Adhyaya 45: Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे जडोपाख्यानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच सम्यगेतनमाख्यातं भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥

ఇట్లు శ్రీ మార్కండేయ పురాణంలో తండ్రి-కొడుకు సంభాషణలో ‘జడ ప్రసంగం’ అనే నలభై నాలుగవ అధ్యాయం ముగిసింది. జైమిని అన్నాడు—హే ద్విజశ్రేష్ఠా, మీరు నాకు ఇది సమ్యక్‌గా వివరించారు. వైదిక కర్మ రెండు విధాలు—ప్రవృత్తి మార్గం మరియు నివృత్తి మార్గం।

Verse 2

अहो पितृप्रसादेन भवतां ज्ञानमीदृशम् । येन तिर्यक्त्वमप्येतत् प्राप्य मोहस्तिरस्कृतः ॥

అహో! తండ్రి కృపవల్ల నీకు అటువంటి జ్ఞానం కలిగింది; దాని ద్వారా పశుభావాన్ని పొందినప్పటికీ మోహం విడిచిపెట్టబడింది।

Verse 3

धन्या भवन्तः संसिद्ध्यै प्रागवस्थास्थितं यतः । भवतां विषयोद्भूतैर्न मोहैश्चाल्यते मनः ॥

నీవు ధన్యుడవు; ఎందుకంటే నీవు ముందుగానే సిద్ధికి సిద్ధంగా ఉన్నావు. విషయాలనుంచి పుట్టే మోహాలు నీ మనస్సును కదిలించవు।

Verse 4

दिष्ट्या भगवता तेन मार्कण्डेयेन धीमता । भवन्तो वै समाख्याताः सर्वसन्देहहृत्तमाः ॥

సౌభాగ్యవశాత్తు, ఆ ధన్యుడూ బుద్ధిమంతుడైన మార్కండేయుడు నిన్ను సమ్యక్‌గా ఉపదేశించాడు; అతడు సమస్త సందేహాలు మరియు అంధకారాన్ని తొలగించేవాడు।

Verse 5

संसारेऽस्मिन् मनुष्याणां भ्रमतामतिसङ्कटे । भवद्विधैः समं सङ्गो जायते नातपस्विनाम् ॥

ఈ భయంకర సంసారంలో మనుష్యులు మోహంతో దారి తప్పి తిరుగుతారు; తపస్సు లేనివారికి మీలాంటి ఋషి-మునుల సత్సంగం సులభంగా కలగదు।

Verse 6

यद्यहं सङ्गमासाद्य भवदिभर्ज्ञानदृष्टिभिः । न स्यां कृतार्थस्तन्नूनं न मेऽन्यत्र कृतार्थता ॥

జ్ఞాననిష్ఠ దృష్టి గల మీ సత్సంగం పొందిన తరువాత కూడా నేను తృప్తి పొందకపోతే, నాకు మరెక్కడా తృప్తి ఉండదని నిశ్చయం।

Verse 7

प्रवृत्ते च निवृत्ते च भवतां ज्ञानकर्मणि । मतिमस्तमलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित् ॥

ప్రవృత్తి మరియు నివృత్తి—రెండింటిలోనూ, మీ జ్ఞానంలోనూ కర్మలోనూ, మీ బోధ నిర్మలమని నేను భావిస్తున్నాను; ఇతరులది అలా కాదు।

Verse 8

यदि त्वनुग्रहवती मयी बुद्धिर्द्विजोत्तमाः । भवतां तत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः ॥

హే ద్విజశ్రేష్ఠా! మీరు నాపై ప్రసన్నులైతే, ఇది అంతా నాకు పూర్తిగా, ఏమీ మిగలకుండా, వివరించవలసినది।

Verse 9

कथमेतत्समुद्भूतं जगत् स्थावरजङ्गमम् । कथञ्च प्रलयङ्काले पुनर्यास्यति सत्तमाः ॥

హే ధర్మశ్రేష్ఠా! చరాచరమయమైన ఈ జగత్తు ఎలా ఉద్భవించింది? మరియు ప్రళయకాలంలో ఇది మళ్లీ ఎలా లయాన్ని పొందుతుంది?

Verse 10

कथञ्च वंशाः देवर्षि-पितृभूतादिसम्भवाः । मन्वन्तराणि च कथं वंशानुचरितञ्च यत् ॥

దేవులు, ఋషులు, పితృదేవతలు, భూతాదులు మరియు ఇతరుల నుండి ఉద్భవించిన వంశపరంపరలు ఎలా పుట్టాయి? మన్వంతరాలు ఎలా వర్ణించబడాలి, అలాగే ఆ వంశాలను అనుసరించే ఇతిహాసకథలు ఏమిటి?

Verse 11

यावत्यः सृष्टयश्चैव यावन्तः प्रलयास्तथा । यथा कल्पविभागश्च या च मन्वन्तरस्थितिḥ ॥

సృష్టులు ఎన్ని, అలాగే ప్రళయాలు ఎన్ని; కల్పాల విభాగాలు ఎలా ఉంటాయి; మరియు మన్వంతరపు కాలపరిమాణం, నిర్మాణం ఏమిటో—దయచేసి చెప్పండి.

Verse 12

यथा च क्षितिसंस्थानं यत् प्रमाणञ्च वै भुवः । यथास्थिति समुद्राद्रि-निम्नगाः काननानि च ॥

భూమి యొక్క నిర్మాణం ఎలా ఉంది, దాని పరిమాణం నిజంగా ఎంత; అలాగే సముద్రాలు, పర్వతాలు, నదులు, అరణ్యాలు ఎలా అమరిక చేయబడ్డాయి—చెప్పండి.

Verse 13

भूर्लोकादिस्वर्लोकानां गणः पातालसंश्रयः । गतिस्तथार्कसोमादि-ग्रहर्क्षज्योतिषामपि ॥

భూలోకం నుండి స్వర్గలోకం వరకు లోకాల వ్యవస్థ, అలాగే పాతాళంలో ఆధారపడిన అధోలోకాలు; సూర్యుడు, చంద్రుడు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు మరియు ఇతర ప్రకాశమాన ఖగోళాల గమనాలు—వివరించండి.

Verse 14

श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वमेतदाहूतसम्प्लवम् । उपसंहृते च यच्छेषं जगत्यस्मिन् भविष्यति ॥

ఇవన్నీ నేను వినాలని కోరుతున్నాను—ఆహూత/ఆహ్వానిత ప్రళయం గురించీ; మరియు లోకం ఉపసంహరించబడినప్పుడు ఈ విశ్వంలో ఏమి శేషంగా మిగులుతుంది?

Verse 15

पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलो यस्त्वया मुनिसत्तम । पृष्टस्तं ते प्रवक्ष्यामस्तत् शृणुष्वेह जैमिने ॥

పక్షులు పలికినవి—హే మునిశ్రేష్ఠా, మీరు అడిగిన ప్రశ్న యొక్క భారము అపూర్వము. మేము దానిని మీకు వివరించెదము; హే జైమినీ, ఇక్కడ వినుము.

Verse 16

मार्कण्डेयेन कथितं पुरा क्रौष्टुकये यथा । द्विजपुत्राय शान्ताय व्रतस्त्राताय धीमते ॥

మునుపు మార్కండేయుడు క్రౌష్టుకికి చెప్పినట్లే—శాంతస్వభావుడైన బ్రాహ్మణపుత్రునికి, వ్రతరక్షకునికి, జ్ఞానవంతునికి।

Verse 17

मार्कण्डेयं महात्मानमुपासीनं द्विजोत्तमैः । क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ यदेतत् पृष्टवान् प्रभो ॥

క్రౌష్టుకి, శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులు సేవించుచున్న మహాత్ముడు మార్కండేయుని—తానే అడిగిన అదే విషయమై, హే ప్రభూ, ప్రశ్నించెను।

Verse 18

तस्य चाकथयत् प्रीत्या यन्मुनिर्भृगुनन्दनः । तत्ते प्रकथयिष्यामः शृणु त्वं द्विजसत्तम ॥

భృగువంశానికి ఆనందమయుడైన ఆ ముని స్నేహంతో అతనికి చెప్పినదేదో—అదే మేము ఇప్పుడు నీకు వివరిస్తాము. హే ద్విజశ్రేష్ఠా, వినుము.

Verse 19

प्रणिपत्य जगन्नाथं पद्मयोनिं पितामहम् । जगद्योनिं स्थितं सृष्टौ स्थितौ विष्णुस्वरूपिणम् । प्रलये चान्तकर्तारं रौद्रं रुद्रस्वरूपिणम् ॥

విశ్వాధిపతియైన—పద్మయోనియైన పితామహుడు, జగద్గర్భుడు—అతనికి నమస్కరించి; సృష్టిలో బ్రహ్మరూపంగా స్థితుడై, పాలనలో విష్ణురూపుడై, ప్రళయంలో రుద్రరూపముతో భయంకర అంతకర్తగా ఉండువాడిని।

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच उत्पन्नमात्रस्य पुरा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पुराणमेतद्वेदाश्च मुखेभ्योऽनुविनिः सृताः ॥

మార్కండేయుడు పలికెను—ప్రాచీనకాలంలో, అవ్యక్తజన్ముడైన బ్రహ్మ తాజాగా ఉద్భవించినప్పుడు, ఆయన ముఖముల నుండి ఈ పురాణమును మరియు వేదములను ప్రవహించెను.

Verse 21

पुराणसंहिताश्चक्रुर्बहुलाः परमर्षयः । वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः ॥

పరమ ఋషులు అనేక పురాణ-సంగ్రహములను రచించిరి; అలాగే వేదముల విభాగములను కూడా—నిజముగా వేల విధములుగా—చేసిరి.

Verse 22

धर्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्च महात्मनः । तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धं चतुष्टयम् ॥

ధర్మము, జ్ఞానము, వైరాగ్యము, మరియు యథార్థ ఐశ్వర్యము—ఆ మహాత్ముని ఉపదేశము లేకుండా ఈ చతుర్విధ సిద్ధి సిద్ధించదు.

Verse 23

वेदान् सप्तर्षयस्तस्माज्जगृहुस्तस्य मानसाः । पुराणं जगृहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः ॥

ఆయన నుండే సప్తర్షులు వేదములను మనోజపుత్రులవలె పొందిరి; అలాగే ఆద్య ఋషులు కూడా పురాణమును మనోజముగా పొందిరి.

Verse 24

भृगोः सकाशाच्च्यवनस्तेनोक्तञ्च द्विजन्मनाम् । ऋषिभिश्चापि दक्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः ॥

చ్యవనుడు భృగువునుండి దీనిని అధ్యయనము చేసి ద్విజులకు బోధించెను; మరియు మహాత్ములైన ఋషులు ఇదే విషయమును దక్షునికీ ఉపదేశించిరి.

Verse 25

दक्षेण चापि कथितमिदमासीत्तदा मम । तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकल्मषनाशनम् ॥

ఇదికూడా నాకు పూర్వం దక్షుడు చెప్పాడు. కలియుగ మలాన్ని నశింపజేసే అదే ఉపదేశాన్ని ఇప్పుడు నీకు వివరిస్తాను.

Verse 26

सर्वमेतन्महाभाग ! श्रूयतां मे समाधिना । यथाश्रुतं मया पूर्वं दक्षस्य गदतो मुने ॥

హే భాగ్యవంతుడా, ఏకాగ్రచిత్తంతో ఇవన్నీ నన్ను నుండి విను; నేను పూర్వం దక్షుని వాక్యంగా విన్నట్లే, ఓ మునీ.

Verse 27

प्रणिपत्य जगद्योनिमजमव्ययमाश्रयम् । चराचरस्य जगतो धातारं परमं पदम् ॥

జగత్తుకు యోని/మూలమైన—అజ, అవ్యయ, శరణ్యమైనదానికి—మరియు చరాచర జగత్తును పోషించే పరమ పదానికి నమస్కరించి,

Verse 28

ब्रह्माणमादिपुरुषमुत्पत्तिस्थितिसंयमे । यत्कारणमनौपम्यं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

సృష్టి, స్థితి, ప్రళయాలలో కారణశక్తి కార్యనిర్వహించే ఆదిపురుషుడైన బ్రహ్మకు నేను నమస్కరిస్తాను; ఆయనకు సాటి లేడు, సమస్తమూ ఆయనలోనే స్థితమై ఉంది.

Verse 29

तस्मै हिरण्यगर्भाय लोकतन्त्राय धीमते । प्रणम्य सम्यग्वक्ष्यामि भूतवर्गमनुत्तमम् ॥

లోకధర్మ నియంత అయిన జ్ఞానవంతుడైన ఆ హిరణ్యగర్భునికి సమ్యకంగా నమస్కరించి, ఇప్పుడు నేను భూత/తత్త్వాల అనుత్తమ వర్గాలను యథావిధిగా వివరిస్తాను.

Verse 30

महताद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । प्रमाणैः पञ्चभिर्गम्यं स्रोतॊभिः षड्भिरन्वितम् ॥

ఈ సిద్ధాంతం మహత్ నుండి విశేషాల వరకు ఉన్న పరంపరను, వాటి వివిధ భేదాలు మరియు లక్షణాలతో సహా, వివరిస్తుంది; ఇది పంచ ప్రమాణాల ద్వారా గ్రాహ్యం మరియు షట్ స్రోతస్సులతో సంబంధితము.

Verse 31

पुरुषाधिष्ठितं नित्यमनित्यमिव च स्थितम् । तच्छ्रूयतां महाभाग ! परमॆण समाधिना ॥

ఇది నిత్యమై పురుషాధిష్ఠితమై ఉన్నప్పటికీ, అనిత్యమైనట్లు కనిపిస్తుంది. ఓ ఆర్యా, పరమ ఏకాగ్రతతో దీనిని వినుము.

Verse 32

प्रधानं कारणं यत्तदव्यक्ताख्यं महर्षयः । यदाहुः प्रकृतिं सूक्ष्मां नित्यां सदसदात्मिकाम् ॥

‘ప్రధాన’మని పిలువబడే కారణతత్త్వం, ‘అవ్యక్త’మని కూడా ప్రసిద్ధి; మహర్షులు దానిని ‘ప్రకృతి’గా వర్ణిస్తారు—అది సూక్ష్మం, నిత్యం, సత్-అసత్ స్వభావమైంది.

Verse 33

ध्रुवमक्षय्यमजरममेयं नान्यसंश्रयम् । गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् ॥

అది స్థిరమైనది, అజరమైనది, అవినాశి, అపరిమేయం, ఇతర దేనిపైనా ఆధారపడనిది; గంధ-రూప-రస రహితం, శబ్ద-స్పర్శ రహితమూ.

Verse 34

अनाद्यन्तं जगद्योनिं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

అది అనాది-అనంతం, జగత్తుకు యోని, త్రిగుణాల ఉద్భవ-లయాలకు ఆధారం; ఆ సమయంలో అది ప్రత్యక్షంగా గ్రాహ్యం కాదు, మరియు బ్రహ్మకన్నా ముందే అది ఉన్నది.

Verse 35

प्रलयस्यानु तेनेदं व्याप्तमासीदशेषतः । गुणसाम्यात्ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने ॥

ప్రళయానంతరం ఈ సమస్త జగత్తు ఆ అవ్యక్త తత్త్వముచే పూర్తిగా వ్యాపించబడింది. తదనంతరం, ఓ మునీ, క్షేత్రజ్ఞుని (క్షేత్రాన్ని తెలిసినవాడు) అధిష్ఠాన-సన్నిధిలో గుణాల సమ్యావస్థ నుండి సృష్టి ప్రవహిస్తుంది.

Verse 36

गुणभावात् सृज्यमानात् सर्गकाले ततः पुनः । प्रधानं तत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् ॥

మళ్లీ సృష్టికాలంలో, గుణాలు తమ తమ విధాలను వ్యక్తం చేయడం ప్రారంభించినప్పుడు ‘ప్రధాన’మని పిలువబడే తత్త్వం ఉద్భవిస్తుంది; ఆ ప్రధానమే ‘మహత్’ తత్త్వాన్ని ఆవరించుతుంది.

Verse 37

यथा बीजं त्वचा तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधोदितः ॥

విత్తనం తన పొరచే కప్పబడినట్లే, మహత్ తత్త్వం అవ్యక్తచే ఆవరించబడింది. అది మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది—సాత్త్వికం, రాజసం, తామసం.

Verse 38

ततस्तस्मादहङ्कारस्त्रिविधो वै व्यजायत । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्च सतामसः ॥

అదినుంచే త్రివిధ అహంకారం జన్మిస్తుంది—వైకారికం, తైజసం, మరియు భూతాది; ఇది స్వభావतः తామసమైనది.

Verse 39

महताचावृतः सोऽपि यथाव्यरक्तेन वै महान् । भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकन्ततः ॥

ఆ అహంకారమూ మహత్ చేత ఆవరించబడుతుంది, మహత్ అవ్యక్తచే ఆవరించబడినట్లే. ఆపై భూతాది (తామస అహంకారం) పరిణమించి శబ్ద-తన్మాత్రను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

Verse 40

ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् । आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत्ततः ॥

శబ్ద-తన్మాత్ర యొక్క సూక్ష్మ సారమునుండి ఆయన ఆకాశమును సృష్టించాడు; దాని లక్షణము శబ్దమే. ఆపై శబ్దమాత్ర గుణముగల ఆ ఆకాశమును భూతాది చుట్టుముట్టి ఆవరించింది.

Verse 41

स्पर्शतन्मात्रमेवेह जायते नात्र संशयः । बलवान् जायते वायुस् तस्य स्पर्शगुणो मतः ॥

ఇక్కడ స్పర్శ-తన్మాత్ర అనే సూక్ష్మ తత్త్వము ఉత్పన్నమవుతుంది—ఇందులో సందేహము లేదు. ఆపై మహాబలమైన వాయువు జన్మిస్తుంది; దాని గుణము స్పర్శమని చెప్పబడింది.

Verse 42

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणमुच्यते ॥

వాయువు కూడా వికారం పొందుతూ రూప-తన్మాత్ర అనే సూక్ష్మ తత్త్వమును సృష్టించింది. వాయువునుండి జ్యోతి (అగ్ని/ప్రకాశము) ఉద్భవిస్తుంది; దాని గుణము రూపమని చెప్పబడింది.

Verse 43

स्पर्शमात्रस्तु वै वायूरूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥

స్పర్శమాత్ర గుణముగల వాయువు రూపముచేత చుట్టుముట్టబడి ఆవరించబడింది. అలాగే జ్యోతి కూడా వికారం పొందుతూ రస-తన్మాత్ర అనే సూక్ష్మ తత్త్వమును సృష్టించింది.

Verse 44

सम्भवन्ति ततो ह्यापश्चासन् वै ता रसात्मिकाः । रसमात्रन्तु ता ह्यापो रूपमात्रं समावृणोत् ॥

అదినుండే జలములు (ఆపః) ఉద్భవిస్తాయి; అవి రస-స్వభావములు. ఆ జలములు కూడా రస-గుణముగలవై రూపమును చుట్టుముట్టి ఆవరించును.

Verse 45

आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः ॥

జలములు కూడా వికారం పొందినప్పుడు గంధ-తన్మాత్రను ఉత్పత్తి చేస్తాయి. దానినుండి స్థూల తత్త్వ సమూహం ఉద్భవిస్తుంది; అందువల్ల గంధము దాని గుణముగా చెప్పబడుతుంది.

Verse 46

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता । अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततः च ते ॥

ప్రతి తత్త్వంలో దానికి అనుగుణమైన సూక్ష్మ తత్త్వం ఉంటుంది; అందుకే దానిని ‘తన్మాత్రత్వం’ అని స్మరిస్తారు. అవి అవిశేషం (అవ్యక్తం)ను ప్రకటించుటవలన ఆ తన్మాత్రలు ‘అవిశేషాలు’ అని పిలువబడతాయి.

Verse 47

न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषतः । भूततन्मात्रसर्गोऽयमहङ्कारात्तु तामसात् ॥

అవి శాంతములు కావు, ఘోరములు కావు, మోహమయములూ కావు—స్వభావతః అవిశేషములు గనుక. స్థూల భూతాల తన్మాత్ర-సృష్టి అహంకారంలోని తామస భాగం నుండి ప్రవహిస్తుంది.

Verse 48

वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् । वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते ॥

సత్త్వప్రధానమైన, అందువల్ల సాత్త్వికమైన వైకారిక అహంకారము నుండి వైకారిక సృష్టి ప్రవహిస్తుంది; అది యుగపద్‌గా (ఒకేసారి సమూహంగా) వికసిస్తుంది.

Verse 49

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । तैजसानिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥

ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు మరియు ఐదు కర్మేంద్రియాలు ఉన్నాయి. ఇంద్రియాలు తైజసములని చెప్పబడతాయి; వాటి అధిష్ఠాతృ దేవతలు వైకారిక (సాత్త్విక) ప్రవాహం నుండి జన్మిస్తారు—ఇలా మొత్తం పది.

Verse 50

एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिका: स्मृता: । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ॥

అక్కడ మనస్సు పదకొండవదిగా చెప్పబడింది; దాని అధిష్ఠాతృ దేవతలు ‘వైకారిక’లని స్మరించబడతారు. జ్ఞానేంద్రియాలు—చెవి, చర్మం, రెండు కళ్ళు, నాలుక, ఐదవది ముక్కు.

Verse 51

शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते । पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक् पञ्चमी भवेत् ॥

శబ్దాది విషయాల గ్రహణార్థం అవి బుద్ధితో అనుసంధానమై ఉన్నాయని చెప్పబడుతుంది. కర్మేంద్రియాలు—రెండు పాదాలు, గుదం, జననేంద్రియం, రెండు చేతులు, ఐదవది వాక్కు.

Verse 52

गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत् । आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समाविशत् ॥

గమనం, విసర్జనం, రతి/సుఖం, శిల్పం (హస్తకర్మ), వాక్కు—ఇవే వాటి క్రియలు. అనంతరం శబ్దమాత్ర స్వరూపమైన ఆకాశంలో స్పర్శమాత్ర తन्मాత్ర ప్రవేశించింది.

Verse 53

द्विगुणो जायते वायुः तस्य स्पर्शो गुणो मतः । रूपन्तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥

వాయువు రెండు గుణాలతో జన్మిస్తుంది; దాని గుణం స్పర్శమని భావించబడుతుంది. తరువాత రూపమూ ప్రవేశించి, శబ్దం-స్పర్శం అనే రెండు గుణాలు కలిగినదిగా అయ్యింది.

Verse 54

द्विगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रस मात्रं समाविशत् ॥

అప్పుడు అగ్ని శబ్దం, స్పర్శం, రూపం అనే గుణాలతో యుక్తంగా ఉద్భవిస్తుంది. శబ్ద-స్పర్శ-రూపాలు అన్నీ కేవలం రస తन्मాత్రలోనే ప్రవేశించాయి.

Verse 55

तस्माच्चतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकाः । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धं समाविशत् ॥

అందువల్ల జలము రసస్వభావముగల నాలుగు గుణములు కలదని గ్రహించవలెను. శబ్దము, స్పర్శ, రూపము, రసము క్రమముగా గంధములో ప్రవేశించి దానికి కారణములయ్యాయి.

Verse 56

संहता गन्धमात्रेण आवृण्वंस्ते महीमिमाम् । तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु दृश्यते ॥

గంధమాత్రముచేత సాంద్రీభవించినవే ఈ భూమిని ఆవరించాయి. అందువల్ల పృథివి పంచగుణములది; భూతములలో అది స్థూలమైనదిగా దర్శింపబడుతుంది.

Verse 57

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम् ॥

అందువల్ల ఆ విశేష తత్త్వములు శాంతము, ఘోరము, మోహమయము అని స్మరింపబడుతున్నవి. పరస్పర అనుప్రవేశముచేత అవి ఒకదానిని ఒకటి ధరిస్తాయి.

Verse 58

भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकं घनावृतम् । विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः ॥

పృథివిలోనే నిజముగా ఈ సమస్తము—లోకాలోకము—ఘనమైన పిండముచేత ఆవరింపబడియున్నది. విశేష తత్త్వములు ఇంద్రియగ్రాహ్యములుగా పరిగణింపబడును, ఎందుకంటే వాటి స్వరూపము నియతమైనది.

Verse 59

गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरॊत्तरम् । नानावीऱ्याः पृथग्भूताḥ सप्तैते संहतिं विना ॥

ప్రతి తరువాతి తత్త్వము, ముందున్న తత్త్వపు గుణమును పొందుతుంది. ఈ ఏడు విభిన్న శక్తులు కలిగి వేరువేరుగా ఉన్నవి; సంయోగము లేక సృష్టికార్యమునకు అశక్తములయ్యాయి.

Verse 60

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगमन्योन्याश्रयिणश्च ते ॥

వారు పూర్తిగా కలసివచ్చే వరకు సృష్టులను సృష్టించలేకపోయారు. సమవేతులై పరస్పర సంయోగంలో ప్రవేశించారు; ఒక్కొక్కరు మరొకరిపై ఆధారపడి ఉన్నారు.

Verse 61

एकसङ्घातचिह्नाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ॥

ఒక సమష్టి యొక్క లక్షణాన్ని ధరించి, సంపూర్ణ ఏకత్వాన్ని పొందినవారై, పురుషుని అధిష్ఠానంలో ఉండటం వలన మరియు అవ్యక్తుని అనుగ్రహ-ఆధారంతో,

Verse 62

महदाद्या विशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते । जलबुद्बुदवत्तत्र क्रमाद्वै वृद्धिमागतम् ॥

మహత్‌తో ప్రారంభమై విశేషాంతమైన తత్త్వాలు విశ్వాండాన్ని ఉత్పత్తి చేశాయి. అది అక్కడ నీటిపై బుడగలా క్రమంగా పెరిగింది.

Verse 63

भूतेभ्यो 'ण्डं महाबुद्धे ! वृहत्तदुदकेशयम् । प्राकृते 'ण्डे विवृद्धः सन् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥

ఓ మహామనస్కుడా! భూతాల నుండి ఆ అండం ఉద్భవించింది—విశాలమై జలాలపై ఆధారపడినది. ఆ ప్రాకృత అండం పెరిగినప్పుడు క్షేత్రజ్ఞుడు ప్రాదుర్భవించాడు; అతడు ‘బ్రహ్మా’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు.

Verse 64

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥

అతడే నిజంగా మొదటి శరీరధారి; అతడిని ‘పురుషుడు’ అని అంటారు. భూతజాతుల ఆదికర్త అయిన బ్రహ్మా ఆది కాలంలోనే ఉద్భవించాడు.

Verse 65

तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । मेरुस्तस्यानुसंभूतो जरायुश्चापि पर्वताः ॥

ఆ తత్త్వముచేత చరాచర సమేతమైన ఈ త్రిలోకం అంతటా వ్యాపించబడింది. ఆ మహాండమునుండి మేరువు పుట్టెను; పర్వతములు దాని జరాయువు (ఆవరణ-పొర) వలె ఉన్నవి.

Verse 66

समुदा गर्भसलिलं तस्याण्डस्य महात्मनः । तस्मिन्नण्डे जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥

సముద్రములు ఆ మహాండమునకు గర్భజలములై యుండెను. ఆ అండములో దేవులు, అసురులు, మనుష్యులతో కూడిన సమస్త జగత్తు నిలిచి యుండెను.

Verse 67

दीपाद्यद्रिसमुद्राश्च राज्योतिर्लोकसंग्रहः । जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः ॥

అందులో ద్వీపములు మొదలైనవి, పర్వతములు, సముద్రములు, అలాగే కాంతులతోను లోకధామాలతోను కూడిన లోకాల వ్యవస్థ ఉండెను. దాని వెలుపల క్రమంగా జల, వాయు, అగ్ని, ఆకాశ ఆవరణములు; తదుపరి భూతాది నుండి ప్రారంభమగు తత్త్వములు ఉండెను.

Verse 68

वृतमण्डं दशगुणैरेकेकैकत्वेन तैः पुनः । महता तत्प्रमाणेन सहैवानेन वेष्टितः ॥

ఆ ఆవరణములచేత లోకమండలం పరివేష్టితమై యున్నది; ప్రతి ఆవరణము పూర్వవానికంటే పదింతలుగా క్రమంగా పెరుగును. ఆ మహత్తర ప్రమాణముతో కూడి ఇదంతా నిజముగా ఆవృతమై యున్నది.

Verse 69

महांस्तैः सहितः सर्वैरव्यक्तेन समावृतः । एभिरावरणैरण्डं सप्तभैः प्राकृतैर्वृतम् ॥

మహత్తత్త్వము ఆ సమస్త తత్త్వములతో కూడి అవ్యక్తముచేత ఆవృతమై యున్నది. ఈ ఏడు ప్రాకృత ఆవరణములచేత మహాండము పరివేష్టితమై యున్నది.

Verse 70

अन्योन्यमावृत्य च ता अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । एषा सा प्रकृतिर्नित्या यदन्तः पुरुषश्च सः ॥

పరస్పరం ఆవరించుకుంటూ ఆ ఎనిమిది ప్రకృతులు నిలిచియుంటాయి. ఇదే ఆ నిత్య ప్రకృతి; అంతరంలో ఉన్నవాడే పురుషుడు.

Verse 71

ब्रह्माख्यः कथितो यस्ते समासात् श्रूयतां पुनः । यथा मग्नो जले कश्चिदुन्मज्जन् जलसम्भवः ॥

‘బ్రహ్మా’ అని పిలువబడేది మీకు నేను సంక్షేపంగా చెప్పాను; ఇప్పుడు మళ్లీ (విస్తారంగా) వినండి. నీటిలో మునిగినవాడు పైకి లేచినట్లు, నీటినుండే జన్మించినట్టుగా—

Verse 72

जलञ्च क्षिपति ब्रह्मा स तथा प्रकृतिर्विभु । अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥

బ్రహ్మా నీటిని విడిచినట్లే మహతీ ప్రకృతి కూడా దానిని వెలికి విసర్జిస్తుంది. అవ్యక్తం ‘క్షేత్రం’ అని ప్రకటించబడింది; బ్రహ్మా ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అని పిలువబడతాడు.

Verse 73

एतत्समस्तं जानीयात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणम् । इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः । अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा ॥

ఇదంతా క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని లక్షణమని గ్రహించాలి. ఈ విధంగా క్షేత్రజ్ఞుని అధిష్ఠానంలో ఉన్నది ఈ ప్రాకృత సృష్టి; ఇది మొదటిది, బుద్ధి పుట్టకముందే ఉద్భవించి—మెరుపులా అకస్మాత్తుగా ప్రత్యక్షమైంది.