Adhyaya 44: Subahu’s Counsel to the King of Kashi and Alarka’s Renunciation through Yoga

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अरिष्टकथनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । चतुःचत्वारिंशोऽध्यायः । सुबाहुरुवाच— यदर्थं नृपशार्दूल ! त्वामहं शरणं गतः । तन्मया सकलं प्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव ॥

ఇట్లు శ్రీమార్కండేయపురాణములో ‘అరిష్టవృత్తాంతము’ అను నలభైమూడవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది. ఇక నలభైనాల్గవ అధ్యాయము ప్రారంభమగుచున్నది. సుబాహు పలికెను—ఓ రాజశార్దూలా! ఏ ప్రయోజనార్థమై నేను నీ శరణు వచ్చితినో, ఆ సమస్త లక్ష్యం నాకు సిద్ధమైంది. నేను వెళ్తున్నాను; నీవు సుఖముగా ఉండు.

Verse 2

काखिराज उवाच— किं निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पन्नोऽर्थश्च कस्तव । सुबाहो ! तन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥

కాశీరాజు పలికెను—నీవు ఏ కారణముచేత వచ్చితివి, నీకు ఏ ప్రయోజనం సిద్ధమైంది? ఓ సుబాహూ, అది నాకు చెప్పుము; నాకు మహా కుతూహలం కలదు.

Verse 3

समाक्रान्तमलर्केण पितृपैतामहं महत् । राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः ॥

నా తండ్రి మరియు పితామహుల మహత్తర పితృరాజ్యాన్ని అలర్కుడు అపహరించాడు. మీరు అతనిని జయించిన తరువాత, మీరు నన్నే ‘రాజ్యాన్ని అతనికి ఇవ్వు’ అని ప్రేరేపించారు.

Verse 4

ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते । एतत्ते बलमानितं तद्भुङ्क्ष्वस्वकुलोचितम् ॥

అప్పుడు నేను మీ ఈ కనిష్ఠ సహోదరుని రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాను. ఈ సేనను, ఈ బలాన్ని నేను మీకు తీసికొని వచ్చితిని; మీ వంశమునకు తగినట్లు యథోచితంగా దీనిని అనుభవించండి.

Verse 5

सुबाहुरुवाच काशिराज ! निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः । कृतो मया भवान्श्चैव कारितोऽत्यन्तमुद्यमम् ॥

సుబాహువు పలికెను— ఓ కాశీరాజా, నేను ఈ ప్రయత్నాన్ని ఏ ప్రయోజనార్థం ప్రారంభించితినో, అలాగే నిన్ను కూడా పరమ శ్రమకు ఎందుకు ప్రేరేపించితినో గ్రహించుము।

Verse 6

भ्राता ममायं ग्राम्येषु सक्तो भोगेषु तत्त्ववित् । विमूढौ बोधवन्तौ च भ्रातरावग्रजौ मम ॥

ఈ నా సోదరుడు తత్త్వజ్ఞుడైనప్పటికీ గ్రామ్య/సాంసారిక భోగాలలో ఆసక్తుడై ఉన్నాడు. నా ఇద్దరు పెద్ద సోదరులు మోహావిష్టులే, అయినా బుద్ధిసంపన్నులు.

Verse 7

तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे । तथावबोधो विन्यस्तः कर्णयोरवनिपते ॥

బాల్యంలో మా తల్లి మా నోటిలో పాలు పెట్టినట్లే, ఓ భూపతీ, ఆమె మా చెవుల్లో బుద్ధిని కూడా నింపింది।

Verse 8

तयोर्मम च विज्ञेयाः पदार्था ये मता नृभिः । प्राकाश्यं मनसो नीतास्ते मात्रा नास्य पार्थिव ॥

మనుష్యులు తెలిసికొనదగినవని భావించే ఏ ఏ జ్ఞేయ విషయాలు/అర్థాలున్నాయో, అవన్నీ, ఓ రాజా, మా తల్లి మా మనస్సులో ప్రకాశింపజేసింది।

Verse 9

यथैकमर्थे यातानामेकस्मिन्नवसीदति । दुःखं भवति साधूनां ततास्माकं महीपते ॥

ఒకే లక్ష్యంతో బయలుదేరిన సజ్జనులలో ఎవడైనా ఒకడు తడబడితే, అది సత్పురుషులకు దుఃఖకారణమవుతుంది—అలాగే, ఓ రాజా, మాకూ.

Verse 10

गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर । सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम् ॥

హే నరాధిపా! ఇతడు గృహస్థజీవన మోహంలో పడిపోయి, ఈ దేహం మరియు దాని సంబంధాల పట్ల ‘సోదరత్వం’ మరియు బంధుత్వమని ఊహించుకుంటూ మునిగిపోతున్నాడు।

Verse 11

ततो मया विनिश्चित्य दुःखाद्वैराग्यभावना । भविष्यतीत्यस्य भवानित्युद्योगाय संश्रितः ॥

అందువల్ల అతనికి దుఃఖం నుంచే వైరాగ్యసాధన కలుగుతుందని నిర్ణయించి, ఈ కార్యసాధన కోసం నేను మిమ్మల్ని (సహాయకుడిగా) ఆశ్రయించాను।

Verse 12

तदस्य दुःखाद्वैराग्यं सम्बोधादवनिपते । समुद्भूतं कृतं कार्यं भद्रं तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥

హే రాజా! ఈ విధంగా దుఃఖం మరియు ప్రబోధం వల్ల అతనిలో వైరాగ్యం ఉద్భవించింది. కార్యం సిద్ధమైంది. మీకు మంగళం కలుగుగాక; నేను వెళ్తున్నాను।

Verse 13

उष्ट्वा मदालसागर्भे पीत्वा सत्सास्तथा स्तनम् । नान्यनारीसुतैर्यातं वर्त्म यात्विति पार्थिव ॥

హే రాజా! మదాలసా గర్భం నుండి జన్మించి, ఆమె స్తన్యాన్ని (మరియు సజ్జనుల ఉపదేశాన్ని) పానంచేసి—ఇతర స్త్రీల కుమారులు నడవని మార్గంలో నీవు సాగు।

Verse 14

विचार्य तन्मया सर्वं युष्मत्संश्रयपूर्वकम् । कृतं तच्चापि निष्पन्नं प्रयास्ये सिद्धये पुनः ॥

ఇవన్నీ ఆలోచించి, మొదట మీపై ఆధారపడి నేను చేసినది సిద్ధమైంది. ఇప్పుడు నేను మళ్లీ సిద్ధి సాధన కోసం ప్రయత్నిస్తాను।

Verse 15

उपेक्ष्यते सीदमाणः स्वजनो बान्धवः सुहृत् । यैर्नरेन्द्र ! न तान् मन्ये सेन्द्रिया विकला हि ते ॥

ఓ రాజా, తమ స్వజనులను—బంధువులను, మిత్రులను—కష్టంలో మునిగిపోతుండగా నిర్లక్ష్యం చేసే వారిని నేను నిజమైన మనుష్యులుగా భావించను; ఎందుకంటే వారి ఇంద్రియాలు మరియు ధర్మవివేకం వికలమవుతాయి।

Verse 16

सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे योऽवसीदति । धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो वाच्या स्ते तत्र न त्वसौ ॥

సమర్థుడైన మిత్రుని పట్ల గానీ, స్వజనుల పట్ల గానీ, బంధువుల పట్ల గానీ కర్తవ్యాన్ని విస్మరించే వాడు ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాల ఉపదేశానికీ అర్హుడు కాదు; ఉపదేశం యోగ్యుడికే చెప్పాలి, అతనికి కాదు।

Verse 17

एतत् त्वत्सङ्गमाद् भू प ! मया कार्यं महत् कृतम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम ॥

ఓ రాజా, నీ సాంగత్యం వల్ల నేను ఒక మహత్తర ప్రయోజనాన్ని సాధించాను. నీకు శుభం కలుగుగాక; నేను వెళ్లుచున్నాను. ఓ నరశ్రేష్ఠా, నీవు సత్యజ్ఞానానికి భాగస్వామి కావు.

Verse 18

काशिराज उवाच उपकारस्त्वया साधोः अलर्कस्य कृतो महान् । ममोपकाराय कथं न करोṣi स्वमानसम् ॥

కాశీ రాజు అన్నాడు: మీరు సద్గుణసంపన్నుడైన అలర్క మహర్షికి గొప్ప ఉపకారం చేశారు. మరి నాకు సహాయం చేయుటకు అలాగే మీ మనస్సును ఎందుకు మళ్లించరు?

Verse 19

फलदायी सतां सद्भिः सङ्गमो नाफलो यतः । तस्मात् तवत्संश्रयाद् युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः ॥

సజ్జనుల సాంగత్యం ఫలప్రదమైనది; అది ఎప్పుడూ నిష్ఫలమయ్యేది కాదు. అందువల్ల మీలో సమ్యకంగా శరణు పొందడం వల్ల నేను అభ్యుదయాన్ని పొందాను।

Verse 20

सुबाहुरुवाच धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । तत्र धर्मार्थकामास्ते सकला हीयतेऽपरः ॥

సుబాహువు అన్నాడు—మనుష్యుని నాలుగు పురుషార్థాలు ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం అని చెప్పబడతాయి. వాటిలో ధర్మం, అర్థం, కామం క్షీణించినప్పుడు మిగిలిన మోక్షమే సాధ్యము।

Verse 21

तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये तदिहैकमनाः शृणु । श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथाः श्रेयसे नृप ॥

ఇదిని నేను నీకు సంక్షేపంగా చెబుతాను; ఏకాగ్రచిత్తంతో ఇక్కడ విను. విని సమ్యక్‌గా మననం చేసి, ఓ రాజా, నీ పరమ శ్రేయస్సుకోసం ప్రయత్నించు।

Verse 22

ममेति प्रत्ययो भू प ! न कार्योऽहमिति त्वया । सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्माभावे निराश्रयः ॥

ఓ రాజా, ‘నాది’ అనే భావనను పెంచుకోకూడదు, అలాగే ‘నేను’ అనే అహంకారభావనను కూడా కాదు. సమ్యక్‌గా ఆలోచించు—ధర్మం లేకపోతే ధర్మమే ఆధారరహితమవుతుంది।

Verse 23

कस्याहमिति संज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना । बाह्यान्तर्गतं आलॊच्य आलॊच्यापररात्रिषु ॥

నీ అంతరంలో ఆలోచించు—‘ఈ “నేను” అనే బోధ ఎవరిది?’ బాహ్యమును, అంతర్మును పరిశీలించి, రాత్రి రాత్రి మళ్లీ మళ్లీ మననం చేయు।

Verse 24

अव्यक्तादिविशेषान्तम् अविकारम् अचेतनम् । व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ज्ञाता कश्चाहमित्युत ॥

అవ్యక్తం నుండి వ్యక్త విశేషాల వరకు మార్పులేని, జడమైనది ఏదైతే ఉందో—ఆ వ్యక్త-అవ్యక్తాన్ని నీవు గ్రహించు; అప్పుడు ‘నేను’ అనే జ్ఞాత నిజంగా ఎవరో తెలుసుకుంటావు।

Verse 25

एतस्मिन्नेव विज्ञानॆ विज्ञान्तमखिलं त्वया । अनात्मन्यात्मविज्ञानमखे खमिति मूढता ॥

ఈ జ్ఞానముచేతనే నీవు సమస్తమును తెలిసికొన్నావు, ఓ రాజా. కాని అనాత్మలో ఆత్మజ్ఞానాన్ని వెదకడం—శూన్యంలో ఆకాశాన్ని వెదకినట్లే—కేవలం మోహమే.

Verse 26

सोऽहं सर्वगतो भूप ! लोकसंव्यवहारतः । मयेदमुच्यते सर्वं त्वया पृष्टो व्रजाम्यहम् ॥

‘సోఽహం’—నేనే అది, సర్వవ్యాపిని, ఓ రాజా—ఇది లోకవ్యవహారంలో నేను పలికిన మాట. నీవు ప్రశ్నించావు; ఇప్పుడు నేను బయలుదేరుతున్నాను.

Verse 27

एवमुक्त्वा ययौ धीमान् ! सुबाहुः काशिभूमिपम् । काशिराजोऽपि संपूज्य सोऽलर्कं स्वपुरं ययौ ॥

ఇట్లు చెప్పి జ్ఞాని సుభాహు కాశీ రాజుని విడిచి బయలుదేరెను. కాశీ రాజు కూడా అతనిని యథావిధిగా సత్కరించి, ఆ అలర్కుడు తన నగరానికి వెళ్లెను.

Verse 28

अलर्कोऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपम् । वनं जगाम सन्त्यक्तसर्वसङ्गः स्वसिद्धये ॥

అలర్కుడు కూడా తన జ్యేష్ఠ పుత్రుని రాజ్యాభిషేకం చేసి, సమస్త సంగాలను విడిచి, తన ఆధ్యాత్మిక సిద్ధి కొరకు అరణ్యానికి వెళ్లెను.

Verse 29

ततः कालेन महता निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्राप्य योगर्धिमतुलां परं निर्वाणमाप्तवान् ॥

అనంతరం దీర్ఘకాలానంతరం, ద్వంద్వాతీతుడై అపరిగ్రహుడై, అనుపమమైన యోగసిద్ధిని పొందించి, అతడు పరమ నిర్వాణాన్ని చేరెను.

Verse 30

पश्यन् जगदिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । पाशैर्गुणमयैर्बद्धं बध्यमानञ्च नित्यशः ॥

అతడు దేవులు, అసురులు, మనుష్యులతో కూడిన ఈ సమస్త జగత్తును గుణరజ్జువుల పాశాలతో బద్ధమై, నిత్యం మళ్లీ మళ్లీ బంధింపబడుతున్నదిగా చూచెను.

Verse 31

पुत्रादिभ्रातृपुत्रादि-स्वपारक्यादिभावितैः । आकृष्यमाणं करणैर्दुःखार्तं भिन्नदर्शनम् ॥

అతడు జగత్తు ఇంద్రియాలచే లాగబడుతూ, ‘కుమారుడు’, ‘సోదరుని కుమారుడు’, ‘మనది’ ‘ఇతరది’ వంటి భావనలచే నియంత్రితమై, శోకంతో బాధపడుతూ, విభిన్న దృష్టితో ఉన్నదిగా చూచెను.

Verse 32

अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्धारं महामतिः । आत्मानञ्च समुत्तीर्णं गाथामेतामगायत ॥

ఆ మహాత్ముడు జీవులను అజ్ఞానమనే పంక-యోనిలో మునిగిపోయి రక్షింపబడనివారిగా చూచి, తాను మాత్రం తీరమేర దాటినవాడనని తెలిసికొని, ఈ గాథను పాడెను.

Verse 33

अहो कष्टं यदस्माभैः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् । इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम् ॥

‘అయ్యో, నేను పూర్వం రాజ్యపాలన చేసినది ఎంత దుఃఖకరం!’ అని; తరువాత నేను గ్రహించాను—యోగముకంటే ఉన్నతమైన సుఖం లేదు.

Verse 34

जड उवाच तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्तये योगमुत्तमम् । प्राप्स्यसे येन तद् ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि ॥

జడుడు అన్నాడు—ప్రియమా, మోక్షార్థం ఈ పరమయోగాన్ని ఆచరించు. దాని ద్వారా నీవు ఆ బ్రహ్మాన్ని పొందుతావు; దానిని పొందినవాడు శోకించడు.

Verse 35

ततोऽहमपि यास्यामि किं यज्ञैः किं जपेन मे । कृतकृत्यस्य करणं ब्रह्मभावाय कल्पते ॥

అందువల్ల నేనూ సన్న్యాసమార్గంలో బయలుదేరుదును. యజ్ఞాలతో ఏమి ప్రయోజనం? జపంతో ఏమి ప్రయోజనం? కర్తవ్యాన్ని పూర్తిచేసినవానికి తదుపరి ‘కర్మ’ బ్రహ్మస్వభావంలో స్థిరపడుటకే ఉపకరిస్తుంది।

Verse 36

त्वत्तोऽनुज्ञामवाप्याहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्रयतिष्ये तथा मुक्तौ यथा यास्यामि निर्वृतिम् ॥

మీ అనుమతి పొందిన నేను—ద్వంద్వాతీతుడనై, అపరిగ్రహుడనై—మోక్షార్థం అటువంటి ప్రయత్నం చేస్తాను; దానివల్ల నిర్వాణసదృశమైన పరమశాంతిని పొందుదును।

Verse 37

पक्षिण ऊचुः एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्यानुज्ञां ततश्च सः । ब्रह्मन् ! जगाम मेधावी परित्यक्तपरिग्रहः ॥

పక్షులు చెప్పినవి—ఓ బ్రాహ్మణా! ఇలా చెప్పి, తండ్రి అనుమతి పొందిన ఆ జ్ఞాని, సంపత్తిని విడిచి, బయలుదేరెను।

Verse 38

सोऽपि तस्य पिता तद्वत् क्रमेण सुमहामतिः । वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात् ॥

అతని తండ్రి కూడా అలాగే క్రమంగా—మహాబుద్ధిమంతుడై—వానప్రస్థాశ్రమంలో ప్రవేశించి, ఆపై నాల్గవ ఆశ్రమమైన సన్న్యాసాన్ని పొందెను।

Verse 39

तत्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुणादिकम् । प्राप सिद्धिं परां प्राज्ञस्तत्कालोपात्तसंमतिः ॥

అక్కడ కుమారుని కలుసుకొని, గుణాదిబంధనాన్ని విడిచి, ఆ జ్ఞాని—సమయోచితంగా నిశ్చయం ఉదయించినందున—పరమసిద్ధిని పొందెను।

Verse 40

एतत्ते कथितं ब्रह्मन् ! यत्पृष्टा भवता वयम् । सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

హే బ్రాహ్మణా, నీవు అడిగినదంతా నీకు సంపూర్ణంగా, యథావిధిగా సమ్యక్‌గా చెప్పబడింది. ఇంకా ఏమి వినాలని కోరుకుంటున్నావు?