Nirvana Upanishad 23 — Verse 23

Sanskrit (Devanagari)

ऊर्ध्वाम्नायः। निरालम्बपीठः। संयोगदीक्षा। वियोगोपदेशः। दीक्षासन्तोषपानं च। द्वादशादित्यावलोकनम्। विवेकरक्षा। करुणैव केलिः। आनन्दमाला। एकान्तगुहायां मुक्तासनसुखगोष्ठी। अकल्पितभिक्षाशी। हंसाचारः। सर्वभूतान्तर्वर्ती हंस इति प्रतिपादनम्॥१२–२४॥

Padapatha (Word Split)

ऊर्ध्व-आम्नायः । निरालम्ब-पीठः । संयोग-दीक्षा । वियोग-उपदेशः । दीक्षा-सन्तोष-पानम् च । द्वादश-आदित्य-आवलोकनम् । विवेक-रक्षा । करुणा एव केलिः । आनन्द-माला । एकान्त-गुहायाम् मुक्त-आसन-सुख-गोष्ठी । अकल्पित-भिक्षा-आशी । हंस-आचारः । सर्व-भूत-अन्तः-वर्ती हंसः इति प्रतिपादनम् ॥

IAST Transliteration

ūrdhvāmnāyaḥ. nirālambapīṭhaḥ. saṃyogadīkṣā. viyogopadeśaḥ. dīkṣāsantoṣapānaṃ ca. dvādaśādityāvalokanam. vivekarakṣā. karuṇaiva keliḥ. ānandamālā. ekāntaguhāyāṃ muktāsanasukhagoṣṭhī. akalpitabhikṣāśī. haṃsācāraḥ. sarvabhūtāntarvartī haṃsa iti pratipādanam. ||12–24||

Translation

ऊर्ध्वाम्नायः—ऊर्ध्वमार्गेण परम्पराप्रवाहः। निरालम्बपीठः—आश्रयरहितं ब्रह्मनिष्ठासनम्। संयोगदीक्षा—आत्मब्रह्मैक्ये दीक्षा। वियोगोपदेशः—वैराग्यविवेकयोः उपदेशः। दीक्षासन्तोषपानं च—दीक्षारूपसन्तोषस्य पानम्। द्वादशादित्यावलोकनम्—द्वादशादित्येषु ध्यानावलोकनम्। विवेकरक्षा—विवेकस्य संरक्षणम्। करुणैव केलिः—करुणा एव क्रीडा। आनन्दमाला—आनन्दस्य माला। एकान्तगुहायां मुक्तासनसुखगोष्ठी—एकान्तगुहायां मुक्तासनसुखस्य सत्सङ्गः। अकल्पितभिक्षाशी—अयत्नलब्धभिक्षाभोजी। हंसाचारः—हंसवत् आचारः। सर्वभूतान्तर्वर्ती हंस इति प्रतिपादनम्—सर्वेषु भूतेषु अन्तर्यामी हंसः इति प्रतिपादनम्॥

Academic Translation

The upward transmission; the supportless seat; initiation into union; instruction in detachment; and the drinking of contentment that is initiation; contemplation of the twelve Ādityas; guarding of discrimination; compassion alone as play; a garland of bliss; in the solitary cave, an assembly of the happiness of the liberated posture/seat; one who eats unpremeditated alms; the conduct of the Haṃsa; the teaching that the Haṃsa dwells within all beings.

Verse Context

• Ātman as antaryāmin (inner dweller) and the saṃnyāsa discipline that supports realization
• Mahavakya: Implicitly aligned with mahāvākya teaching of identity/non-difference; not a direct quotation.
• Atharva
• Chandas: Prose (gadyam)