Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

Adhyaya 45Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।

तैजसानिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ॥

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca / taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa

ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు మరియు ఐదు కర్మేంద్రియాలు ఉన్నాయి. ఇంద్రియాలు తైజసములని చెప్పబడతాయి; వాటి అధిష్ఠాతృ దేవతలు వైకారిక (సాత్త్విక) ప్రవాహం నుండి జన్మిస్తారు—ఇలా మొత్తం పది.

buddhi-indriyāṇicognitive senses (sense-organs of knowledge)
buddhi-indriyāṇi:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbuddhi (प्रातिपदिक) + indriya (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) (buddheḥ indriyāṇi); Napuṃsakaliṅga, Prathamā Bahuvacana; subject ‘organs of knowledge’
pañcafive
pañca:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpañca (अव्यय/संख्या-शब्द)
FormSaṅkhyā (संख्या) indeclinable numeral used adjectivally; qualifies indriyāṇi
evaindeed/just
eva:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
FormAvadhāraṇa-nipāta (अवधारण-निपात) particle
pañcafive
pañca:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpañca (अव्यय/संख्या-शब्द)
FormSaṅkhyā indeclinable numeral used adjectivally; qualifies karmendriyāṇi
karma-indriyāṇiorgans of action
karma-indriyāṇi:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkarma (प्रातिपदिक) + indriya (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) (karmaṇaḥ indriyāṇi); Napuṃsakaliṅga, Prathamā Bahuvacana; coordinated subject ‘organs of action’
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormSamuccaya-nipāta conjunction
taijasānitaijasa (luminous)
taijasāni:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottaijasa (प्रातिपदिक)
FormNapuṃsakaliṅga, Prathamā Bahuvacana; adjective qualifying indriyāṇi; ‘belonging to tejas/taijasa’
indriyāṇisense-organs
indriyāṇi:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootindriya (प्रातिपदिक)
FormNapuṃsakaliṅga, Prathamā Bahuvacana; subject of āhuḥ
āhuḥthey call
āhuḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√ah (धातु)
FormLiṭ-lakāra (लिट्, perfect), Prathama-puruṣa Bahuvacana; parasmaipada; ‘they say/call’
devāḥthe sages/learned (lit. gods)
devāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā Bahuvacana; subject (speakers)
vaikārikāḥvaikārika
vaikārikāḥ:
Pradhāna-nirdeśa (विशेषण/Predicate)
TypeAdjective
Rootvaikārika (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā Bahuvacana; predicate adjective referring to devāḥ (or to the set); ‘vaikārika’
daśaten
daśa:
Saṅkhyā (संख्या/quantifier)
TypeAdjective
Rootdaśa (अव्यय/संख्या-शब्द)
FormSaṅkhyā indeclinable numeral used predicatively; ‘ten’
Not explicitly indicated in the provided excerpt (cosmology narration within the Purāṇic discourse)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Presiding deities of the indriyas (collective reference)
CosmologySāṅkhyaIndriyasRājasa/taijasa functionSarga

FAQs

The verse distinguishes between the functional faculty (indriya) and its presiding intelligence (devatā). Practically, it supports the Purāṇic/Vedic habit of reverencing faculties as sacredly governed, encouraging disciplined use of senses and actions.

Sarga: it enumerates the sense-and-action apparatus produced in creation.

‘Taijasa’ suggests energized operation—faculties are inherently dynamic. The devatā-indriya pairing encodes a two-layer model: gross function and subtle regulator, paralleling body–mind or instrument–indweller symbolism.