Sukta 95
Sukta 10.95
Dialogue hymn (Purūravas & Urvāśī); devatā as the divine-human relational power (apsaras as luminous inspiration)
Triṣṭubh (predominant in RV 10.95; dialogue sections vary but largely Triṣṭubh)
ऋग्वेदस्य १०.९५ सूक्तं मर्त्यराज्ञः पुरूरवसः (ऐळस्य) अप्सरसः उर्वश्याश्च नाट्यरूपं संवादं प्रस्तौति, यत्र मानुषकामनाया दिव्यनियमैश्च सह संघर्षः प्रकाश्यते। तीक्ष्णप्रतिवचनेषु प्रेम शक्तिरिति निरूप्यते—या उन्नयति वा विनाशयति। अन्ते मर्त्यः पक्षः मृत्युधर्मत्वे स्थाप्यते, तथापि प्रजया यज्ञेन च स्वर्गीयसहभागितायाः मार्गोऽवकाशश्च प्रदीयते।
Mantras
Mantra 1
हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे वचांसि मिश्रा कृणवावहै नु । न नौ मन्त्रा अनुदितास एते मयस्करन्परतरे चनाहन् ॥
हये जाये, मनसा तिष्ठ घोरे; नु वचांसि मिश्राः कृणवावहै। न नौ मन्त्रा अनुदितास एते; मयस्करन् परतरे चनाहन्।
Mantra 2
किमेता वाचा कृणवा तवाहं प्राक्रमिषमुषसामग्रियेव । पुरूरवः पुनरस्तं परेहि दुरापना वात इवाहमस्मि ॥
किमेतया वाचा कृणवाऽहं तव? प्राक्रमिषम् उषसामग्रियेव। पुरूरवः, पुनरस्तं परेहि; दुरापना वात इवाहमस्मि।
Mantra 3
इषुर्न श्रिय इषुधेरसना गोषाः शतसा न रंहिः । अवीरे क्रतौ वि दविद्युतन्नोरा न मायुं चितयन्त धुनयः ॥
इषुर्न श्रिय इव, इषुधेरसना इव, गोषाः शतसा न रंहिरिव—एवं नः क्रतुः विदविद्युतत्। किन्तु अवीरे क्रतौ धुनयः नः मायुम् अपि न चितयन्ति, न च आर्तं नादं शृण्वन्ति।
Mantra 4
सा वसु दधती श्वशुराय वय उषो यदि वष्ट्यन्तिगृहात् । अस्तं ननक्षे यस्मिञ्चाकन्दिवा नक्तं श्नथिता वैतसेन ॥
सा वसु दधती, उषसि श्वशुराय वयः वष्टि; ततः अन्तिगृहात् प्रत्येति—तस्मिन् लक्ष्ये यत्र दिवा नक्तं च वैतसेनः श्नथिता बन्धान्।
Mantra 5
त्रिः स्म माह्नः श्नथयो वैतसेनोत स्म मेऽव्यत्यै पृणासि । पुरूरवोऽनु ते केतमायं राजा मे वीर तन्वस्तदासीः ॥
त्रिः स्म माह्नः वैतसेनः श्नथयः श्नथयति; उत स्म मेऽव्यत्यै मां पृणासि। पुरूरवो, तव केतम् अनु अहम् आयम्; राजा मे वीर, तन्वः तदा आसीः।
Mantra 6
या सुजूर्णिः श्रेणिः सुम्नआपिर्ह्रदेचक्षुर्न ग्रन्थिनी चरण्युः । ता अञ्जयोऽरुणयो न सस्रुः श्रिये गावो न धेनवोऽनवन्त ॥
या सुजूर्णिः श्रेणयः सुम्नापयः हृदेचक्षुषः, न ग्रन्थिन्यः किन्तु स्वच्छन्दचर्यवत्यः—ता अञ्जय इव अरुणाः सस्रुः; श्रियै च वर्धनाय च गाव इव, धेनव इव चानवन्तः प्रवव्रजुः।
Mantra 7
समस्मिञ्जायमान आसत ग्ना उतेमवर्धन्नद्यः स्वगूर्ताः । महे यत्त्वा पुरूरवो रणायावर्धयन्दस्युहत्याय देवाः ॥
समस्मिञ्जायमाने त्वयि ग्ना दीप्ताः आसन्; उत स्वगूर्ता अद्यः (नद्यः) अपि त्वाम् अवर्धयन्। महे कर्मणे, हे पुरूरवः, रणाय दस्युहत्याय च देवाः त्वाम् अवर्धयन्।
Mantra 8
सचा यदासु जहतीष्वत्कममानुषीषु मानुषो निषेवे । अप स्म मत्तरसन्ती न भुज्युस्ता अत्रसन्रथस्पृशो नाश्वाः ॥
सचा यदा असु अमानुषीषु गतिषु मानुषो निषेवे, यदा ताः मर्त्यं तनुं जहति—तदा न स्थिरा भवन्ति; मत्तः भयात् अपसस्रुः, रथस्पृशोऽश्वा इव त्रसन्तः।
Mantra 9
यदासु मर्तो अमृतासु निस्पृक्सं क्षोणीभिः क्रतुभिर्न पृङ्क्ते । ता आतयो न तन्वः शुम्भत स्वा अश्वासो न क्रीळयो दन्दशानाः ॥
यदा अमृतासु मर्तोऽस्पृष्टः क्षोणीभिः क्रतुभिर्नामृतैः सह न पृङ्क्ते, तदा ता आतयः तस्य तन्वः शुम्भन्ति न। स्वा एव सन्त्योऽप्यसमन्विताः—क्रीळयः अश्वा इव दन्दशानाः चञ्चवो भवन्ति।
Mantra 10
विद्युन्न या पतन्ती दविद्योद्भरन्ती मे अप्या काम्यानि । जनिष्टो अपो नर्यः सुजातः प्रोर्वशी तिरत दीर्घमायुः ॥
विद्युन्निव पतन्ती सा द्योतते, मे अपि गूढानि काम्यानि उद्भरन्ती। ‘जनिष्टः’—अपां नर्यः सुजातः; उर्वशी तम् अग्रे नयतु, दीर्घमायुषः पारम्।
Mantra 11
जज्ञिष इत्था गोपीथ्याय हि दधाथ तत्पुरूरवो म ओजः । अशासं त्वा विदुषी सस्मिन्नहन्न म आशृणोः किमभुग्वदासि ॥
जज्ञिषे इत्था; तस्माद् गोपीथ्याय तत् ओजः मयि दधाथ, हे पुरूरवः। तथापि विदुषी सतीऽहं तस्मिन्नहनि त्वाम् अशासम् न; त्वं मम वचो नाशृणोः—किमर्थम् अभुग्वदिव वदसि?
Mantra 13
प्रति ब्रवाणि वर्तयते अश्रु चक्रन्न क्रन्ददाध्ये शिवायै । प्र तत्ते हिनवा यत्ते अस्मे परेह्यस्तं नहि मूर मापः ॥
प्रति ब्रुवाण्यश्रूणि निवर्तन्ते; स क्रन्दति, न तु शिवाय शान्तये। यत्तेऽस्मासु तत्ते प्रहिणोमि—परेहि, अस्तं गच्छ; मा मूढ, मामुपैहि।
Mantra 14
सुदेवो अद्य प्रपतेदनावृत्परावतं परमां गन्तवा उ । अधा शयीत निॠतेरुपस्थेऽधैनं वृका रभसासो अद्युः ॥
अद्य सुदेवः प्रपतेद् अनावृत्—परावतं परमां गन्तुम्। अथ स निरृतेरुपस्थे शयीते; अथैनं वृका रभसासोऽद्युः।
Mantra 15
पुरूरवो मा मृथा मा प्र पप्तो मा त्वा वृकासो अशिवास उ क्षन् । न वै स्त्रैणानि सख्यानि सन्ति सालावृकाणां हृदयान्येता ॥
हे पुरूरवः, मा मृथाः; मा प्रपप्तो विनाशाय। मा त्वा वृका अशिवासः क्षन्। न वै स्त्रैणानि सख्यानि स्थिराणि; सालावृकाणां हृदयान्येतानि—बहिर्मित्राणि, अन्तःप्रहर्तॄणि।
Mantra 16
यद्विरूपाचरं मर्त्येष्ववसं रात्रीः शरदश्चतस्रः । घृतस्य स्तोकं सकृदह्न आश्नां तादेवेदं तातृपाणा चरामि ॥
यदहं विरूपाचरं मर्त्येष्ववसं रात्रीः शरदश्चतस्रः । घृतस्य स्तोकं सकृदह्ना आश्नां तादेवेदं तातृपाणा चरामि ॥
Mantra 17
अन्तरिक्षप्रां रजसो विमानीमुप शिक्षाम्युर्वशीं वसिष्ठः । उप त्वा रातिः सुकृतस्य तिष्ठान्नि वर्तस्व हृदयं तप्यते मे ॥
अन्तरिक्षप्रां रजसो विमानीमुप शिक्षाम्युवर्शीं वसिष्ठः । उप त्वा रातिः सुकृतस्य तिष्ठान्नि वर्तस्व हृदयं तप्यते मे ॥
Mantra 18
इति त्वा देवा इम आहुरैळ यथेमेतद्भवसि मृत्युबन्धुः । प्रजा ते देवान्हविषा यजाति स्वर्ग उ त्वमपि मादयासे ॥
इति त्वा देवा इम आहुरैळ यथेमेतद्भवसि मृत्युबन्धुः । प्रजा ते देवान्हविषा यजाति स्वर्ग उ त्वमपि मादयासे ॥
Frequently Asked Questions
It is a conversation between a human king and a divine apsaras. Their love becomes a lesson about why the human world cannot hold the divine on its own terms, and how sacrifice and right order give a lawful connection to heaven.
Because it draws a clear boundary: passion cannot override the conditions of embodied life. The hymn teaches that immortality is approached through alignment with cosmic order—especially through yajña and disciplined will (kratu)—not through possession.
It suggests that inspiration and beauty (apsaras-like energies) must be met with steadiness of mind and discernment. Otherwise, impulses remain restless and unharmonized; when integrated, they ‘adorn’ life and support duty, continuity, and higher joy.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.