Adhyaya 40
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
ఈ అధ్యాయంలో శక్రుడు (ఇంద్రుడు) కలియుగ లక్షణాలను వివరిస్తాడు—రోగాలు, క్షామం, అనావృష్టి, శ్రుతిపై అవిశ్వాసం, వేదాధ్యయనం మరియు యజ్ఞాల క్షీణత, వర్ణాశ్రమ ధర్మ విపర్యయం, రాజుల చేత ప్రజాపీడనం, అలాగే దంభం, దొంగతనం, హింస పెరుగుదల. అనంతరం శైవ పరిష్కారం—కలిలో మహాదేవుడు శంకరుడు నీలలోహిత రూపంలో ధర్మ ‘ప్రతిష్ఠ’ కోసం అవతరిస్తాడు; ఆయన శరణు పొందినవారు కలిదోషాన్ని దాటి పరమపదాన్ని పొందుతారు. యుగసంధిలో అంత్యకాల కల్లోలం శుద్ధీకరణగా మారుతుంది; ‘ప్రమితి’ అనే దండశక్తి ప్రదర్శితమై, కొద్దిమంది ‘కలిశిష్ట’ సమూహాలు మిగులుతాయి. వారు అరణ్యసీమల్లో తపోమయ జీవితం స్వీకరించి నిర్వేదం పొందుతూ, నూతన కృతయుగ జీవనానికి బీజమవుతారు. సప్తర్షులు శ్రౌత-స్మార్త ధర్మం, వర్ణాశ్రమ ఆచారాన్ని పునఃస్థాపించి, శివకేంద్రిత ధర్మం యుగాంతరాల్లోనూ నిలిచి మోక్షమార్గానికి ఆధారమని చూపుతారు।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः शक्र उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् साधयन्ति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः
ఇట్లు శ్రీలింగమహాపురాణ పూర్వభాగంలో నలభైవ అధ్యాయం ప్రారంభమగుచున్నది. శక్రుడు (ఇంద్రుడు) అన్నాడు—తిష్య (కలి) యుగంలో తమసుతో గందరగోళమైన ఇంద్రియాలున్న మనుష్యులు మాయ, అసూయ, అలాగే తపస్వుల వధను కూడా చేస్తారు।
Verse 2
कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
కలియుగంలో ప్రమాదమనే రోగం నిరంతరం వ్యాపిస్తుంది; ఆకలి భయం మళ్లీ మళ్లీ కలుగుతుంది. అనావృష్టి అనే ఘోర భయం ఉంటుంది; దేశాలలో క్రమం తలకిందులవుతుంది।
Verse 3
न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः
మనుషులలో శ్రుతి (వేద) యొక్క ప్రామాణ్యం నిలవదు; వారు అధర్మాన్ని ఆచరిస్తారు. అధార్మికులు సదాచారరహితులు—మహాక్రోధులు, అల్పబుద్ధులు।
Verse 4
अनृतं ब्रुवते लुब्धास् तिष्ये जाताश् च दुष्प्रजाः दुरिष्टैर्दुरधीतैश् च दुराचारैर्दुरागमैः
తిష్య (కలి) యుగంలో పుట్టిన లోభులు అసత్యం పలుకుతారు; దుష్ట సంతానం కూడా జన్మిస్తుంది. దురిష్టాలు, దురధ్యయనం, దురాచారం, దురాగమం (కుమార్గం) వీటితో వారు నిండిపోతారు।
Verse 5
विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम् नाधीयन्ते तदा वेदान् न यजन्ति द्विजातयः
విప్రుల కర్మదోషం వల్ల ప్రజల్లో భయం పుడుతుంది. అప్పుడు ద్విజులు వేదాధ్యయనం చేయరు, యజ్ఞక్రియలనూ చేయరు.
Verse 6
उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश् च विशः क्रमात् शूद्राणां मन्त्रयोगेन संबन्धो ब्राह्मणैः सह
క్రమంగా ప్రజలు—క్షత్రియులు, వైశ్యులు కూడా—క్షీణిస్తారు. అలాగే మంత్రాల (అయోగ్య) ప్రయోగం వల్ల శూద్రులకు బ్రాహ్మణులతో సంబంధం ఏర్పడుతుంది.
Verse 7
भवतीह कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते
ఆ కలియుగంలో శయనం, ఆసనం, భోజనం వంటి విషయాల్లో కూడా శూద్రప్రాయ స్వభావం గల రాజులు బ్రాహ్మణులను వేధిస్తారు.
Verse 8
भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै शूद्राश् च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश् च ब्राह्मणाः
ప్రజల్లో భ్రూణహత్య, వీరహత్య వంటి పాపాలు పుడతాయి. ఆచారం తలక్రిందులవుతుంది—శూద్రులు బ్రాహ్మణాచారాన్ని ధరిస్తారు, బ్రాహ్మణులు శూద్రాచారంలో పడతారు.
Verse 9
राजवृत्तिस्थिताश् चौराश् चौराचाराश् च पार्थिवाः एकपत्न्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्त्यभिसारिकाः
దొంగలు రాజరీతిలో నిలబడతారు, రాజులు దొంగల ఆచారాన్ని అనుసరిస్తారు. ఏకపత్ని వ్రతస్త్రీలు నియమంలో నిలవరు; రహస్య పరస్త్రీగమనం పెరుగుతుంది.
Verse 10
वर्णाश्रमप्रतिष्ठानो जायते नृषु सर्वतः तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला
ప్రజలలో సర్వత్ర వర్ణాశ్రమ ప్రతిష్ఠ ఏర్పడినప్పుడు, భూమి ఎక్కడో స్వల్పఫలముగా, ఎక్కడో మహాఫలముగా ఫలిస్తుంది—పతి-స్వరూప ప్రభువు ధర్మసామ్యానుసారంగా।
Verse 11
अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश् च शिलाशन शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवन्दिताः
కలియుగంలో రాజులు రక్షకులు కాక దోచుకొనేవారై ఉంటారు; శిలాభక్షకుల వలె జీవిస్తారు. శూద్రులే అందరూ జ్ఞానులని భావింపబడి, బ్రాహ్మణులచేత కూడా అభివందింపబడతారు।
Verse 12
अक्षत्रियाश् च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः आसनस्था द्विजान्दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः
క్షత్రియధర్మం లేని రాజులు, శూద్రోపజీవి బ్రాహ్మణులు—వారు ఆసనస్థులై ద్విజులను చూచినా లేవరు; వారు అల్పబుద్ధులు. శైవదృష్టిలో ఇది పాశబద్ధ ఆచారలక్షణం; ధర్మావమానంతో పాశం దృఢమవుతుంది।
Verse 13
ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश् च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः
అల్పబుద్ధి శూద్రులు ద్విజేంద్రులను కూడా కొడతారు; ద్విజులు చేతిని నోటిపై ఉంచి శూద్రుని చెవిలో రహస్యంగా పలుకుతారు।
Verse 14
नीचस्येव तदा वाक्यं वदन्ति विनयेन तम् उच्चासनस्थान् शूद्रांश् च द्विजमध्ये द्विजर्षभ
అప్పుడు, ఓ ద్విజవృషభా, వారు అతనిని నీచునివలె భావించి వినయంగా మాటలాడుతారు—ప్రత్యేకంగా ద్విజసభలో ఉన్నతాసనస్థ శూద్రుల పట్ల।
Verse 15
ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु पुष्पैश् च वासितैश्चैव तथान्यैर् मङ्गलैः शुभैः
ధర్మాన్ని తెలిసిన రాజు హింస చేయడు; కాని కలియుగంలో కాలబలానికి లోబడి పుష్పాలు, సువాసన ద్రవ్యాలు మరియు ఇతర శుభమంగళ కర్మలతో క్షేమాన్ని నిలుపుతాడు।
Verse 16
शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः न प्रेक्षन्ते गर्विताश् च शूद्रा द्विजवरान् द्विज
హే ద్విజా! స్వల్ప విద్య, స్వల్ప భాగ్యం, బలహీన ఆధ్యాత్మిక బలం కల శూద్రులు తగిన గౌరవం చేయరు; గర్వంతో వారు శ్రేష్ఠ ద్విజులను చూడకూడా చూడరు।
Verse 17
सेवावसरम् आलोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ्शूद्रोपजीविनः
సేవ చేసే అవకాశం కోసం చూస్తూ ద్విజులు ద్వారంలో నిలుస్తారు; వాహనస్థానాలను ఆక్రమించి శూద్రులు మరియు శూద్రులపై జీవించే వారు అక్కడే ఉంటారు।
Verse 18
सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः
కలియుగంలో అక్కడ బ్రాహ్మణులు ఆశ్రయాన్ని కోరుతూ సేవలో ఉండి స్తుతులతో పొగడ్తలు చెబుతారు; ద్విజోత్తములూ తపస్సు, యజ్ఞఫలాలను అమ్మేవారిగా మారుతారు।
Verse 19
यतयश् च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते
ఈ కలియుగంలో అనేక మంది యతులు (సన్యాసులు) కనిపిస్తారు; యుగాంతం సమీపించగా పురుషులు తక్కువగా, స్త్రీలు ఎక్కువగా అవుతారు।
Verse 20
निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः
కలియుగంలో ద్విజులు వేదవిద్యను, విధికర్మలను నిందిస్తారు. అయినా కలిలో దేవుడు స్వయంగా మహాదేవుడు—శంకరుడు, నీలలోహితుడు; బద్ధజీవులైన పశువులకు ఆయనే పతి, ధర్మక్షయంలో నిశ్చిత శరణు.
Verse 21
प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनापि शङ्करम्
ధర్మప్రతిష్ఠ కోసం ఒక రూపం ప్రకాశిస్తుంది—వికృతంగా కనిపించినా తత్త్వానికి విరోధం కాదు. ఆ (తత్త్వం)ను ఆశ్రయించే బ్రాహ్మణులు ఏ మార్గమైనా చివరకు శంకరుని శరణు చేరుతారు.
Verse 22
कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः
కలిదోషాలను జయించినవారు పరమపదాన్ని చేరుతారు. ఆ యుగంలో క్రూర మృగాల బలం పెరుగుతుంది; గోవుల క్షయం, నాశనం కూడా జరుగుతుంది.
Verse 23
साधूनां विनिवृत्तिश् च वेद्या तस्मिन्युगक्षये तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान्
యుగక్షయంలో సాధువుల విరక్తి గ్రహించవలెను. అప్పుడు దానమూలమైన, సూక్ష్మమైన కానీ మహా ప్రకాశకమైన వివేకం—దుర్లభం—ఉద్భవిస్తుంది; అది పశు (జీవ)ను పాశం నుండి మళ్లించి పతి శివుని వైపు నడిపిస్తుంది.
Verse 24
चातुराश्रमशैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः
చతురాశ్రమ ధర్మం శిథిలమైతే ధర్మం కదలాడుతుంది. రాజులు—రక్షకులై ఉండవలసినవారు—అరక్షకులై దోచుకునేవారై బలిభాగం (పన్ను/అర్పణ)ను హరిస్తారు.
Verse 25
युगान्तेषु भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः
యుగాంతములలో ప్రజలందరు స్వరక్షణపరులై ఉంటారు. జనపదములు త్రిశూలములతో నిండిపోతాయి; చతుష్పథములలో శివత్రిశూలచిహ్నములు కనబడతాయి—భయహింసల యుగలక్షణము.
Verse 26
प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम्
కలియుగంలో స్త్రీలు రూక్షులై కలహప్రియులై ఉంటారు, వారి కేశములే శూలములైనట్లు. యుగక్షయం అని ప్రకటించినప్పుడు దేవుడు విచిత్రవర్ణ వర్షములను పంపును—పాశబంధనభారంతో యుగం కూలిపోవుటకు అపశకునం.
Verse 27
सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यन्त्यधमे युगे कुशीलचर्याः पाषण्डैर् वृथारूपैः समावृताः
ఆ అధమ యుగంలో వ్యాపారులూ దుష్చర్యలో పడతారు. పాషండ మోసగాళ్లు—ఖాళీ బాహ్యరూపములు ధరించినవారు—ఆవరించి ధర్మాన్ని మరుగున పెట్టుదురు.
Verse 28
बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः
ప్రజలు పరస్పరం అనేక యాగయజ్ఞములు చేయుటలో మునిగిపోతారు; అయినా క్రూరవాక్యములు పలకుట మానరు. వారిలో ఆర్జవం ఉండదు, అసూయారాహిత్యం ఉండదు—అంతర్దోషపాశములతో బద్ధులై, శివభక్తిచేత శుద్ధి పొందరు.
Verse 29
न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति निन्दकाश्चैव पतिता युगान्तस्य च लक्षणम्
యుగం క్షీణించినప్పుడు కృతవ్యవస్థలోనూ సరిదిద్దేవాడు ఎవడూ ఉండడు. నిందకులు పతితులవుతారు—ఇవే యుగాంత లక్షణములు.
Verse 30
नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता मण्डलानि भविष्यन्ति देशेषु नगरेषु च
భూమి ధర్మనిష్ఠ రాజుల్లేక శూన్యమవుతుంది; ధాన్యధనాలతో కప్పబడదు. దేశప్రాంతాలు, నగరాల్లో అలాంటి రాజ్యాలు ఏర్పడతాయి.
Verse 31
अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः सम्भविष्यन्त्यशासनाः
భూమిలో నీరు తక్కువగా ఉంటుంది, ఫలదాయకత కూడా తక్కువగా ఉంటుంది. రక్షకులని చెప్పుకునేవారు నిజ రక్షకులు కారు; శాసనరహిత పాలకులు పుడతారు.
Verse 32
हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः कामात्मानो दुरात्मानो ह्य् अधमाः साहसप्रियाः
పరుల ధనాన్ని హరించేవారు, పరస్త్రీలను దూషించేవారు, కామవశులు, దురాత్ములు—అధములు; వారు దుస్సాహసకృత్యాలలో ఆనందిస్తారు.
Verse 33
प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश् च शूलिनः जनाः षोडशवर्षाश् च प्रजायन्ते युगक्षये
యుగక్షయ సమయంలో పురుషుల సదాచార ప్రయత్నం నశిస్తుంది; ప్రజలు విరివిగా జుట్టుతో, ఆయుధాలతో కనిపిస్తారు; సంతానం పుట్టేది যেন పదహారు సంవత్సరాల ఆయుష్షుతో ఉన్నట్లుగా ఉంటుంది.
Verse 34
शुक्लदन्ताजिनाक्षाश् च मुण्डाः काषायवाससः शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
యుగాంతం సమీపించినప్పుడు శూద్రులు కూడా తపస్వుల లక్షణాలు ధరించుతారు—తెల్ల దంతాలు, మృగచర్మం, రుద్రాక్ష; ముండనం చేసి కాషాయ వస్త్రాలు ధరించి ‘ధర్మం’ ఆచరిస్తారు.
Verse 35
सस्यचौरा भविष्यन्ति दृढचैलाभिलाषिणः चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
ప్రజలు ధాన్యచోరులై, దృఢమైన మరియు ఖరీదైన వస్త్రాలపై ఆశపడతారు. చోరులు చోరుల ధనాన్ని దోచుకుంటారు; ఒక దొంగ మరొక దొంగను దోచి, ఇంకొకడు దోచినదానినే దోచుతాడు.
Verse 36
योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते कीटमूषकसर्पाश् च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
లోకం యోగ్యకర్మలను విడిచి నిష్క్రియతలో పడినప్పుడు, పురుగులు, ఎలుకలు, పాములు కూడా మనుష్యులను వేధించి అధిగమిస్తాయి.
Verse 37
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा कौशिकीं प्रतिपत्स्यन्ते देशान्क्षुद्भयपीडिताः
అప్పుడు సుభిక్షం, క్షేమం, ఆరోగ్యం, సామర్థ్యం దుర్లభమవుతాయి; ఆకలి భయంతో బాధపడే దేశాలు రక్షణ, పునరుద్ధరణ కోసం కౌశికీ శరణు పొందుతాయి.
Verse 38
दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगे ऽखिलाः
కలియుగంలో జీవులు దుఃఖంతో ముంచబడతారు; అప్పుడు పరమాయుష్షు కూడా వంద సంవత్సరాలే. వేదాలు సమగ్రంగా కనిపించినా, అర్థం మరుగున పడడంతో కనిపించనట్టే అవుతాయి.
Verse 39
उत्सीदन्ति तदा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः काषायिणो ऽप्यनिर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह
అప్పుడు యజ్ఞాలు కేవలం అధర్మపీడనంతో క్షీణిస్తాయి. కాషాయవస్త్రధారులైనా అంతరంగంలో నియమశీలత లేకుండా ఉంటారు; ఈ లోకంలో కపాలికులు అనేకమవుతారు.
Verse 40
वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः
కొంతమంది వేదాన్ని వ్యాపారం చేస్తారు, మరికొందరు తీర్థప్రవేశాన్ని అమ్ముకుంటారు; ఇంకా కొందరు పాషండులు—సన్మార్గానికి విరోధులు—వర్ణాశ్రమధర్మ నియమాలను భ్రష్టుపట్టిస్తారు।
Verse 41
उत्पद्यन्ते तदा ते वै सम्प्राप्ते तु कलौ युगे अधीयन्ते तदा वेदाञ् शूद्रा धर्मार्थकोविदाः
కలియుగం పూర్తిగా వచ్చినప్పుడు వారు ఉద్భవిస్తారు—శూద్రులు వేదాలను అధ్యయనం చేసి ధర్మార్థ లక్ష్యాలలో నిపుణులవుతారు।
Verse 42
यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम्
శూద్రయోనిలో జన్మించిన రాజులు అశ్వమేధ యాగం చేస్తారు; కానీ స్త్రీలు, పిల్లలు, గోవులను హతమార్చి, పరస్పరం ఒకరినొకరు చంపుకున్నప్పటికీ, తామే యజమానులమని చెప్పుకుంటారు।
Verse 43
उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः दुःखप्रभूतमल्पायुर् देहोत्सादः सरोगता
అప్పుడు ప్రజలు పరస్పరం ఒకరిపై ఒకరు దాడులు చేసి విపత్తులను కలిగిస్తారు. ఆయుష్షు తగ్గుతుంది, దుఃఖం పెరుగుతుంది, శరీరాలు క్షీణిస్తాయి, రోగాలు విస్తరిస్తాయి।
Verse 44
अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै सम्प्रवर्तते
అధర్మంలో గాఢమైన ఆసక్తి వల్ల కలిని తమోగుణప్రధాన యుగమని స్మరిస్తారు. అప్పుడు ప్రజల్లో బ్రహ్మహత్య మొదలైన పాపాలు నిజంగా ప్రవర్తిస్తాయి।
Verse 45
तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः
అందుచేత కలియుగం ప్రవేశించగానే ఆయుష్షు, బలం, దేహసౌందర్యం క్షీణిస్తాయి. అయినా అదే యుగంలో పతి—శివుని—ఏకాగ్ర భక్తి మరియు పశువును బంధించే పాశాలను ఛేదించే నియమాచరణల ద్వారా మనుషులు స్వల్పకాలంలో సిద్ధిని పొందగలరు.
Verse 46
धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः
యుగాంతంలో శ్రుతి-స్మృతుల్లో ప్రకటితమైన ధర్మాన్ని అసూయలేకుండా ఆచరించే ఉత్తమ ద్విజులు ధన్యులు. అటువంటి ఆచారం శైవ శుద్ధి మార్గమై, పశువును బంధించే పాశాలను సడలించి ఆత్మను పతి శివుని వైపు మళ్లిస్తుంది.
Verse 47
त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः यथाक्लेशं चरन्प्राज्ञस् तदह्ना प्राप्नुते कलौ
త్రేతాయుగంలో ధర్మఫలం సంవత్సరపాటు అనుష్ఠానంతో లభిస్తుంది; ద్వాపరంలో అది నెలపాటు అని స్మృతిలో చెప్పబడింది. కానీ కలియుగంలో జ్ఞాని తన సామర్థ్యానుసారం కష్టంలేక ఆచరిస్తే అదే ఫలాన్ని ఒక్క రోజులోనే పొందుతాడు; ఇలా పతి శివుడు పాశబద్ధ పశువుకు మోక్షోన్ముఖ పుణ్యాన్ని సులభం చేస్తాడు.
Verse 48
संध्यांश एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोध मे युगे युगे च हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांस्तु सिद्धयः
ఇది కలియుగ స్థితి సంధ్యాంశం; ఆ సంధ్యాంశాన్ని నన్ను బట్టి గ్రహించు. యుగం యుగంలో సిద్ధులు క్రమంగా మూడు మూడు పాదాల చొప్పున క్షీణిస్తాయి.
Verse 49
युगस्वभावाः संध्यास्तु तिष्ठन्तीह तु पादशः संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः
ఇక్కడ సంధ్యాకాలాలు యుగస్వభావాన్ని ధరించి పాదం పాదంగా నిలుస్తాయి; అలాగే యుగాలు కూడా తమ తమ భాగాల్లో సంధ్యాస్వభావాన్ని ధరించి పాదం పాదంగా స్థాపితమై ఉంటాయి.
Verse 50
प्रमिति एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भूतानां निधनोत्थितः
ఇలా యుగాంత సంధ్యాంశకాలము సమీపించగానే, ఆ అధర్మ భూతముల శాస్తా ఉద్భవించి, వారి వినాశముచేసి పశుపతి ప్రభువు ధర్మాన్ని పునఃస్థాపించాడు।
Verse 51
गोत्रे ऽस्मिन्वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिरुच्यते मानवस्य तु सो ऽंशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे
ఈ గోత్రములో ‘చంద్రమస’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన ప్రమితి అనే ప్రజాపతి ఉన్నాడని చెప్పబడుతుంది. అతడు మనువు యొక్క అంసముగా పూర్వం స్వాయంభువ మన్వంతరంలో ప్రాదుర్భవించాడు।
Verse 52
समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् अनुकर्षन् स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम्
అతడు సంపూర్ణ ఇరవై సంవత్సరాలు భూమిని సంచరించాడు; ముందుకు సాగుతూ అశ్వాలు, రథాలు, గజములతో కూడిన తన సేనను వెంట తీసుకెళ్లాడు।
Verse 53
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हन्ति सहस्रशः
అప్పుడు ఆయుధాలు ధరించిన వందలూ వేలమంది విప్రులతో చుట్టుముట్టబడి, అతడు మ్లేచ్ఛులను వేల సంఖ్యలో సంహరించాడు—ఇది పశుపతి శివుని సేవగా, పాశబద్ధ జీవుల విమోచనార్థం ధర్మరక్షణకై జరిగింది।
Verse 54
स हत्वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्शूद्रयोनिजान् पाखण्डांस्तु ततः सर्वान् निःशेषं कृतवान् प्रभुः
అతడు శూద్రయోనిలో జన్మించిన ఆ రాజులను సమస్తంగా సంహరించి, అనంతరం పాషండులందరినీ నిశ్శేషంగా నిర్మూలించాడు. ఈ విధంగా ప్రభువు శివధర్మాన్ని నిలబెట్టే క్రమాన్ని పునఃస్థాపించాడు।
Verse 55
नात्यर्थं धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः वर्णव्यत्यासजाताश् च ये च ताननुजीविनः
ధర్మంలో నిజంగా స్థిరపడని వారిని అతడు అన్ని వైపులా సంహరిస్తాడు; వర్ణవ్యత్యాసమున పుట్టినవారిని, వారిపై ఆధారపడి జీవించువారిని కూడ నాశనం చేస్తాడు।
Verse 56
प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामन्तकृत्स तु अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुंधराम्
చక్రం ప్రవృత్తమై, ఆ బలవంతుడు—మ్లేచ్ఛులకు అంతకర్త—సర్వభూతాలకు అజేయుడై భూమండలమంతా సంచరించాడు, ధర్మబలంగా లోకాన్ని వ్యాపింపజేస్తూ।
Verse 57
मानवस्य तु सो ऽंशेन देवस्येह विजज्ञिवान् पूर्वजन्मनि विष्णोस्तु प्रमितिर्नाम वीर्यवान्
ఇక్కడ అతడు తన మానవాంశముచే దేవస్వరూపుడిగా ప్రసిద్ధి పొందాడు; పూర్వజన్మలో విష్ణుసంబంధమైన ‘ప్రమితి’ అనే వీర్యవంతుడే అతడు అని స్మరణలో చెప్పబడుతుంది।
Verse 58
गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे प्रभुः द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिः समाः
చంద్రగోత్ర గణన ప్రకారం, సంపూర్ణ కలియుగంలో ప్రభువు గురించి—ముప్పై రెండవ సంవత్సరం ఉదయించినప్పుడు అతడు ఇరవై సంవత్సరాలు దాటినవాడని చెప్పబడుతుంది।
Verse 59
विनिघ्नन्सर्वभूतानि शतशो ऽथ सहस्रशः कृत्वा बीजावशेषां तु पृथिवीं क्रूरकर्मणः
ఆ క్రూరకర్ముడు సమస్త భూతాలను వందలుగా, తరువాత వేలుగా సంహరించాడు; భూమిని కేవలం ‘బీజావశేషం’గా—భవిష్యత్ సృష్టికి మిగిలిన సంభావ్యతమాత్రంగా—మార్చివేశాడు।
Verse 60
परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस् तान् अधार्मिकान्
పరస్పర ప్రేరణవల్ల అకస్మాత్తుగా కోపం కలిగి, అతడు అధర్ములైన నీచులను పునఃపునః వశపరచి దమనము చేసెను।
Verse 61
गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थितिं प्राप्तः सहानुगः ततो व्यतीते काले तु सामात्यः सहसैनिकः
అతడు అనుచరులతో గంగా-యమునల మధ్య ప్రాంతంలో నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు; కాలం గడిచిన తరువాత మంత్రులు, సైన్యంతో కూడ అక్కడే నిలిచెను।
Verse 62
उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः तत्र संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके
సర్వ భూపతులను కూలదోసి, వేలాది మ్లేచ్ఛ సమూహాలను కూడా నశింపజేసి, యుగాంత సమీపంలోని సంధ్యాంశ కాలం వచ్చినప్పుడు (ప్రళయ సంకేతం) ఉద్భవిస్తుంది।
Verse 63
बेहविओउर् ओफ़् पेओप्ले दुरिन्ग् युगान्त स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित् अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु कृत्स्नशः
యుగాంత సమయంలో ప్రజల్లో స్వల్ప భాగమే మిగిలినప్పుడు, కొందరు కొందరు చోట్ల స్వయంనిగ్రహం కోల్పోతారు; ఆపై వారు పూర్తిగా లోభావిష్టులై అంతర్నియంత్రణ లేకుండా ప్రవర్తిస్తారు। ఈ పాశబద్ధ అశాంతిలో పశు-జీవుడు పతి శివుని మరచి కోరికల బంధాలతో నడిపించబడతాడు।
Verse 64
उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रणिपत्य परस्परम् अराजके युगवशात् संशये समुपस्थिते
యుగవశాత్ రాజులేని స్థితి, సందేహం ఏర్పడినప్పుడు, ప్రజలు బయటకు పరస్పరం నమస్కరించినా లోపల ఒకరినొకరు హింసిస్తారు।
Verse 65
प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः व्याकुलाश् च परिभ्रान्तास् त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च
అప్పుడు సమస్త ప్రజలు పరస్పర భయంతో బాధపడుతూ కలతచెంది, అయోమయంగా తిరుగుతూ, భార్యలను మరియు ఇళ్లను కూడా విడిచిపెట్టారు।
Verse 66
स्वान्प्राणान् अनपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुःखिताः नष्टे श्रौते स्मार्तधर्मे परस्परहतास्तदा
శ్రౌత కర్మకాండలు, స్మార్త ఆచారధర్మం నశించినప్పుడు, ప్రజలు తమ ప్రాణాలకూ లెక్కచేయకుండా కరుణలేని వారై ఘోర దుఃఖంలో మునిగి, పరస్పరం హత్యలు చేసుకున్నారు।
Verse 67
निर्मर्यादा निराक्रान्ता निःस्नेहा निरपत्रपाः नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः
ధర్మం నశించినప్పుడు ప్రజలు నియమరహితులు, అదుపులేని వారు, స్నేహరహితులు, లజ్జలేని వారవుతారు. ధర్మక్షయంతో సదాచారం అడ్డుపడుతుంది; కాయం-బలం తగ్గి ఆయుష్షు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాలకే పరిమితం అవుతుంది।
Verse 68
हित्वा पुत्रांश् च दारांश् च विवादव्याकुलेन्द्रियाः अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दूरतः
వర్షాభావంతో బాధపడుతూ, కలహాల వల్ల ఇంద్రియాలు కలతచెంది, వారు కుమారులనూ భార్యలనూ కూడా విడిచిపెట్టి, జీవనోపాధిని వదలి దూరంగా వెళ్లిపోతారు।
Verse 69
प्रत्यन्तानुपसेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान् सरित्सागरकूपांस्ते सेवन्ते पर्वतांस् तथा
తమ జనపదాలను విడిచి వారు సరిహద్దు ప్రాంతాలను ఆశ్రయిస్తారు; నదులు, సముద్రాలు, బావులను వదలి పర్వతాలలోనూ శరణు పొందుతారు।
Verse 70
मधुमांसैर्मूलफलैर् वर्तयन्ति सुदुःखिताः चीरपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
అత్యంత దుఃఖితులై వారు తేనె, మాంసం, మూలాలు, ఫలాలతో జీవనం సాగిస్తారు. చెట్టు తొక్క వస్త్రం, ఆకులు, జింకచర్మం ధరించి, లోకకార్యాలనుండి విరక్తులై, పరిగ్రహరహితులై, పశువు యొక్క పాశబంధాన్ని సడలించుటకు తపస్సుతో పతి శివుని వైపు మళ్లుతారు।
Verse 71
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकटं घोरमास्थिताः एवं कष्टमनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्तदा
వర్ణాశ్రమ ధర్మాల నుండి తప్పిపోయిన ప్రజలు ఘోరమైన సంకటంలో పడ్డారు. ఇలా కష్టంతో బాధపడుతూ అప్పుడు జీవులు అతి కొద్దిమాత్రమే మిగిలారు—చిన్న అవశేషమే నిలిచింది।
Verse 72
जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमानसाः विचारणा तु निर्वेदात् साम्यावस्था विचारणा
జరా, వ్యాధి, ఆకలి చేత బాధపడుతూ, దుఃఖం వల్ల వారి మనస్సు నిర్వేదాన్ని పొందుతుంది. ఆ నిర్వేదం నుంచే నిజమైన విచారణ (వివేకం) పుడుతుంది; అదే విచారణ పరిపక్వమై సామ్యావస్థ—సమత్వ దృష్టి—గా మారుతుంది।
Verse 73
साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता अरूपशमयुक्तास्तु कलिशिष्टा हि वै स्वयम्
బోధ యొక్క స్వరూపం సామ్యావస్థ—అంతఃసమత్వం; సమ్యక్ సంబోధం వల్ల ధర్మనిష్ఠ జీవనం పుడుతుంది. కానీ కలి ముద్రపడినవారు తామే అరూప-శమంలో అంటుకుని, కేవలం అణచివేతనే మోక్షమని భావిస్తారు।
Verse 74
अहोरात्रात्तदा तासां युगं तु परिवर्तते चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्
అప్పుడు వారి విషయంలో ఒకే పగలు-రాత్రిలో యుగం మారిపోయింది. మనస్సు మోహింపబడటంతో వారు నిద్రించినవారిలా లేదా మత్తులో ఉన్నవారిలా అయ్యారు।
Verse 75
भाविनो ऽर्थस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै
భవిష్యత్తులో జరగవలసిన దాని బలవశాత్తు అప్పుడు కృత—సత్యయుగ క్రమం మళ్లీ ప్రవృత్తమైంది. ఆ నియత ప్రవాహం ప్రారంభమైనపుడు కృతయుగం మరల ఏర్పడింది.
Verse 76
उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तदा तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च
అప్పుడు కలియుగంలోనూ కృతయుగ శుద్ధి అవశేషాలు కలిగిన ప్రజలు పుడతారు. అలాగే ఇక్కడ కొందరు సిద్ధులు నిలిచి, అదృశ్యంగా సంచరిస్తారు.
Verse 77
सप्त सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते तु व्यवस्थिताः ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह
అక్కడ ఏడు (వర్గాలు) మరియు సప్తర్షులతో కలిసి వారు సక్రమంగా స్థాపితులయ్యారు. బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్రులు—సృష్టి వికాసానికి బీజతత్త్వంగా ఇక్కడ స్మరించబడుతున్నారు.
Verse 78
कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरे ऽपि च
అప్పుడు కలిజులతో కలిసి వారు అందరూ నిర్విశేషంగా—భేదరహితులుగా అయ్యారు. వారి మేలుకోసం సప్తర్షులు ధర్మాన్ని బోధిస్తారు; ఇతరులూ అలాగే ఉపదేశిస్తారు.
Verse 79
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतं स्मार्तं द्विधा तु यम् ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्धन्ते वै प्रजाः कृते
వర్ణాశ్రమ ఆచారాలతో యుక్తమైన ధర్మం రెండు విధాలుగా ఉంది—శ్రౌతం మరియు స్మార్తం. కృతయుగంలో ప్రజలు ఆ కర్మాచరణలో స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు ప్రజలు నిజంగా వృద్ధి చెందుతారు.
Verse 80
श्रौतस्मार्तकृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह युगक्षये
శ్రుతి‑స్మృతులలో ప్రతిపాదితమై, సప్తర్షులు దర్శింపజేసిన ధర్మంలో—కొంతమంది మహర్షులు యుగాంతంలోనూ ఇక్కడే నిలిచి, ధర్మవ్యవస్థను రక్షించి పునఃస్థాపించుటకు కృషి చేస్తారు।
Verse 81
मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह ततः क्षितौ
మన్వంతరాధికార పరిధుల్లో మునులు నిశ్చయంగా నిలిచి ఉంటారు; అడవిదావాగ్నితో కాలిన గడ్డిలోనూ భూమిపై కొంత మిగిలినట్లే, వారు తపస్సు మరియు పతి (శివ)‑భక్తిలో స్థిరులై కాలమార్పులలోనూ నిలిచివుంటారు।
Verse 82
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संभवः
వర్షంతో అడవులు మొదట తమ మూలాల నుంచే పుట్టినట్లే, కృతయుగమూ ఇక్కడ కలియుగం లోపల నుంచే అవతరిస్తుంది—యుగచక్రాన్ని, సృష్టి విస్తారాన్ని నియమించే పతి (శివ) ఆజ్ఞచే।
Verse 83
एवं युगाद्युगस्येह संतानं तु परस्परम् वर्तते ह व्यवच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः
ఇలా ఇక్కడ యుగం తరువాత యుగం పరంపర పరస్పర క్రమంలో, నియత విభాగాలతో సాగుతుంది—మన్వంతరాంతం వరకు. ఈ కాలప్రవాహంలో పతి—శివుడు—అచల ఆధారం; పశువులు (జీవులు) కర్మపాశాలతో బంధింపబడి పునఃపునః చక్రాలలో సంచరిస్తారు।
Verse 84
सुखमायुर्बलं रूपं धर्मो ऽर्थः काम एव च युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रींस्त्रीन् पादान् क्रमेण तु
సుఖం, ఆయుష్షు, బలం, రూపం, ధర్మం, అర్థం, కామం—ఇవి యుగయుగాలలో క్రమంగా తగ్గుతాయి; ప్రతి యుగంలో మూడు‑మూడు పాదాల చొప్పున హ్రాసమవుతుంది।
Verse 85
ससंध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः इत्येषा प्रतिसिद्धिर्वै कीर्तितैषा क्रमेण तु
యుగాల సంధ్యాంశాలలో ధర్మసిద్ధులు క్రమక్రమంగా క్షీణిస్తాయి. అందుకే ఈ ప్రతిసిద్ధి—సరిదిద్దే స్పష్టీకరణ—క్రమంగా ప్రకటించబడింది.
Verse 86
चतुर्युगानां सर्वेषाम् अनेनैव तु साधनम् युग = हऺहेरे ज़ेइतेइन्हेइतेन् एषा चतुर्युगावृत्तिर् आ सहस्राद् गुणीकृता
ఈ ప్రమాణంతోనే నాలుగు యుగాల గణన స్థిరపడుతుంది. ఈ చతుర్యుగావర్తం వెయ్యి రెట్లు చేసినప్పుడు, అది ఉన్నత కాలమానాల ప్రమాణమవుతుంది.
Verse 87
ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता अनार्जवं जडीभावो भूतानाम् आ युगक्षयात्
ఇలా బ్రహ్ముని ‘దినం’ చెప్పబడింది; ‘రాత్రి’ కూడా అంతే పరిమాణమని స్మరించబడింది. యుగాంతం వరకు భూతాలు అనార్జవం, జడీభావంలో పడతాయి.
Verse 88
एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् एषां चतुर्युगाणां च गुणिता ह्येकसप्ततिः
ఇదే అన్ని యుగాల లక్షణమని స్మరించబడింది. అలాగే ఈ చతుర్యుగాల మొత్తం సంఖ్య సమాహారంగా డెబ్బై ఒకటి అని చెప్పబడింది.
Verse 89
क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरम् उच्यते चतुर्युगे यथैकस्मिन् भवतीह यदा तु यत्
చక్రాలు క్రమంగా పరిభ్రమించినప్పుడు ఆ అంతరాన్ని ‘మన్వంతరం’ అంటారు. ఒక చతుర్యుగంలో ఏది ఏ సమయంలో జరుగుతుందో, అలాగే ఇక్కడ కూడా తగిన ప్రమాణంతో జరుగుతుంది.
Verse 90
तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु
అలాగే ఇతర కల్పాలలోనూ క్రమానుసారంగా అది మళ్లీ మళ్లీ జరుగుతుంది. ప్రతి సర్గంలో పూర్వంలాగానే భేదాలు తిరిగి ఉద్భవిస్తాయి.
Verse 91
पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास् तथा तथा कल्पा युगैः सार्धं भवन्ति सह लक्षणैः
కల్పాలు ఇరవై ఐదు పరిమాణంగా చెప్పబడ్డాయి—తక్కువ కాదు, ఎక్కువ కాదు. అవి యుగాలతో పాటు, తమ తమ లక్షణాలతో కూడి, అలాగే సంభవిస్తాయి.
Verse 92
मन्वन्तराणां सर्वेषाम् एतदेव तु लक्षणम्
సర్వ మన్వంతరాలకు ఇదే ఏకైక లక్షణం.
Verse 93
यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
యుగాల మార్పులు యుగస్వభావం వల్ల చిరకాలంగా సాగుతున్నట్లే, జీవలోకం కూడా క్షయ-ఉదయాల మధ్య పరిభ్రమిస్తూ నిలిచి ఉంటుంది.
Verse 94
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै
ఇలా యుగాల లక్షణాలు సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డాయి—గతమైనవీ, రాబోయేవీ, అవి అన్ని మన్వంతరాలలోనూ జరుగుతాయి.
Verse 95
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
ఒకే మన్వంతరాన్ని వివరించినచో, మధ్య మధ్యనున్న అంతరాలన్నీ కూడా వివరించినట్లే—ఇందులో సందేహం లేదు. ఎందుకంటే ఒక కల్పము మరొక కల్పముతో సమాన క్రమమునే స్పష్టమగును.
Verse 96
अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह
రాబోయే మన్వంతరాలలో కూడా అదే విధమైన తర్కాన్ని వివేకి ప్రయోగించాలి. ఎందుకంటే ఇక్కడ అన్ని మన్వంతరాలలో—గతమూ భవిష్యత్తూ—తత్త్వం విమర్శనచేతనే గ్రహించబడుతుంది.
Verse 97
तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत देवा ह्यष्टविधा ये च ये च मन्वन्तरेश्वराः
వారందరూ సమాన అభిమానం (స్వభావబోధ) కలవారు; అయితే నామరూపాలచేత భేదింపబడుతారు. వీరే అష్టవిధ దేవగణములు, అలాగే మన్వంతరాధిపతులును.
Verse 98
ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागो युगे युगे
ఋషులూ మనువులూ—అందరిదీ ఒకే ప్రయోజనం. అలాగే వర్ణాశ్రమ విభాగము ప్రతి యుగములో మళ్లీ నియమింపబడుతుంది.
Verse 99
युगस्वभावश् च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः वर्णाश्रमविभागाश् च युगानि युगसिद्धयः
అప్పుడు ప్రభు-పతి ప్రతి యుగ స్వభావాన్ని యథావిధిగా నియమిస్తాడు—వర్ణాశ్రమ విభాగాలను, యుగాల వ్యవస్థను, అలాగే యుగానుగుణ సిద్ధులను కూడా స్థాపిస్తాడు.
Verse 100
युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः वदामि देवीपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः
దేవీ, సందర్భానుసారంగా యుగాల పరిమాణం నీకు చెప్పబడింది. ఇప్పుడు పతి శివుని దివ్య నియమంలో, పద్మయోని బ్రహ్మ ‘దేవీపుత్రుడు’గా ఎలా ప్రసిద్ధి పొందాడో సంక్షేపంగా చెబుతున్నాను।
Frequently Asked Questions
The chapter lists pervasive disorder: disease and fear, drought and famine, loss of śruti authority, decline of Vedic study and yajña, ethical collapse (lying, greed, violence), varṇāśrama inversion, corrupt rulers and thieves, commercialization of sacred acts, and widespread tamasic conduct culminating in yuga-end chaos.
It states that in Kali, Mahādeva Śaṅkara Nīlalohita becomes manifest for the re-establishment of dharma; those who in any manner take refuge in Śaṅkara are said to conquer kali-doṣa and reach the highest state—implying Śiva-bhakti and dharma-aligned living as direct salvific means.
Yuga-sandhyāṃśa is the transitional ‘junction portion’ at the end/beginning of a yuga. The chapter uses it to explain how adharmic accumulation culminates in collapse and purgation, after which small remnant groups (kaliśiṣṭa) become the seed for the renewed Kṛta Yuga under the guidance of sages.