि प्रिय सब आचरन पुनीत।पति अनुकूल प्रेम दृढ़ हरि पद कमल बिनीत।।188।।
kausalyādi nāri priya saba ācarana punīta |pati anukūla prema dṛḍha hari pada kamala binīta ||188||
કૌસલ્યા આદિ રાજાની પ્રિય પત્નીઓ સર્વ આચરણમાં પવિત્ર હતી, પતિ પ્રતિ દૃઢ પ્રેમવાળી હતી, અને હરિના ચરણકમળમાં વિનમ્ર હતી.
ચોપાઈ 189.1-4
एक बार भूपति मन माहीं।भै गलानि मोरें सुत नाहीं।।
गुर गृह गयउ तुरत महिपाला।चरन लागि करि बिनय बिसाला।।
निज दुख सुख सब गुरहि सुनायउ।कहि बसिष्ठ बहुबिधि समुझायउ।।
धरहु धीर होइहहिं सुत चारी।त्रिभुवन बिदित भगत भय हारी।।
सृंगी रिषहि बसिष्ठ बोलावा।पुत्रकाम सुभ जग्य करावा।।
भगति सहित मुनि आहुति दीन्हें।प्रगटे अगिनि चरू कर लीन्हें।।
जो बसिष्ठ कछु हृदयँ बिचारा।सकल काजु भा सिद्ध तुम्हारा।।
यह हबि बाँटि देहु नृप जाई।जथा जोग जेहि भाग बनाई।।
eka bāra bhūpati mana māhīṁ |bhai galāni moreṁ suta nāhīṁ ||
guru gṛha gayau turata mahipālā |caraṇa lāgi kari binaya bisālā ||
nija dukha sukha saba gurahi sunāyu |kahi basiṣṭha bahubidhi samujhāyu ||
dharahu dhīra hoihahiṁ suta cārī |tribhuvana bidita bhagata bhaya hārī ||
sṛṁgī riṣahi basiṣṭha bolāvā |putra-kāma subha jagya karāvā ||
bhagati sahita muni āhuti dīnhēṁ |pragaṭe agini carū kari līnhēṁ ||
jo basiṣṭha kachu hṛdayaṁ bicārā |sakala kāju bhā siddha tumhārā ||
yaha habi bāṁṭi dehu nṛpa jāī |jathā joga jehi bhāga banāī ||
એક વાર રાજાના મનમાં ઊંડો દુઃખ થયો કે મારે કોઈ પુત્ર નથી। રાજા તરત જ ગુરુને ઘે ગયા, તેમના ચરણોમાં લાગીને ઘણી વિનવણી કરી। પોતાના સર્વ દુઃખ-સુખ ગુરુને કહ્યા, અને વશિષ્ઠજીએ અનેક રીતે સમજાવ્યા। ધીરજ ધરો, તમને ચાર પુત્ર થશે, ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ, ભક્તોનો ભય હરનાર। વશિષ્ઠજીએ શૃંગી ઋષિને બોલાવ્યા અને પુત્રકામનાનો શુભ યજ્ઞ કરાવ્યો। મુનિએ ભક્તિસહિત આહુતિ આપી, ત્યારે અગ્નિ પ્રગટ થયા, હાથમાં ચરૂ લઈને। વશિષ્ઠજીએ હૃદયમાં જે કંઈ વિચાર્યું, તમારું સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થયું। હે રાજન, આ ચરૂ લઈને જા અને જેનો જેવો ભાગ બન્યો હોય તેને તેવો વહેંચી દે।
દોહા 189
तब अदृस्य भए पावक सकल सभहि समुझाइ।परमानंद मगन नृप हरष न हृदयँ समाइ।।189।।
taba adṛsya bhae pāvaka sakala sabahi samujhāi.paramānanda magana nṛpa haraṣa na hṛdayaṁ samāi..189..
ત્યારે અગ્નિદેવ આખી સભાને બધું સમજાવીને અદૃશ્ય થઈ ગયા. રાજા પરમાનંદમાં મગ્ન થયા અને હર્ષ તેમના હૃદયમાં સમાય નહીં.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘धर्म-ग्लानि’ से ‘अभय’ तक की गति दिखाता है; इसके पाठ से भय-शोक-संदेह का शमन, शरणागति-बुद्धि की दृढ़ता, और ‘प्रेम तें प्रगट’—भक्ति-विश्वास का जागरण माना जाता है (विशेषतः दोहा 186 की ‘जनि डरपहु…’ ब्रह्म-वाणी के साथ)।
सत्संग-परंपरा में अवतार-प्रतिज्ञा और शरणागति-स्थलों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण का समपुट जोड़ा जाता है; स्तुति-छंदों के साथ ‘राम’ नाम-जप (एकाक्षरी ‘राम’) का समपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 19 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
