Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः / ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త పూర్వభాగ ద్వితీయ భాగంలో ‘అనుషంగపాద, దారువనప్రవేశ, భస్మస్నానవిధి’ అనే ఇరవైఏడవ అధ్యాయం. ఋషి పలికెను—హే రాజా! అమావాస్యనాడు అతడు నెలనెలా స్వర్గానికి ఎలా వెళ్లెను? హే సూతా! ఐల పురూరవుడు పితృదేవతలను ఎలా తర్పణం చేసెను?

Verse 2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने / ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

సూతుడు పలికెను—హే శాంశపాయన! నేను నీకు దాని ప్రభావాన్ని చెబుతాను—ఐలుని ఆదిత్యసంయోగాన్ని, అలాగే మహాత్ముడు సోముని విషయాన్ని కూడా.

Verse 3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

అంతఃసారమయమైన చంద్రుని శుక్ల–కృష్ణ పక్షాలలో కలిగే హ్రాస–వృద్ధులు, అలాగే పితృలోకము మరియు పితృకర్మల నిర్ణయము (వివరణ) చెప్పబడును.

Verse 4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा / काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

సోముని ద్వారా పితృులకు అమృతప్రాప్తి, వారి తర్పణము, అలాగే కావ్య, అగ్నిష్వాత్త, సౌమ్య అనే పితృగణముల దర్శనము కూడా వర్ణించబడును.

Verse 5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् / एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

పురూరవుడు పితృులను ఎలా తర్పించి తృప్తిపరిచెనో, అట్లే ఈ సమస్తమును నేను చెప్పుదును; అలాగే పర్వములను కూడా క్రమముగా వివరించుదును.

Verse 6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ / अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

చంద్రుడు మరియు సూర్యుడు నక్షత్రంతో కలిసి సమాగమించినప్పుడు, అమావాస్యనాడు వారు ఒకే రాత్రి ఒకే మండలములో నివసించుదురు.

Verse 7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ / अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

అప్పుడు అతడు అమావాస్యలోని అమావాస్యనాడు దివాకరుడు మరియు నిశాకరుడిని దర్శించుటకు వెళ్తాడు; అక్కడ మాతామహుడు, పితామహుడు అనే పితృలు ఉంటారు.

Verse 8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते / प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

అతడు అక్కడ వారిద్దరికీ అభివాదం చేసి కాలాన్ని ఎదురుచూస్తూ నిలిచెను. ప్రవహిస్తున్న సోమరసమునుండి పితృకార్యార్థం పవిత్ర పరిశ్రవ ధార వెలసెను.

Verse 9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया / उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

ఐల పురూరవుడు జ్ఞానవంతుడు; మాసశ్రాద్ధం చేయదలచి, స్వర్గంలో స్థితమైన పితృమంతుడైన ఆ సోముని ఉపాసించెను.

Verse 10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः / सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

అతడు ద్విలవం మరియు కుహూమాత్రం—ఈ రెండింటినీ విచారించి, సీనీవాలీ ప్రమాణాల ప్రకారం సీనీవాలీని ఉపాసించెను.

Verse 11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा / स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

కుహూమాత్రం మరియు కళను తెలిసికొని, అతడు అలాగే కుహూని ఉపాసించెను. అప్పుడు ఆమె ఉపాసనలో ఆసీనుడై, కాలాన్ని ఎదురుచూస్తూ దర్శించుచుండెను.

Verse 12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये / दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

ఆ సోమమునుండి మాసతృప్తికై సుధామృతము ప్రవహించును; దశ మరియు పంచ—అటువంటి సుధామృత పరిస్రవములుగా.

Verse 13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः / सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

కృష్ణపక్షంలో అతని భుజాలు కిరణాలతో దహించబడుతున్నవి; అప్పుడు అతడు ఆ సౌమ్యమైన మధువుతో వెంటనే ధారలు కార్చెను.

Verse 14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि / सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

నిర్వాత పక్షాలలో, దివిలో పితృవిధి ప్రకారం, రాజేంద్రుడు సుధామృతంతో పితరులను తర్పణం చేసి తృప్తిపరచెను.

Verse 15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च / ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

సౌమ్యులు, బర్హిషదులు, కావ్యులు, అగ్నిష్వాత్తులు—ఇవే పితృగణాలు; ‘ఋతమగ్ని’ అని చెప్పబడినవాడు సంభత్సరమని భావించబడెను.

Verse 16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा / आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

అతనినుండి ఋతువులు జన్మించెను; ఋతువులనుండి ఆర్త్తవులు కూడా; ఆర్త్తవులు ‘అర్ధమాస’మని పిలువబడెను, ఆ పితరులు ఋతుసూనువులు.

Verse 17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः / प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

ఋతువులు పితామహులు; మాసాలు, అయనాలు సంవత్సరపు సంతానం; ప్రపితామహ దేవులు ‘పంచాబ్ద’ అని పిలువబడెను, వారు బ్రహ్ముని సుతులు.

Verse 18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः / उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

‘సౌమ్య’ అని పిలువబడే వారు సోమజ పితృదేవతలు; ‘కావ్య’ పితరులు కవి యొక్క కుమారులని స్మృతి. ‘ఉపహూత’ దేవతలని చెప్పబడింది; సోమజులే ‘సోమప’లని కూడా ప్రసిద్ధి.

Verse 19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः / काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

కావ్య పితరులు ‘ఆజ్యప’లని స్మృతిలో చెప్పబడారు; పితృజాతులు మూడు—కావ్య, బర్హిషద, అగ్నిష్వాత్త—ఇలా త్రివిధములు.

Verse 20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् / गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

యజ్ఞం చేసే గృహస్థులు నిశ్చయంగా ‘ఋతు’ మరియు ‘బర్హిషద’ అని పిలువబడతారు. యజ్ఞం చేయని గృహస్థులు ‘అగ్నిష్వాత్త’ మరియు ‘ఆర్త్తవ’ అని చెప్పబడతారు.

Verse 21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत / तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

కావ్య పితరులు ‘అష్టకాపతి’లు; వారు ఐదు ‘అబ్ద’లని తెలుసుకో. వారిలో ‘సంవత్సర’ం అగ్ని; ‘పరివత్సర’ం సూర్యుడు.

Verse 22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः / रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

సోముడు ‘ఇడ్వత్సర’ అని చెప్పబడాడు; వాయువు ‘అనువత్సర’. వారిలో రుద్రుడు ‘వత్సర’; ఈ ఐదు ‘అబ్ద’లు యుగస్వరూపములు.

Verse 23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

కావ్యులు, ఉష్మపులు, దివాకీర్త్యులు అని వారు స్మరించబడుతారు; వారు స్వర్గంలో ప్రతి నెల అమావాస్యనాడు సుధను పానము చేస్తారు.

Verse 24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः / यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

పురూరవుడు అక్కడ ఉన్నంతకాలం అదే ద్వారా వారిని తర్పింపజేశాడు; ఎందుకంటే ఆ సోమునుండి ప్రతి నెల రసం ప్రవహించి, అది వృద్ధి చెందుతుంది కూడా.

Verse 25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

అందువల్ల ఆ సుధామృతము సోమపానము చేసే పితృదేవతలదే; అదే సౌమ్యమైన అమృతము ‘సుధా’ మరియు ‘మధు’ అని కూడా ప్రసిద్ధం.

Verse 26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् / पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

కృష్ణపక్షంలో చంద్రుని పదిహేను కళలు క్రమంగా క్షీణించినట్లే, ఛందనులని పిలువబడే ముప్పైమూడు దేవతలు జలమయ భాగాన్ని పానము చేస్తారు.

Verse 27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् / इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

చతుర్దశీనాడు సుధామృతాన్ని పానము చేసి వారు అర్ధమాసం వరకు సాగుతారు; ఈ విధంగా సమస్త దేవతలు పానము చేయగా నిశాకరుడు (చంద్రుడు) క్షీణిస్తాడు.

Verse 28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः / सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

అమావాస్యలో పదిహేనవ భాగంలో స్థితుడై ఆ సోముడు సమాగమిస్తాడు; సుషుమ్ణా నాడి ద్వారా అమావాస్యలో క్రమంగా యథావిధిగా పోషింపబడతాడు।

Verse 29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् / पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

ఆ పితరులు రెండు లవకాలం సుధామృతాన్ని పానంచేస్తారు; ఆపై పానంతో క్షీణించిన సోముడిని సూర్యుడు తన ఏకరశ్మితో మళ్లీ గ్రహిస్తాడు।

Verse 30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः / निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

సుషుమ్ణా నుండి ఆయన మళ్లీ ఆ సోమపానులను తృప్తిపరుస్తాడు; కళ నిశ్శేషమైనప్పుడు సోముడినీ తిరిగి పోషిస్తాడు।

Verse 31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् / कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

సుషుమ్ణా ద్వారా పోషింపబడుతూ, దినక్రమానుసారం భాగం భాగంగా కళలు క్షీణిస్తాయి—అవి కృష్ణకళలు; శుక్లకళలు మాత్రం అతనిని వృద్ధి చేస్తాయి।

Verse 32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः / दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

ఈ విధంగా సూర్యుని వీర్యంతో చంద్రుని దేహం పోషింపబడుతుంది; పౌర్ణమాస్యలో అతడు శుక్లంగా సంపూర్ణ మండలంగా స్పష్టంగా దర్శనమిస్తాడు।

Verse 33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

ఇలా సోముని శుక్ల‑కృష్ణ పక్షాల సిద్ధి జరుగుతుంది; పితృసంబంధముగల సోముడు ‘ఇడ్వత్సరాత్మకుడు’ అని స్మరించబడెను।

Verse 34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः / अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

పదిహేను కళలతో, సుధా‑అమృత ప్రవాహాలతో కూడిన సోముడు గమించెను; అందువల్ల వర్వల యొక్క పర్వములు మరియు వాటి సంధులను నేను చెప్పుదును।

Verse 35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत / तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

చెరకు కాండంలో ముడులు (పర్వాలు) ఉన్నట్లే, అర్ధమాసపు పర్వాలు శుక్ల‑కృష్ణ పక్షాలే.

Verse 36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै / अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

పౌర్ణమి‑అమావాస్యల మధ్య భేదమే గ్రంథి మరియు సంధి; అర్ధమాసపు పర్వాలు ద్వితీయ మొదలైన తిథులు.

Verse 37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु / तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

పర్వసంధులలో అన్వాధానక్రియ చేయబడుట వలన, అన్ని సంధులలో పర్వ ఆరంభమున ప్రతిపదే (ప్రధానము) అవుతుంది।

Verse 38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते / लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

సాయాహ్నంలో, అనుమతి మొదలైన తిథి ఆరంభంలో కాలం రెండు ‘లవ’లుగా చెప్పబడుతుంది. రాకా (పౌర్ణమి)లో రెండు లవలే అపరాహ్ణకాలమని తెలుసుకోవాలి.

Verse 39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके / सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

కృష్ణపక్ష ప్రతిపదలో అపరాహ్ణకాలం గడిచిపోయి సాయాహ్నం ప్రవేశించినప్పుడు, ఆ సమయమే ‘పౌర్ణమాసిక’ కాలమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे / युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

వ్యతీపాతంలో సూర్యుడు ‘లేఖార్ధ’ స్థితిలో ఉన్నప్పుడు యుగాంతరం జరుగుతుంది; యుగాంతరం ఉదయించినప్పుడు క్రమంగా చంద్రుడు కూడా ‘లేశార్ధ’ స్థితిలో ఉంటాడు.

Verse 41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् / यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

వ్యతీపాతంలో పౌర్ణమాసి రోజున సూర్యచంద్రులు పరస్పరం ఎదురెదురుగా దర్శించుకుంటే, ఏ సమయంలో వారు ఇద్దరూ సమస్థితిలో ఉంటారో అదే వ్యతీపాతమని అంటారు.

Verse 42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति / स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

సూర్య సూచనతో ఆ కాలాన్ని చూచి గణన ముందుకు సాగుతుంది. అదే ‘వషట్’ క్రియకు తగిన సమయం; వెంటనే విధి ప్రకారం కాలం నిర్ణయించబడుతుంది.

Verse 43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा / ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

పూర్ణపక్షంలో రాత్రి సంధికాలమే పూర్ణిమ; ఆ పౌర్ణమాసి రాత్రి నిశాకరుడు చంద్రుడు విశేషంగా ప్రకాశిస్తాడు।

Verse 44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् / चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

వ్యతీపాత సమయంలో, పూర్ణ దినంలో చంద్రుడు సూర్యుడు పరస్పరం ఎదురెదురుగా దర్శనమిస్తే, అపరాహ్నంలో ఇద్దరూ పూర్ణ తేజస్సుతో ఉంటారు—అదే పూర్ణిమ।

Verse 45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह / तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

పితరులు దేవతలతో కలిసి ఆ తిథిని అనుమోదించుచున్నారు గనుక ఆమె ‘అనుమతి’ అని పిలువబడుతుంది; పూర్ణిమలలో ఆమె మొదటిదిగా స్మరించబడింది।

Verse 46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः / रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

ఈ తిథిలో ఆకాశంలో నిశాకరుడు చంద్రుడు అత్యంతంగా ప్రకాశిస్తాడు; చంద్రుని మనోహర రంజనమునుబట్టి కవులు దీనిని ‘రాకా’ అని పలికారు।

Verse 47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ / राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

అమావాస్య నక్షత్రంలో చంద్రుడు సూర్యుడు కలిసి ఉన్నప్పుడు, రాకా అనే పంచదశి రాత్రి అనంతరం స్మరించబడేది అమావాస్య।

Verse 48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ / अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

అమావాస్య యొక్క ఘోరాంధకారాన్ని ఛేదిస్తూ, చూస్తుండగానే ఆ ఇద్దరూ సమాగమమయ్యారు; చంద్రుడు మరియు సూర్యుడు పరస్పరం సంయోగమయ్యే వేళ దానిని ‘వర్ష’మని అంటారు.

Verse 49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु / द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

అమావాస్యలో రెండు రెండు లవల పరిమాణమైన కాలం పర్వసంధుల్లో ఉంటుంది; ‘ద్వ్యక్షర’ మరియు ‘కుహూ-మాత్ర’తో కూడి, పర్వకాలాలు మూడు అని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते / दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

చంద్రుడు కనబడని అమావాస్య మధ్యాహ్నం నుండి ప్రారంభమవుతుంది; చంద్రుడు దినార్ధం మరియు రాత్రి భాగం గడిచాక సూర్యుని సమీపానికి చేరుకుంటాడు.

Verse 51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै / द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

అతడు (చంద్రుడు) సూర్యునితో కలిసి సముద్రప్రాంతానికి వెళ్లి ప్రాతఃకాలం నుంచే అక్కడ ఉంటాడు; రెండు కాలాల సంగమమూ అక్కడే జరుగుతుంది, మరియు మధ్యాహ్నంలో రవి నియతంగా స్థితుడై ఉంటాడు.

Verse 52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् / विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

శుక్లపక్ష ప్రతిపదనాడు చంద్రుడు సూర్యమండలంనుండి విడిపడటం ప్రారంభిస్తాడు; ఆ రెండు మండలాలు విడిపోతూ ఉండగా, వాటి మధ్యనున్న అంతరం స్పష్టమవుతుంది.

Verse 53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया / एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

ఆ సమయంలో ఆహుతి సమయం; దర్శయజ్ఞంలో ‘వషట్’ క్రియ జరుగుతుంది. ఇదే ఋతుముఖమని తెలుసుకోవాలి—ఇది అమావాస్య పర్వం.

Verse 54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै / तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

క్షీణచంద్రుడున్న బహుళపక్షంలో అమావాస్య ‘దివాపర్వం’ అని చెప్పబడింది. అందుకే అమావాస్య రోజున పగలే దివాకరుడు (సూర్యుడు) గ్రహించబడతాడు.

Verse 55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् / कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

కాబట్టి అమావాస్యలో ఆకాశంలో జరిగే క్షయాన్ని గమనించి పగలే గ్రహిస్తారు. అలాగే జలస్వరూపుడైన చంద్రుని ఈ కళలకు వృద్ధి-హానులు జరుగుతుంటాయి.

Verse 56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै / दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

తిథుల పేర్లు పండితులు నిర్ణయించారు. ఆపై సూర్యుడు మరియు చంద్రుడు—ఇద్దరూ—తమ స్వరూపాన్ని ప్రదర్శిస్తారు.

Verse 57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् / द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

తర్వాత అదే క్రమంలో చంద్రుడు సూర్యమండలంనుండి క్రమంగా బయటకు వస్తాడు. రెండు లవలు తక్కువ ఒక అహోరాత్రంలో శశి (చంద్రుడు) భాస్కరుని (సూర్యుని) స్పర్శిస్తాడు.

Verse 58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया / कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

అప్పుడు ఆహుతి సమయమున దర్శయజ్ఞంలో ‘వషట్’ క్రియ జరుగుతుంది; కోకిల ‘కుహే’ అని పలికే సూచనతో తెలిపబడిన ఆ కాలమే ముగుస్తుంది.

Verse 59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता / सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

అది ఆ సమయమానానికి సమానమైనందున అమావాస్యను ‘కుహూ’ అని స్మరిస్తారు; అప్పుడు చంద్రుడు సీనీవాలీ ప్రమాణమంత, క్షీణావశేషంగా ఉంటాడు.

Verse 60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता / अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

అమావాస్యలో సూర్యుడు ప్రవేశించునందున దానిని ‘సీనీవాలీ’ అని స్మరిస్తారు; అలాగే విచిత్రాకారిణి ‘అనుమతి’ దేవి, కుహూ లేకుండా సీనీవాలీతో సంబంధించి వేరుగా చెప్పబడింది.

Verse 61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः / चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

ఇవాటి రెండు లవాల కాలమే ‘కుహూ-మాత్ర’గా స్మరించబడుతుంది; చంద్ర-సూర్య వ్యతీపాత సంయోగంలో, పౌర్ణమి మధ్యాంతరంలో, అదే కుహూ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः / कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

ప్రతిపద నుండి ప్రతిపద వరకు పర్వకాలం రెండు మాత్రలుగా ఉంటుంది; కుహూ మరియు సీనీవాలీ యొక్క కాలం సముద్రీయ (గణన) మధ్యభాగంలో ఉన్నదిగా చెప్పబడింది.

Verse 63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः / एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

సూర్యాగ్ని మండలంలో ఉన్న సోమునకు పర్వకాలము ఒక కళకు సమానము; అలాగే శుక్లపక్షంలో రాత్రి పర్వసంధులలోనూ ఇదే విధముగా జరుగును.

Verse 64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते / यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

సంపూర్ణ మండలముతో శ్రీమంతుడైన చంద్రుడు ప్రకాశించును; ఎందుకంటే పంచదశీ తిథిన సోముడు సంపూర్ణంగా పుష్టి పొందును—అదే పూర్ణిమ.

Verse 65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् / तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

దినక్రమమున దశ మరియు పంచ కళలచే (చంద్రుడు) వృద్ధి పొందును; అందుచేత సోమునకు పదిహేను కళలు, మరియు అతనికి షోడశీ అనే పదహారవ కళ (పూర్ణత్వం)గా చెప్పబడును.

Verse 66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः / इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

అందుచేత పంచదశీ తిథిన సోమునకు క్షయము కలుగును. ఈ పితరులు దేవస్వరూపులు—సోమపానులు, సోమవర్ధకులు.

Verse 67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै / अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

ఋతుచక్రమున ఈ ఋతువులు సమృద్ధిగా ఉన్నవి; దేవతలు వాటిని నిశ్చయంగా పోషించుచున్నారు. అందుచేత ఇప్పుడు మాసశ్రాద్ధభోక్తులైన పితరులను నేను వివరించెదను.

Verse 68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि / न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

వారి గతి, వారి నిజ స్వరూపతత్త్వం, అలాగే శ్రాద్ధఫలప్రాప్తి—ఇవి నిశ్చయంగా తెలుసుకోవడం కష్టం; మృతుల గతి తెలిసేది కాదు, వారి పునరాగమనం కూడా లేదు।

Verse 69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा / अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

తపస్సుతో ప్రసిద్ధుడైనవాడికీ (వారు) తెలియరు; మరి మాంసచక్షువుతో ఏమి తెలిసేది? దేవపితృలను అనుసరించే ఈ పితరులు ‘లౌకికులు’ అని స్మృతిలో చెప్పబడారు।

Verse 70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः / देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

సౌమ్యులు, కావ్యులు అనే దేవులు—యజ్ఞం చేయని వారు, అచోనిజులు—వారే సమస్త పితరులు, దేవస్వరూపులు; దేవతలూ వారినే స్తుతిస్తారు।

Verse 71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः / पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

మనుష్యపితరులూ ఉన్నారు; వారికంటే భిన్నమైన ఇతరులు ‘లౌకిక’ పితరులుగా స్మృతిలో చెప్పబడ్డారు—అంటే తండ్రి, తాత, అలాగే పరతాత (ప్రపితామహుడు)।

Verse 72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः / ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

సామగానంతో యజ్ఞం చేసే యజ్వానులు ‘సోమవంతులు’ అని స్మృత; హవిర్యజ్ఞంలో యజ్ఞం చేసే యజ్వానులు ‘బర్హిషదులు’ అని స్మృత।

Verse 73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः / तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

వారు ‘అగ్నిష్వాత్త’ పితరులని స్మరించబడతారు—హోమశీలులు, అయాజ్యునికీ యజ్ఞం చేసే వారు. ధర్మసాదృశ్యమువల్ల ద్విజులు వారిని సాయుజ్యగాములని చెప్పారు.

Verse 74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः / अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

ఆశ్రమధర్మాల మార్గాలలో స్థిరంగా ఉన్నవారు, చివరికి క్షీణించరు; వారు కర్మలలో శ్రద్ధతో యుక్తులై ఉంటారు.

Verse 75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै / श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం, యజ్ఞం, సంతానం, శ్రాద్ధం, విద్య మరియు దానం—ఇలా ఏడు విధాలుగా.

Verse 76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् / दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

దేహపాతం వరకు ఈ కర్మలలో యుక్తులై ఉండేవారు, ఆ దివ్య పితరులతో కలిసి—సూక్ష్మదేహులు, సోమయాగకర్తలు—సహవాసం పొందుతారు.

Verse 77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते / तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

స్వర్గాన్ని పొందిన వారు దివిలో ఆనందిస్తారు, పితరులవలె పూజింపబడుతారు. వారి కోసం అదే కులానికి చెందిన బంధువులు నివాపం (పిండదానం) ఇచ్చినప్పుడు.

Verse 78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः / एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

మాసశ్రాద్ధ భోజనాన్ని స్వీకరించే సోమలోకవాసులు తృప్తిని పొందుతారు. మాసశ్రాద్ధభోజులు అయినవారే మనుష్య పితరులు అని చెప్పబడతారు.

Verse 79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु / भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

వారికి భిన్నంగా, కర్మయోనులలో కలిసిపోయిన ఇతరులు ఆశ్రమధర్మాల నుండి భ్రష్టులై, ‘స్వధా’ ‘స్వాహా’ అనే మంత్రోచ్చారణల నుండి వంచితులై ఉంటారు.

Verse 80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये / स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

ఆ దురాత్ములు దేహవిచ్ఛిన్నులై యమక్షేత్రంలో ప్రేతభూతులవుతారు; తమ కర్మాలను తలచి విలపిస్తూ యాతనాస్థానానికి చేరుతారు.

Verse 81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः / क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

వారు దీర్ఘాయుష్కులైనా అత్యంత శుష్కులై, గడ్డంతో, వస్త్రరహితులై; ఆకలి దాహాలతో కుంగి, అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతుంటారు.

Verse 82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः / परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

వారు నదులు, సరస్సులు, చెరువులు, బావులను పొందాలని ఆశపడతారు; ఇతరుల అన్నాన్ని కోరుతూ, తరిమివేయబడుతూ అటూ ఇటూ తిరుగుతారు.

Verse 83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः / शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

వారు మళ్లీ మళ్లీ వివిధ స్థలాలలో పడవేయబడి యాతనలను అనుభవిస్తారు—శాల్మలి, వైతరణి, కుంభీపాక నరకాలలో కూడా।

Verse 84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा / शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

వారు కరంభ-వాలుకా, అసిపత్రవనం, శిలా-సంపేషణలో కూడా తమ కర్మఫలముచేత పడవేయబడతారు।

Verse 85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् / तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

అక్కడ ఉన్న ఆ దుఃఖితులు నశించరు; లోకాంతరంలో ఉన్న వారిని వారి బంధువులు పేరు, గోత్రంతో స్మరిస్తారు।

Verse 86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै / यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

భూమిపై దర్భలపై అపసవ్యంగా ఇచ్చిన మూడు పిండాలు ప్రేతస్థానాలలో ఉన్నవారికి చేరి వారిని తర్పింపజేస్తాయి।

Verse 87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा / पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

యాతనా-స్థానానికి కూడా చేరనివారు ఐదు విధాలుగా పతనమై, తరువాత తమ నీచ కర్మలవల్ల స్థావర యోనిలో జన్మిస్తారు।

Verse 88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु / यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

వారు అనేక రూపాలలో, తిర్యగ్యోనులలో మరియు ఇతర యోనులలో జన్మిస్తారు. ఏ యోనిలో ఏ ఆహారం ఉంటుందో, ఆ ఆ యోనులలో వీరు అదే ఆహారాన్ని ఆశ్రయించువారవుతారు.

Verse 89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते / काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

ఆ ఆ ఆహారరూపంగా ఇచ్చిన శ్రాద్ధం స్థిరంగా ఫలిస్తుంది. సమయానుకూలంగా, ధర్మసమ్మతంగా లభించిన పాత్రకు విధిపూర్వకంగా సమర్పించినదే అది.

Verse 90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते / यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

జీవి ఎక్కడ నివసిస్తాడో అక్కడ అతనికి ఇచ్చిన అన్నం యథాతథంగా చేరుతుంది; గోవుల మధ్య తప్పిపోయిన దూడ కూడా తన తల్లిని కనుగొనునట్లు.

Verse 91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् / एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

అదేవిధంగా శ్రాద్ధంలో ఇచ్చిన అన్నాన్ని మంత్రం పితృదేవతలకు చేర్చుతుంది. కనుక మంత్రాలతో, శ్రద్ధతో ఇచ్చిన శ్రాద్ధం నిష్ఫలమవదు.

Verse 92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा / गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

ఆ ఆ కుమారుడు దివ్యచక్షువుతో చూచి పలికెను; అతడు ప్రేతుల గమనాగమనాన్ని తెలిసినవాడు, వారితో కలిసి శ్రాద్ధప్రాప్తినీ తెలిసినవాడు.

Verse 93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

వారు బాహ్లీకులు, ఊష్మపులు, దివాకీర్త్యులు అని స్మరించబడతారు. వారి దినంలో కృష్ణపక్షం, రాత్రి శుక్లపక్షం—స్వప్నార్థమని చెప్పబడింది.

Verse 94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै / ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

ఇలా పితరులు దేవులే, దేవులూ పితరులే. ఋతువు, అర్తవం, అర్ధమాసాలు పరస్పరం పితరులుగా స్మరించబడతాయి.

Verse 95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये / प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

ఇలా పితృదేవులు మరియు మనుష్యపితరులు—వారు తృప్తి చెందినప్పుడు శ్రాద్ధయుక్త కర్మలలో ఆనందిస్తారు.

Verse 96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

ఇది సోమపానులు చేసే పితరుల వివేచనగా చెప్పబడింది. ఈ విధంగా పితృతత్త్వం పురాణంలో నిశ్చయంగా స్థిరపడింది.

Verse 97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः / सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

ఇలా అర్క, పితృ, సోముల సమాగమం, అలాగే ఐల (పురూరవ) యొక్క సంగమం; సుధామృత ప్రాప్తి మరియు పితరులకు తర్పణం—ఇవి చెప్పబడ్డాయి.

Verse 98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च / समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

పౌర్ణమి, అమావాస్యల కాలమును మరియు యాతనాస్థానమును కూడా—ఇవి అన్నీ నీకు సంక్షేపంగా చెప్పితిని. ఈ సర్గము అనాది-ప్రాచీనము.

Verse 99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् / न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

సర్గముని విశ్వరూపము నేను కేవలం ఒక భాగముగా చెప్పితిని. దీనిని పూర్తిగా లెక్కించుట సాధ్యము కాదు; భూతి (శ్రేయస్సు) కోరువాడు దీనిని శ్రద్ధతో గ్రహించాలి.

Verse 100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

స్వాయంభువ మనువుని ఈ సర్గమును నేను వివరించితిని. విస్తారంగా, క్రమంగా మరల నేను ఇంకేమి వర్ణించగలను?