Adhyaya 7
Kṛṣṇa’s Impending Departure; Uddhava’s Surrender; King Yadu and the Avadhūta’s Twenty-Four Gurus (Beginnings)
భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు యదువంశం ఉపసంహరించబడబోతుందని, దేవతలు ఆయన వైకుంఠానికి తిరిగి రావాలని ప్రార్థిస్తున్నారని उद्धవుని అవగాహనను ధృవీకరిస్తాడు. బ్రాహ్మణుల శాపం వల్ల యదువులు పరస్పర కలహంతో నశిస్తారని, ఏడు రోజుల్లో ద్వారక మునిగిపోతుందని ముందుగా చెబుతాడు. కలియుగ ప్రాబల్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచి, उद्धవునికి వెళ్లిపోవాలని, బంధువులూ సామాజిక గుర్తింపులపై ఆసక్తిని విడిచిపెట్టాలని, సమదృష్టిని పెంపొందించాలని, జగత్తును మాయగా—శుభాశుభ ద్వంద్వభ్రాంతితో పట్టుకున్న క్షణభంగుర వస్తువులుగా—చూడాలని ఉపదేశిస్తాడు. उद्धవుడు దేహాభిమాన బంధాన్ని ఒప్పుకొని సులభమైన వైరాగ్య మార్గాన్ని అడిగి, పరిపూర్ణ గురువుగా శ్రీకృష్ణునికే శరణాగతి చేస్తాడు. అప్పుడు ప్రభువు ఒక ఆదర్శ బోధను ప్రారంభిస్తాడు—కొన్నిసార్లు మన స్వంత తీక్షణ బుద్ధియే గురువై బోధిస్తుంది—అని చెప్పి, రాజు యదువు ఒక అవధూత బ్రాహ్మణుని కలిసిన కథలోకి ప్రవేశిస్తాడు. అవధూత ప్రకృతి, సమాజంలోని ఇరవై నాలుగు గురువుల నుంచి నేర్చుకున్నానని చెప్పి, భూమి, వాయువు, ఆకాశం, నీరు, అగ్ని, చంద్రుడు, సూర్యుడు మొదలైనవాటినుంచి పాఠాలు వివరించి, కుటుంబాసక్తి అతి ప్రమాదమని పావురపు ఉపాఖ్యానంతో హెచ్చరిస్తాడు. ఈ అధ్యాయం కృష్ణుని చివరి ఉపదేశాన్ని అవధూత యొక్క విస్తృత బోధతో అనుసంధానించే సేతువుగా నిలుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । यद् āt्था मां महाभाग तच्चिकīर्षितम् एव मे । ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्-वाःसं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను: ఓ మహాభాగ ఉద్ధవా! నీవు నా సంకల్పాన్ని యథార్థంగా వెల్లడించావు—యదువంశాన్ని ఉపసంహరించి భూమి భారాన్ని తొలగించి నేను వైకుంఠధామానికి తిరిగి నివసించాలి; అందుకే బ్రహ్మ, భవుడు (శివుడు) మరియు లోకపాలకులు నా స్వధామవాసాన్ని కోరుతూ ప్రార్థిస్తున్నారు।
Verse 2
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषत: । यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थित: ॥ २ ॥
నేను ఇక్కడ దేవతల కార్యాన్ని సంపూర్ణంగా నిర్వహించాను; బ్రహ్ముని ప్రార్థనకు స్పందించి నా అంసమైన బలదేవునితో కలిసి నేను అవతరించిన ఉద్దేశ్యం ఇప్పుడు నెరవేరింది।
Verse 3
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् । समुद्र: सप्तमे ह्येनां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥
బ్రాహ్మణుల శాపం వల్ల యదువంశం తప్పక పరస్పర కలహంతో నశిస్తుంది; మరియు ఈ రోజునుంచి ఏడవ రోజున సముద్రం ఉప్పొంగి ద్వారకా నగరాన్ని ముంచివేస్తుంది।
Verse 4
यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गल: । भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृत: ॥ ४ ॥
ఓ సాధువైన ఉద్ధవా! నేను ఈ లోకాన్ని విడిచిన వెంటనే, ఈ భూమి త్వరలోనే కలియుగ ప్రభావంతో కమ్ముకొని సర్వ మంగళం, ధర్మం కోల్పోతుంది।
Verse 5
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले । जनोऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
ప్రియమైన ఉద్ధవా! నేను ఈ భూమిని విడిచిన తరువాత నీవు ఇక్కడ ఉండకూడదు. ఓ నిర్దోష భక్తా, కలియుగంలో ప్రజలు పాపకర్మలపై ఆసక్తి పెంచుకుంటారు; కాబట్టి ఇక్కడ నిలువకు।
Verse 6
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु । मय्यावेश्य मन: सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥
నీవు స్వజన బంధువులపై ఉన్న స్నేహాన్ని పూర్తిగా విడిచి, మనస్సును సమ్యకంగా నాలో లీనంచేయి; సమదృష్టితో అన్నిటిని చూచి భూమి అంతటా సంచరించు।
Verse 7
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभि: । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
ప్రియ ఉద్ధవా! మనస్సు, వాక్కు, కళ్ళు, చెవులు మొదలైన ఇంద్రియాలతో నీవు గ్రహించే ఈ జగత్తు మాయాజనితమైన నశ్వర కల్పన అని తెలుసుకో; ఇంద్రియవిషయాలన్నీ తాత్కాలికమే।
Verse 8
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रम: स गुणदोषभाक् । कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
మాయచేత అయుక్తమైన చిత్తమున్నవాడు పదార్థాలలో అనేక భేదార్థాలను చూస్తాడు; గుణ-దోష భావనలో బంధింపబడి కర్మ, అకర్మ, వికర్మ అని ఎల్లప్పుడూ విచారిస్తాడు।
Verse 9
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम् जगत् । आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
కాబట్టి ఇంద్రియసమూహాన్ని నియంత్రించి, చిత్తాన్ని ఏకాగ్రం చేసి, ఈ సమస్త జగత్తును సర్వత్ర వ్యాపించిన ఆత్మలో స్థితమై ఉందని చూడు; ఆ ఆత్మను కూడా నన్ను—పరమాధీశ్వరుని—లో చూడు।
Verse 10
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूत: शरीरिणाम् । आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥
వేదాల నిర్ణయాత్మక జ్ఞానం మరియు దాని ప్రత్యక్ష అనుభవంతో యుక్తుడై, నీవు శరీరధారుల ఆత్మస్వరూపాన్ని గ్రహిస్తావు; ఆత్మానుభవంతో తృప్తచిత్తుడై ఏ విఘ్నమూ నిన్ను అడ్డుకోదు।
Verse 11
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते । गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भक: ॥ ११ ॥
గుణ-దోష ద్వంద్వబుద్ధిని అతిక్రమించినవాడు నిషిద్ధ కర్మల వైపు పోడు; అలాగే ‘గుణం’ లెక్కచేసి విధిత కర్మను కూడా చేయడు—నిర్మల బాలుడిలా సహజంగా ధర్మానుసారం నడుస్తాడు।
Verse 12
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चय: । पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुन: ॥ १२ ॥
సర్వభూతాలకు సుహృదుడై, శాంతుడై, జ్ఞాన-విజ్ఞానంలో దృఢనిశ్చయమున్నవాడు సమస్త విశ్వాన్ని నా స్వరూపంగానే చూస్తాడు; అటువంటి భక్తుడు మళ్లీ ఎప్పటికీ పతనమవడు।
Verse 13
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप । उद्धव: प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—ఓ రాజా! భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు తన పరమభక్తుడైన उद्धవునికి ఈ విధంగా ఉపదేశించాడు. తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలని ఆకాంక్షించిన उद्धవుడు అచ్యుతునికి నమస్కరించి ఇలా పలికాడు।
Verse 14
श्रीउद्धव उवाच योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । नि:श्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्याग: सन्न्यासलक्षण: ॥ १४ ॥
శ్రీఉద్ధవుడు పలికెను—ఓ యోగేశ్వరా! యోగవిన్యాసాధిపతీ, యోగాత్మా, యోగసంభవా! నా పరమ శ్రేయస్సుకోసం మీరు సన్న్యాసలక్షణమైన త్యాగమార్గాన్ని ఉపదేశించారు।
Verse 15
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभि: । सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मति: ॥ १५ ॥
ఓ భూమన్! ఇంద్రియవిషయాలలో మునిగిన కాములకూ, ముఖ్యంగా ఓ సర్వాత్మా, మీపై భక్తి లేనివారికీ ఈ త్యాగం అత్యంత దుష్కరం—ఇది నా అభిప్రాయం।
Verse 16
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ- स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे । तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
ఓ భగవన్! మీ మాయచే నిర్మితమైన ఈ దేహం మరియు బంధాలలో మునిగి నేను ‘నేను’ ‘నాది’ అనే మోహంలో పడిన మూర్ఖబుద్ధిని. కాబట్టి మీరు సులభంగా చెప్పిన తత్త్వాన్ని నేను ఎలా ఆచరించి సిద్ధి పొందగలను? దయచేసి మీ దాసునికి ఆజ్ఞాపించండి।
Verse 17
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावा: ॥ १७ ॥
ఓ ఈశ్వరా! మీరు పరమసత్యమైన పరమపురుషుడు; మీ భక్తులకు మీరు స్వయంగా ప్రత్యక్షమవుతారు. మీ తప్ప నాకు సంపూర్ణ జ్ఞానాన్ని చెప్పగల వక్త ఎవరూ కనిపించరు—దేవతలలో కూడా కాదు. బ్రహ్మాది సమస్త దేహధారులు మీ మాయచే మోహితులై బాహ్య విషయాలనే పరమసత్యమని భావిస్తున్నారు।
Verse 18
तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
కాబట్టి ప్రభూ, సంసార జీవితం పట్ల విరక్తుడై, దుఃఖతాపాలతో బాధపడుతూ నేను మీ శరణు పొందుతున్నాను. మీరు నిర్దోషి, అనంతుడు, సర్వజ్ఞ పరమేశ్వరుడు; మీ వైకుంఠధామం కలతలేనిది. మీరు నారాయణుడు, సమస్త జీవుల నిజ సఖుడు.
Verse 19
श्रीभगवानुवाच प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणा: । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—సాధారణంగా లోకతత్త్వాన్ని సరిగ్గా విశ్లేషించగల మనుష్యులు, తమ స్వబుద్ధితోనే అశుభ భోగాశయంనుండి తమను తాము పైకి తీసుకెళ్తారు.
Verse 20
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषत: । यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥
మనిషికి ప్రత్యేకంగా అతని ఆత్మనే గురువు; ఎందుకంటే ప్రత్యక్ష అనుభవం మరియు తర్కం (అనుమానం) ద్వారా శ్రేయస్సును అతడే కనుగొంటాడు.
Verse 21
पुरुषत्वे च मां धीरा: साङ्ख्ययोगविशारदा: । आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥
మానవ జన్మలో ధీరులు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవారు, సాంఖ్యయోగ శాస్త్రంలో నిపుణులు—వారు నా సమస్త శక్తులతో విస్తరించిన దివ్య స్వరూపాన్ని ప్రత్యక్షంగా దర్శిస్తారు.
Verse 22
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापद: । बह्व्य: सन्ति पुर: सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥
ఈ లోకంలో ఒక కాలు, రెండు, మూడు, నాలుగు, అనేక కాళ్లు గలవీ, అలాగే కాళ్లు లేనివీ—ఇలా అనేక దేహాలు సృష్టించబడ్డాయి; వాటిలో మానవ దేహమే నాకు అత్యంత ప్రియమైనది.
Verse 23
अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् । गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानत: ॥ २३ ॥
నేను పరమేశ్వరుణ్ని సాధారణ ఇంద్రియగ్రాహ్యతతో ఎప్పుడూ పట్టుకోలేరు; అయినా మనుష్యులు బుద్ధి మొదలైన సాధనాలతో ప్రత్యక్ష, పరోక్ష లక్షణాల ద్వారా నన్ను అన్వేషించగలరు।
Verse 24
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजस: ॥ २४ ॥
ఈ విషయములో ఋషులు ఒక ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని ఉదాహరిస్తారు—అపార తేజస్సుగల యదు రాజు మరియు ఒక అవధూత మధ్య సంభాషణను।
Verse 25
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् । कविं निरीक्ष्य तरुणं यदु: पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥
మహారాజు యదు ఒక నిర్భయంగా సంచరించే అవధూత బ్రాహ్మణుణ్ని చూశాడు; అతడు యువకుడై పండిత కవిలా కనిపించాడు. ధర్మతత్త్వజ్ఞుడైన రాజు అతనిని ప్రశ్నించాడు।
Verse 26
श्रीयदुरुवाच कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तु: सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥
శ్రీ యదు అన్నాడు: ఓ బ్రాహ్మణా! మీరు ఏ విధమైన ఆచారకర్మల్లో నిమగ్నుడిగా కనిపించరు; అయినా ఈ లోకంలోని సమస్త విషయాల్లో మీ బుద్ధి అత్యంత నిపుణంగా ఉంది. దయచేసి చెప్పండి—ఈ అసాధారణ బుద్ధి మీకు ఎలా లభించింది? మరియు మీరు బాలుడిలా స్వేచ్ఛగా ఎందుకు సంచరిస్తున్నారు?
Verse 27
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा: । हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशस: श्रिय: ॥ २७ ॥
సాధారణంగా మనుష్యులు ధర్మం, అర్థం, కామం మరియు ఆత్మజ్ఞానాన్ని పెంపొందించేందుకు కష్టపడతారు; వారి సాధారణ ఉద్దేశ్యం ఆయుష్షు పెంచుకోవడం, కీర్తి సంపాదించడం, భౌతిక ఐశ్వర్యాన్ని అనుభవించడం।
Verse 28
त्वं तु कल्प: कविर्दक्ष: सुभगोऽमृतभाषण: । न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥
నీవు సమర్థుడు, కవి, దక్షుడు, సుందరుడు, అమృతమయ వాక్కుతో పలికేవాడవు; అయినా ఏదీ చేయవు, ఏదీ కోరవు—జడోన్మత్త పిశాచంలా కనిపిస్తున్నావు।
Verse 29
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना । न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भ:स्थ इव द्विप: ॥ २९ ॥
లోకులు కామ-లోభ దావాగ్నిలో కాలిపోతుండగా, నీవు మాత్రం విముక్తుడై ఆ అగ్నితో కాలిపోవు. గంగాజలంలో నిలిచిన ఏనుగులా దావానలానికి ఆశ్రయమొందినవాడవు।
Verse 30
त्वं हि न: पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् । ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवत: केवलात्मन: ॥ ३० ॥
ఓ బ్రాహ్మణా! నీవు భౌతిక భోగస్పర్శం లేని వాడవు, కేవలాత్మగా ఒంటరిగా సంచరిస్తున్నావని మేము చూస్తున్నాం. కాబట్టి మనస్ఫూర్తిగా అడుగుతున్నాం—నీ అంతరంలో ఉప్పొంగే మహానందానికి కారణం చెప్పు।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच यदुनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा । पृष्ट: सभाजित: प्राह प्रश्रयावनतं द्विज: ॥ ३१ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను—బ్రాహ్మణులను గౌరవించే బుద్ధిమంతుడైన రాజు యదు ఆ మహాభాగ బ్రాహ్మణుని ఇలా ప్రశ్నించి సత్కరించాడు. రాజు వినయంగా తలవంచి నిలిచినదాన్ని చూసి సంతోషించిన ఆ ద్విజుడు ప్రత్యుత్తరం చెప్పడం ప్రారంభించాడు।
Verse 32
श्रीब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिता: । यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान् शृणु ॥ ३२ ॥
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—ఓ రాజా, నాకు అనేక గురువులు ఉన్నారు; నా బుద్ధితో వారిని ఆశ్రయించాను. వారి ఉపదేశం ద్వారా పరమబోధ పొందిన నేను విముక్తుడై భూమిపై సంచరిస్తున్నాను. ఇప్పుడు వారిని గురించి విను।
Verse 33
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
ఓ రాజా, నేను ఇరవై నాలుగు గురువులను ఆశ్రయించాను—భూమి, వాయువు, ఆకాశం, నీరు, అగ్ని, చంద్రుడు, సూర్యుడు, పావురం మరియు అజగరం; సముద్రం, దీపపు పురుగు, తేనెటీగ, ఏనుగు మరియు తేనె దొంగ; జింక, చేప, వేశ్య పింగలా, కురర పక్షి మరియు బాలుడు; అలాగే కన్య, బాణం తయారుచేసేవాడు, పాము, సాలీడు మరియు తేనెగొంగళి/గుబురు. వారి క్రియలను గమనించి నేను ఆత్మవిద్యను నేర్చుకున్నాను.
Verse 34
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
ఓ రాజా, నేను ఇరవై నాలుగు గురువులను ఆశ్రయించాను—భూమి, వాయువు, ఆకాశం, నీరు, అగ్ని, చంద్రుడు, సూర్యుడు, పావురం మరియు అజగరం; సముద్రం, దీపపు పురుగు, తేనెటీగ, ఏనుగు మరియు తేనె దొంగ; జింక, చేప, వేశ్య పింగలా, కురర పక్షి మరియు బాలుడు; అలాగే కన్య, బాణం తయారుచేసేవాడు, పాము, సాలీడు మరియు తేనెగొంగళి/గుబురు. వారి క్రియలను గమనించి నేను ఆత్మవిద్యను నేర్చుకున్నాను.
Verse 35
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि: । कपोतोऽजगर: सिन्धु: पतङ्गो मधुकृद् गज: ॥ ३३ ॥ मधुहाहरिणो मीन: पिङ्गला कुररोऽर्भक: । कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभि: सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥ एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशतिराश्रिता: । शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मन: ॥ ३५ ॥
ఓ రాజా, వీరే నేను ఆశ్రయించిన ఇరవై నాలుగు గురువులు. వారి వృత్తులు, ఆచరణలను పరిశీలించి నేను ఇక్కడ ఆత్మతత్త్వ విద్యను నేర్చుకున్నాను.
Verse 36
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज । तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
ఓ నహుషాత్మజా, ఓ పురుషవ్యాఘ్రా! నేను ఏ గురువునుంచి ఏ బోధను పొందానో, అది యథాతథంగా విను; నేను నీకు వివరించి చెబుతాను.
Verse 37
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगै: । तद् विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥
స్థిరబుద్ధి గలవాడు, ఇతర జీవులు వేధించినా, దాడిచేసేవారు భగవదాధీనంగా అసహాయంగా ప్రవర్తిస్తున్నారని తెలుసుకొని, తన మార్గం నుండి చలించకూడదు. ఈ వ్రతాన్ని నేను భూమి నుండి నేర్చుకున్నాను.
Verse 38
शश्वत्परार्थसर्वेह: परार्थैकान्तसम्भव: । साधु: शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्य: परात्मताम् ॥ ३८ ॥
సాధువు పర్వతం నుండి ఇది నేర్చుకోవాలి—ఎల్లప్పుడూ పరహిత సేవలోనే శ్రమించి, ఇతరుల మంగళమే తన జీవన కారణముగా చేసుకోవాలి. అలాగే వృక్షశిష్యునివలె తనను తాను పరులకు అర్పించాలి.
Verse 39
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियै: । ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मन: ॥ ३९ ॥
ముని కేవలం ప్రాణధారణకు అవసరమైనంత మాత్రాన సంతృప్తి చెందాలి; ఇంద్రియసుఖాల ద్వారా తృప్తిని వెదకకూడదు. శరీర సంరక్షణ జ్ఞానం నశించకుండా, వాక్కు మరియు మనస్సు ఆత్మసాక్షాత్కార మార్గం నుండి తప్పిపోకుండా ఉండేలా చేయాలి.
Verse 40
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत: । गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
యోగి అనేక విషయాలలోను, నానా ధర్మాలలోను ప్రవేశించినా, గుణదోషాలకు అతీతమైనవాడు స్పర్శలో ఉన్నప్పటికీ చిక్కుకోడు; వాయువులా నిర్లిప్తంగా వ్యవహరిస్తాడు.
Verse 41
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रय: । गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
ఆత్మదర్శి యోగి ఈ లోకంలో వివిధ భౌతిక దేహాలలో నివసిస్తూ వాటి గుణకార్యాలను అనుభవించినా, ఆ గుణాలతో బంధింపబడడు; సువాసనలను మోసుకెళ్లే వాయువు వాటితో కలిసిపోనట్లే.
Verse 42
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
విచారశీల ముని దేహంలో నివసిస్తున్నప్పటికీ తన్ను బ్రహ్మస్వరూపమైన శుద్ధాత్మగా గ్రహించాలి. స్థిరజంగమ సమస్త జీవరాశులలో జీవాత్మ ప్రవేశించిందని, అలాగే పరమాత్మ—భగవంతుడు—అంతర్యామిగా సమస్తంలో ఏకకాలంలో ఉన్నాడని దర్శించాలి. ఆకాశంలా సర్వవ్యాప్తమైయుండి కూడా అసంగమై, విభజింపబడనిదిగా ఉన్న ఆత్మ-పరమాత్మ స్వరూపాన్ని భావించాలి.
Verse 43
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितै: । न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणै: पुमान् ॥ ४३ ॥
గాలిచేత నడిపించబడే మేఘాలు, తుఫానులు ఆకాశాన్ని అంటవు; అలాగే కాలసృష్ట గుణాల స్పర్శలోనూ ఆత్మ నిజంగా మారదు, లిప్తమవదు।
Verse 44
स्वच्छ: प्रकृतित: स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् । मुनि: पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनै: ॥ ४४ ॥
ఓ రాజా, సాధువు నీటివలె నిర్మలుడు, స్వభావంగా మృదువాడు, మధుర వాక్కుతో ప్రవహిస్తాడు. అతని దర్శనం, స్పర్శ లేదా అతని కీర్తన శ్రవణమే జీవుణ్ని పవిత్రం చేస్తుంది; అతడు తీర్థంలా శుద్ధి చేస్తాడు।
Verse 45
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजन: । सर्वभक्ष्योऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
తపస్సుతో సాధువులు తేజస్సుతో ప్రకాశించి అజేయులవుతారు; భోగాసక్తి ఉండదు. విధి ఇచ్చిన ఆహారాన్ని స్వీకరిస్తారు; యాదృచ్ఛికంగా కలుషిత భోజనం అయినా అగ్నివలె లిప్తమవరు।
Verse 46
क्वचिच्छन्न: क्वचित् स्पष्ट उपास्य: श्रेय इच्छताम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
అగ్నివలె సాధువు కొన్నిసార్లు గుప్తంగా, కొన్నిసార్లు స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు. నిజమైన శ్రేయస్సు కోరువారికి అతడు గురురూపంలో పూజ్యుడవుతాడు; వారి అర్పణలను స్వీకరించి అగ్నిలా గత-భవిష్య పాపఫలాలను దహనం చేస్తాడు।
Verse 47
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभु: । प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
తన మాయాశక్తితో సృష్టించిన ఈ సత్-అసత్ జగత్తులో సర్వశక్తిమంతుడు దేహాలలో ప్రవేశించి, వివిధ కట్టెలలో అగ్ని వివిధంగా వ్యక్తమయ్యేలా, ప్రతి దేహంలో తత్తద్రూపంగా కనిపిస్తాడు।
Verse 48
विसर्गाद्या: श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मन: । कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
జన్మ మొదలుకొని శ్మశానాంతం వరకూ జీవన దశలన్నీ దేహధర్మాలే, ఆత్మకు కావు. కాలపు అగోచర గమనంతో చంద్రుని కళలు పెరుగుతూ తగ్గుతూ కనిపించినా చంద్రుడు స్వయంగా మారడు.
Verse 49
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ । नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
కాలపు ఉగ్ర ప్రవాహంతో జీవుల పుట్టుక-లయ నిరంతరం జరుగుతూనే ఉంటుంది, అయినా అది కనిపించదు—అగ్ని జ్వాలలు క్షణక్షణం పుట్టి మాయమయ్యేను గాని సాధారణుడు గమనించనట్లే. అలాగే కాలతరంగాలు అనేక దేహాల జన్మ-వృద్ధి-మరణాలను అగోచరంగా కలిగిస్తాయి; ఆత్మకు కాలక్రియ గ్రహించబడదు.
Verse 50
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति । न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपति: ॥ ५० ॥
యోగి ఇంద్రియాల ద్వారా విషయాలను స్వీకరిస్తాడు, తగిన సమయంలో విడిచిపెడతాడు; అయినా వాటిలో చిక్కడు. గోపతి గోవులతో ఉండి కూడా గోవులచే బంధింపబడనట్లే, గుణాలలో ఉండి కూడా అసంగుడే.
Verse 51
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गत: । लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
సూర్యుడు అనేక వస్తువుల్లో ప్రతిబింబించినా విభజింపబడడు, ప్రతిబింబంలో లీనమూ కాడు; అలా భావించడం స్థూలబుద్ధి. అలాగే ఆత్మ వివిధ దేహాలలో ప్రతిబింబించినట్లు కనిపించినా, అది అవిభక్తం, నిర్లేపం, సూర్యునివలె స్థితమై ఉంటుంది.
Verse 52
नातिस्नेह: प्रसङ्गो वा कर्तव्य: क्वापि केनचित् । कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधी: ॥ ५२ ॥
ఎవరిపట్లనైనా, ఏ విషయంపట్లనైనా అతిగా స్నేహం లేదా ఆసక్తి పెట్టకూడదు; లేకపోతే తీవ్ర దుఃఖం పొందుతాడు. దీనబుద్ధి గల పావురం ఎలా బాధపడుతుందో, అలాగే మనిషి కూడా.
Verse 53
कपोत: कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ । कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समा: ॥ ५३ ॥
ఒకసారి అరణ్యంలో ఒక పావురం చెట్టుపై గూడు కట్టి తన పావురి భార్యతో కలిసి ఎన్నో సంవత్సరాలు అక్కడ నివసించాడు।
Verse 54
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ । दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतु: ॥ ५४ ॥
ఆ రెండు పావురాలు గృహధర్మంలో నిమగ్నమై ఉండేవి; స్నేహంతో బంధిత హృదయాలవల్ల ఒకరి చూపు, దేహలక్షణాలు, మనోభావాలకు మరొకరు ఆకర్షితులై పరస్పరం పూర్తిగా బంధించుకున్నారు।
Verse 55
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् । मिथुनीभूय विश्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
భవిష్యత్తుపై అమాయక విశ్వాసంతో, వారు ప్రేమజంటగా అరణ్య వృక్షాల మధ్య విశ్రాంతి, కూర్చోవడం, నడక, నిలబడటం, సంభాషణ, ఆటలు, భోజనం మొదలైనవి నిశ్చింతగా చేసేవారు।
Verse 56
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्यनुकम्पिता । तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्यजितेन्द्रिय: ॥ ५६ ॥
ఓ రాజా, ఆమె ఏది కోరినా పావురి దయతో ముద్దుగా భర్తను ఒప్పించేది; ఇంద్రియనిగ్రహం లేని పావురం ఎంత కష్టం వచ్చినా ఆమె కోరికను నెరవేర్చేవాడు।
Verse 57
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते । अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्यु: सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
తర్వాత పావురి మొదటి గర్భాన్ని ధరించింది; సమయం వచ్చినప్పుడు ఆ పతివ్రత తన భర్త సమక్షంలో గూడు లో అనేక గుడ్లను పెట్టింది।
Verse 58
प्रजा: पुपुषतु: प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ । शृण्वन्तौ कूजितं तासां निवृतौ कलभाषितै: ॥ ५९ ॥
కాలం పక్వమైనప్పుడు ఆ గుడ్ల నుండి ప్రభువు అచింత్య శక్తిచే నిర్మితమైన কোমల అవయవాలు, రెక్కలు కలిగిన పావురపు పిల్లలు జన్మించాయి।
Verse 59
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
పిల్లల మృదువైన రెక్కల స్పర్శ, వారి మధుర కూయడం, అమాయక కదలికలు మరియు ఎదురొచ్చి కలుసుకునే ప్రయత్నాలు చూసి తల్లిదండ్రుల పావురాలు పరమానందం పొందాయి।
Verse 60
तासां पतत्रै: सुस्पर्शै: कूजितैर्मुग्धचेष्टितै: । प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतु: ॥ ६० ॥
పిల్లల మృదువైన రెక్కలు, వారి కూయడం, గూటిలోని ముద్దైన అమాయక కదలికలు, ఎగరడానికి ఎగిరి చూడటం చూసి తల్లిదండ్రులు ఆనందించారు; పిల్లలు సంతోషంగా ఉండగా వారూ సంతోషించారు।
Verse 61
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया । विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतु: प्रजा: ॥ ६१ ॥
స్నేహంతో పరస్పరం బంధిత హృదయాలైన ఆ మూర్ఖ పక్షులు, శ్రీ విష్ణువు మాయచే పూర్తిగా మోహితులై, దీనబుద్ధితో తమ పిల్లలను పోషిస్తూ కొనసాగారు।
Verse 62
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ । परित: कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
ఒక రోజు ఆ కుటుంబాధిపతులైన రెండు పావురాలు పిల్లల కోసం ఆహారం వెతకడానికి బయలుదేరాయి; ఆహారం దొరకాలనే ఆతురతతో ఆ అడవిలో చుట్టూ చాలాసేపు తిరిగాయి।
Verse 63
दृष्ट्वा तान् लुब्धक: कश्चिद् यदृच्छातो वनेचर: । जगृहे जालमातत्य चरत: स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
అప్పుడు అడవిలో సంచరిస్తున్న ఒక వేటగాడు యాదృచ్ఛికంగా గూడు దగ్గర తిరుగుతున్న చిన్న పావురాలను చూశాడు. జాలం విస్తరించి వాటన్నిటినీ పట్టుకున్నాడు.
Verse 64
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ । गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतु: ॥ ६४ ॥
పావురం మరియు దాని భార్య తమ పిల్లల పోషణ కోసం ఎల్లప్పుడూ ఆతురతతో ఉండి ఆ నిమిత్తం అడవిలో తిరుగుతుండేవారు. తగిన ఆహారం సంపాదించి ఇప్పుడు తమ గూడు చేరారు.
Verse 65
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् । तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदु:खिता ॥ ६५ ॥
ఆడ పావురం తన పిల్లలు వేటగాడి జాలలో చిక్కుకున్నట్లు చూసి తీవ్ర దుఃఖంతో ముంచెత్తబడింది. విలపిస్తూ వారి వైపు పరుగెత్తింది; పిల్లలు కూడా ఆమెను పిలుస్తూ ఏడ్చారు.
Verse 66
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमायया । स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृति: ॥ ६६ ॥
ఆడ పావురం తీవ్రమైన భౌతిక స్నేహబంధాల తాళ్లతో ఎప్పుడూ బంధించబడినదే; అందువల్ల ఆమె మనస్సు దుఃఖంతో ముంచెత్తబడింది. భగవంతుని మాయాశక్తి పట్టులో తన్ను తానే మరచి, పిల్లల వైపు దూసుకెళ్లగానే వెంటనే జాలలో చిక్కింది.
Verse 67
कपोत: स्वात्मजान् बद्धानात्मनोऽप्यधिकान् प्रियान् । भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदु:खित: ॥ ६७ ॥
తన ప్రాణాలకన్నా ఎక్కువ ప్రియమైన తన పిల్లలు జాలలో బంధించబడినట్లు, అలాగే తనకు సమానమని భావించిన అత్యంత ప్రియ భార్య కూడా బంధించబడినట్లు చూసి, ఆ దయనీయమైన మగ పావురం తీవ్ర దుఃఖంతో విలపించాడు.
Verse 68
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मते: । अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिकोहत: ॥ ६८ ॥
అయ్యో! నా దురదృష్టాన్ని చూడండి! మందబుద్ధినైన నేను పుణ్యం లేనివాడను. తృప్తి చెందనివాడను, జీవిత పరమార్థాన్ని సాధించనివాడను. ధర్మార్థకామాలకు మూలమైన నా గృహస్థాశ్రమం నాశనమైంది.
Verse 69
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता । शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रै: स्वर्याति साधुभि: ॥ ६९ ॥
నా భార్య నాకు తగినది, అనుకూలవతి. నన్నే దైవంగా భావించేది. ఇప్పుడు ఆ సాధ్వి నన్ను ఈ శూన్య గృహంలో వదిలి, సజ్జనులైన బిడ్డలతో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయింది.
Verse 70
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रज: । जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दु:खजीवित: ॥ ७० ॥
ఇప్పుడు నేను ఈ శూన్య గృహంలో దిక్కులేనివాడనై ఉన్నాను. నా భార్యాబిడ్డలు మరణించారు. భార్యను కోల్పోయి, దుఃఖభరితమైన ఈ జీవితాన్ని నేను ఎందుకు గడపాలి?
Verse 71
तांस्तथैवावृतान् शिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचेष्टत: । स्वयं च कृपण: शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
మృత్యువు నోట్లో చిక్కుకుని, వలలో విలవిలలాడుతున్న తన పిల్లలను చూస్తూ, ఆ మూర్ఖపు పావురం కూడా మైమరచి ఆ వలలోనే పడిపోయింది.
Verse 72
तं लब्ध्वा लुब्धक: क्रूर: कपोतं गृहमेधिनम् । कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थ: प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
ఆ క్రూరమైన వేటగాడు ఆ గృహస్థ పావురాన్ని, ఆడ పావురాన్ని, వాటి పిల్లలను పట్టుకుని, తన కోరిక తీరడంతో ఇంటికి బయలుదేరాడు.
Verse 73
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वाराम: पतत्रिवत् । पुष्णन् कुटुम्बं कृपण: सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
ఈ విధంగా కుటుంబాసక్తుడైన వాడి హృదయం అశాంతమవుతుంది. పావురంలా ద్వంద్వాలలో రమించి ఇంద్రియసుఖం వెదుకుతాడు; కుటుంబ పోషణలో మునిగిన కృపణుడు బంధువులతో కూడి ఘోర దుఃఖం అనుభవిస్తాడు.
Verse 74
य: प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदु: ॥ ७४ ॥
మానవలోకాన్ని పొందినవానికి ముక్తిద్వారం విప్పబడింది. కానీ ఈ కథలోని మూర్ఖ పక్షిలా గృహాసక్తుడై ఉంటే, అతడు ఎత్తుకు ఎక్కి జారి పడినవాడిగా భావించాలి.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa indicates that after His disappearance Kali-yuga will overwhelm society, and people will become addicted to sinful life. Although Uddhava is personally sinless, remaining amid pervasive Kali influences would distract his realization and service. Therefore the Lord instructs him to renounce social attachments, maintain equal vision, and wander with exclusive remembrance of Bhagavān—preserving Poṣaṇa (divine protection) through obedience to the Lord’s final directive.
The Lord explains that a human being capable of sober analysis and sound logic can discern the miseries and instability of sense gratification and thereby rise beyond it. This does not replace śāstra and sādhus; rather, it describes buddhi refined by experience, scriptural principles, and self-control, which can instruct one inwardly to abandon inauspicious habits and seek the Supreme through direct and indirect symptoms.
The avadhūta is a liberated brāhmaṇa mendicant encountered by King Yadu. His method is distinctive because he presents ‘nature and ordinary beings’ as instructors—twenty-four gurus—extracting spiritual axioms from their behaviors. This frames Vedic wisdom as universally legible: the world itself becomes a classroom when viewed through viveka (discernment) and detachment.
The list establishes a structured curriculum of realization: endurance and non-retaliation (earth), non-entanglement (wind/sky), purity and beneficence (water), austerity and transformative power (fire), non-identification amid change (moon/time), and so on. It also signals that the avadhūta’s discourse will unfold progressively across following verses/chapters, making 11.7 the narrative gateway to one of the Bhāgavata’s most cited renunciation and wisdom sections.
The pigeon allegory warns against excessive affection and identity-absorption in spouse and offspring, which produces blindness to mortality and leads to ruin when inevitable loss arrives. The teaching is not a blanket condemnation of household life; rather, it critiques gṛhastha-āsakti (possessive attachment) that eclipses dharma and self-realization. The ‘doors of liberation’ are open in human life, but they close experientially when one lives only for maintenance and sensual bonding.