Prakarana 25
This Sopāna is the awakening of bhakti through auspicious beginnings (mangal), right-seeing (darśana), and the first decisive recognition of Rāma’s divinity in human sweetness. In the Janaka-sabhā and Sītā-svayaṃvara atmosphere, the seeker’s mind learns to move from social spectacle (rāj-samāj, rāṅg-bhūmi) to inner adoration (anurāga), where each beholder sees the Lord according to their bhāvanā—thus training perception itself as a spiritual instrument.
अस्मिन् बालकाण्डखण्डे (दोहा २४०–२४९) तुलसीदासः अद्भुतशृङ्गारयोः रसं संयोज्य तत्क्षणमेव भक्तिरसे रूपान्तरयति। बाह्यतः राजकीयः समारम्भः, अन्तस्तु भावनायाः प्रयोगशाला; ‘जिन्ह कें रही भावना जैसी, प्रभु मूरति तिन्ह देखी तैसी’ इति वाक्यं तत्त्वनिर्णयस्य कर्णधारः। केचित् राजानः भयम् अथवा स्पर्धां पश्यन्ति; योगिन्यः तत्त्वं पश्यन्ति; भक्ताः इष्टदेवतां पश्यन्ति; स्त्रियः अनुपमं सौन्दर्यं पश्यन्ति; जनकः धर्मपरिपूर्तिं पश्यति। एषा बहुदृष्टिः न सापेक्षवादः, किन्तु उपदेशपद्धतिः—प्रत्येकः जीवः गुणाधारितप्रतिक्रियातः प्रेमाधारितपरिचयपर्यन्तं दृष्टिं परिशोध्य आरोहति। निर्गुणसगुणसमन्वयः अत्र निहितः: स एव रामः योगिनां प्रति ‘परमतत्त्वमयः’, नागरिकानां प्रति ‘नरभूषणः’। छन्दसः चौपाईदोहास्पन्दनं भावोच्छ्वासान् ध्यानरूपे स्थिरीकरोति; अतः पाठः लिटुर्ग्यरूपेण जप्यः, आध्यात्मिकक्रमेण च—दर्शनात् शरणागतेः यथार्थं सोपानगमनम्।
Characters
Verses
चौपाई 240.1-4
सीय स्वयंबरु देखिअ जाई।ईसु काहि धौं देइ बड़ाई।।
लखन कहा जस भाजनु सोई।नाथ कृपा तव जापर होई।।
हरषे मुनि सब सुनि बर बानी।दीन्हि असीस सबहिं सुखु मानी।।
पुनि मुनिबृंद समेत कृपाला।देखन चले धनुषमख साला।।
रंगभूमि आए दोउ भाई।असि सुधि सब पुरबासिन्ह पाई।।
चले सकल गृह काज बिसारी।बाल जुबान जरठ नर नारी।।
देखी जनक भीर भै भारी।सुचि सेवक सब लिए हँकारी।।
तुरत सकल लोगन्ह पहिं जाहू।आसन उचित देहू सब काहू।।
sīya svayaṁbaru dekhia jāī |īsu kāhi dhauṁ dei baṛāī ||
lakhana kahā jasa bhājanu soī |nātha kṛpā tava jāpara hoī ||
haraṣe muni saba suni bara bānī |dīnhi asīsa sabahiṁ sukhu mānī ||
puni munibṛṁda sameta kṛpālā |dekhana cale dhanuṣamakha sālā ||
raṁgabhūmi āe dou bhāī |asi sudhi saba purabāsinha pāī ||
cale sakala gṛha kāja bisārī |bāla jubāna jaraṭha nara nārī ||
dekhī janaka bhīra bhai bhārī |suci sevaka saba lie hãkārī ||
turata sakala loganha pahiṁ jāhū |āsana ucita dehū saba kāhū ||
सीतायाः स्वयंवरं द्रष्टुं गच्छामः, ईश्वरः कस्मै महिमानं ददाति इति अपि पश्यामः। लक्ष्मणः अवोचत्: हे नाथ, यस्मिन् तव कृपा भवति, सः एव तस्य यशसः पात्रं भविष्यति। सर्वे मुनयः इमाम् उत्तमाम् वाणीम् श्रुत्वा हर्षिताः अभवन्, तथा सर्वेभ्यः आशीर्वादम् दत्त्वा प्रसन्नाः अभवन्। ततः कृपालुः भगवान् मुनिगणेन सह धनुर्यज्ञस्य सभाम् द्रष्टुं प्रस्थितः। दौ भ्रातरौ रंगभूमिम् प्राप्तौ इति एषा वार्ता नगरस्य सर्वेभ्यः निवासिभ्यः प्राप्ता। गृहकार्याणि विस्मृत्य सर्वे प्रस्थिताः, बालाः, युवानः, वृद्धाः, नराः, नार्यः च। जनकः अपश्यत् यत् भीरः अतिभारी अभवत्, तथा स्वस्य सर्वान् विश्वस्तान् सेवकान् आहूतवान्। त्वरितम् सर्वान् जनान् प्रति गच्छत, सर्वेभ्यः उचितम् आसनम् दत्त।
दोहा 240
कहि मृदु बचन बिनीत तिन्ह बैठारे नर नारि।उत्तम मध्यम नीच लघु निज निज थल अनुहारि।।240।।
kahi mṛdu bacana binīta tinha baiṭhāre nara nāri |uttama madhyama nīca laghu nija nija thala anuhāri ||240||
मृदूनि विनीतानि वचनानि कथयन्तः तैः नरनार्यः आसन्दिताः, उत्तममध्यमनीचलघूनां स्वस्वस्थानानुसारेण।
चौपाई 241.1-4
राजकुअँर तेहि अवसर आए।मनहुँ मनोहरता तन छाए।।
गुन सागर नागर बर बीरा।सुंदर स्यामल गौर सरीरा।।
राज समाज बिराजत रूरे।उडगन महुँ जनु जुग बिधु पूरे।।
जिन्ह कें रही भावना जैसी।प्रभु मूरति तिन्ह देखी तैसी।।
देखहिं रूप महा रनधीरा।मनहुँ बीर रसु धरें सरीरा।।
डरे कुटिल नृप प्रभुहि निहारी।मनहुँ भयानक मूरति भारी।।
रहे असुर छल छोनिप बेषा।तिन्ह प्रभु प्रगट कालसम देखा।।
पुरबासिन्ह देखे दोउ भाई।नरभूषन लोचन सुखदाई।।
rājakuãra tehi avasara āe |manahũ manoharatā tana chāe ||
guna sāgara nāgara bara bīrā |suṁdara syāmala gaura sarīrā ||
rāja samāja birājata rūre |uḍagana mahũ janu juga bidhu pūre ||
jinha keṁ rahī bhāvanā jaisī |prabhu mūrati tinha dekhī taisī ||
dekhahiṁ rūpa mahā ranadhīrā |manahũ bīra rasu dhareṁ sarīrā ||
ḍare kuṭila nṛpa prabhuhi nihārī |manahũ bhayānaka mūrati bhārī ||
rahe asura chala chonipa beṣā |tinha prabhu pragaṭa kālasama dekhā ||
purabāsinha dekhe dou bhāī |narabhūṣana locana sukhadāī ||
तस्मिन् काले राजकुमारौ समागतौ, यथा तयोः शरीरे मनोहरता व्याप्ता स्यात्। गुणसागरौ नागरश्रेष्ठवीरौ, सुन्दरौ, अन्यः श्यामलशरीरः अन्यश्च गौरशरीरः। राजसमाजे सुन्दरं विराजेते, यथा तारासमूहे द्वावपूर्णचन्द्रौ। यैः यथा भावना हृदये धारिता आसीत्, तैः प्रभोः मूर्तिः तथा दृष्टा। महान्तः रणवीराः तस्य रूपं पश्यन्ति, यथा वीररसः स्वयं शरीरं धारयेत्। कुटिलाः राजानः प्रभुं निरीक्ष्य भयं प्राप्तवन्तः, यथा सः भयानकः महान् मूर्तिः स्यात्। राजवेषधारिणः दानवाः प्रभुं प्रत्यक्षं कालसमानं दृष्टवन्तः। नगरवासिभिः द्वौ भ्रातरौ दृष्टौ, यौ मनुष्याणां भूषणौ नयनसुखदायकौ च।
दोहा 241
नारि बिलोकहिं हरषि हियँ निज निज रुचि अनुरूप।जनु सोहत सिंगार धरि मूरति परम अनूप।।241।।
nāri bilokahiṁ haraṣi hiyã nija nija ruci anurūpa |janu sohata siṁgāra dhari mūrati parama anūpa ||241||
स्त्रियः स्वस्वरुच्यनुरूपं हृदये हर्षं कृत्वा तमेक्षन्ते, यथा श्रृंगारः स्वयं परमानूपमूर्तिं धृत्वा सुशोभते।
चौपाई 242.1-4
बिदुषन्ह प्रभु बिराटमय दीसा।बहु मुख कर पग लोचन सीसा।।
जनक जाति अवलोकहिं कैसैं।सजन सगे प्रिय लागहिं जैसें।।
सहित बिदेह बिलोकहिं रानी।सिसु सम प्रीति न जाति बखानी।।
जोगिन्ह परम तत्वमय भासा।सांत सुद्ध सम सहज प्रकासा।।
हरिभगतन्ह देखे दोउ भ्राता।इष्टदेव इव सब सुख दाता।।
रामहि चितव भायँ जेहि सीया।सो सनेहु सुखु नहिं कथनीया।।
उर अनुभवति न कहि सक सोऊ।कवन प्रकार कहै कबि कोऊ।।
एहि बिधि रहा जाहि जस भाऊ।तेहिं तस देखेउ कोसलराऊ।।
biduṣanha prabhu birāṭamaya dīsā |bahu mukha kara paga locana sīsā ||
janaka jāti avalokahiṁ kaisaiṁ |sajana sage priya lāgahiṁ jaiseṁ ||
sahita bideha bilokahiṁ rānī |sisu sama prīti na jāti bakhānī ||
joginha parama tatvamaya bhāsā |sāṁta suddha sama sahaja prakāsā ||
haribhagatanha dekhe dou bhrātā |iṣṭadeva iva saba sukha dātā ||
rāmahi citava bhāyã jehi sīyā |so sanehu sukhu nahiṁ kathanīyā ||
ura anubhavati na kahi saka soū |kavana prakāra kahai kabi koū ||
ehi bidhi rahā jāhi jasa bhāū |tehiṁ tasa dekheu kosalarāū ||
विद्वज्जनानां प्रभुः विराट्स्वरूपः प्रत्यभात्, बहुभिः मुखहस्तपदनेत्रशीर्षैः युक्तः। जनकस्य बान्धवाः तं कथम् अवलोकयन्? यथा प्रियबान्धवाः स्निग्धमित्राः प्रेमिभ्यः भान्ति। विदेहेन सह राज्ञ्यः तं बालकवत् अपश्यन्, तेषां प्रीतिः न वर्णनीया। योगिभ्यः सः परमतत्त्वमयः आभात्, शान्तः शुद्धः समः स्वयंप्रकाशश्च। हरिभक्ताः द्वौ भ्रातरौ इष्टदेवतामिव अपश्यन्, सर्वसुखदातारम्। यया प्रीत्या सीता रामम् अचिक्षेप, तस्याः सुखं न कथनीयम्। सा स्वयं हृदये अनुभवति न च कथयितुं शक्नोति; कः कविः कथं वर्णयेत्? एवं येन येन भावेन यः आसीत्, तेन तेन भावेन कोसलराजपुत्रम् अपश्यन्।
दोहा 242
राजत राज समाज महुँ कोसलराज किसोर।सुंदर स्यामल गौर तन बिस्व बिलोचन चोर।।242।।
rājata rāja samāja mahũ kosalarāja kisora |suṁdara syāmala gaura tana bisva bilocana cora ||242||
कोसलाधीश्वरस्य द्वौ राजकुमारौ राजसमाजे शोभेते; तयोः सुन्दरे शरीरे एकं श्यामलम् अन्यच्च गौरम् आसीत्, तौ च समस्तविश्वस्य नयनयोः चौरौ आस्ताम्।
चौपाई 243.1-4
सहज मनोहर मूरति दोऊ।कोटि काम उपमा लघु सोऊ।।
सरद चंद निंदक मुख नीके।नीरज नयन भावते जी के।।
चितवत चारु मार मनु हरनी।भावति हृदय जाति नहीं बरनी।।
कल कपोल श्रुति कुंडल लोला।चिबुक अधर सुंदर मृदु बोला।।
कुमुदबंधु कर निंदक हाँसा।भृकुटी बिकट मनोहर नासा।।
भाल बिसाल तिलक झलकाहीं।कच बिलोकि अलि अवलि लजाहीं।।
पीत चौतनीं सिरन्हि सुहाई।कुसुम कलीं बिच बीच बनाईं।।
रेखें रुचिर कंबु कल गीवाँ।जनु त्रिभुवन सुषमा की सीवाँ।।
sahaja manohara mūrati doū |koṭi kāma upamā laghu soū ||
sarada caṁda niṁdaka mukha nīke |nīraja nayana bhāvate jī ke ||
citavata cāru māra manu haranī |bhāvati hṛdaya jāti nahīṁ baranī ||
kala kapola śruti kuṁḍala lolā |cibuka adhara suṁdara mṛdu bolā ||
kumudabaṁdhu kara niṁdaka hā̃sā |bhṛkuṭī bikaṭa manohara nāsā ||
bhāla bisāla tilaka jhalakāhīṁ |kaca biloki ali avali lajāhīṁ ||
pīta cautanīṁ siranhi suhāī |kusuma kalīṁ bica bīca banāīṁ ||
rekheṁ rucira kaṁbu kala gīvā̃ |janu tribhuvana suṣamā kī sīvā̃ ||
द्वे विग्रहे स्वाभाविकमनोहरे आस्ताम्, ययोः उपमायां कोटिकामदेवोऽपि लघुः स्यात्। तयोः शुभ्राणि मुखानि शरच्चन्द्रम् निन्दन्ति स्म, कमलनयने च हृदयाय प्रिये आस्ताम्। तयोः मनोहरः प्रेक्षणः कामस्यापि मनः अपहरति स्म; हृदयं प्रीणयति, न च वर्णयितुं शक्यते। तयोः कपोले सुव्यक्ते, कर्णयोः कुण्डले लोले; चिबुकौ ओष्ठौ च सुन्दरौ, वाग् मृदुला च। तयोः हासः कुमुदबन्धोः चन्द्रमसः किरणान् निन्दति स्म; भ्रूः चापाकारः, नासिका च मनोहरा। तयोः विशालललाटयोः तिलकः भासते स्म, केशान् दृष्ट्वा भ्रमराणां पङ्क्तयः लज्जन्ति स्म। तयोः शिरसोः पीतानि शिरोवेष्टनानि सुभगानि आसन्, मध्ये मध्ये पुष्पकलिकाभिः विरचितानि। तयोः कंबुसदृशौ कण्ठौ रुचिररेखाभिः युक्तौ, इव त्रिभुवनसौन्दर्यस्य सीमा।
दोहा 243
कुंजर मनि कंठा कलित उरन्हि तुलसिका माल।बृषभ कंध केहरि ठवनि बल निधि बाहु बिसाल।।243।।
kuṁjara mani kaṁṭhā kalita uranhi tulasikā māla |bṛṣabha kaṁdha kehari ṭhavani bala nidhi bāhu bisāla ||243||
गजमुक्तामणिभिः कण्ठे सुशोभिते उरसि च तुलसीमाला आसन्। वृषभकन्धरौ सिंहगतिश्च बलनिधयश्च दीर्घबाहवः।
चौपाई 244.1-4
कटि तूनीर पीत पट बाँधे।कर सर धनुष बाम बर काँधे।।
पीत जग्य उपबीत सुहाए।नख सिख मंजु महाछबि छाए।।
देखि लोग सब भए सुखारे।एकटक लोचन चलत न तारे।।
हरषे जनकु देखि दोउ भाई।मुनि पद कमल गहे तब जाई।।
करि बिनती निज कथा सुनाई।रंग अवनि सब मुनिहि देखाई।।
जहँ जहँ जाहि कुअँर बर दोऊ।तहँ तहँ चकित चितव सबु कोऊ।।
निज निज रुख रामहि सबु देखा।कोउ न जान कछु मरमु बिसेषा।।
भलि रचना मुनि नृप सन कहेऊ।राजाँ मुदित महासुख लहेऊ।।
kaṭi tūnīra pīta paṭa bā̃dhe |kara sara dhanuṣa bāma bara kā̃dhe ||
pīta jagya upabīta suhāe |nakha sikha maṁju mahāchabi chāe ||
dekhi loga saba bhae sukhāre |ekaṭaka locana calata na tāre ||
haraṣe janaku dekhi dou bhāī |muni pada kamala gahe taba jāī ||
kari binatī nija kathā sunāī |raṁga avani saba munihi dekhāī ||
jahã jahã jāhi kuãra bara doū |tahã tahã cakita citava sabu koū ||
nija nija rukha rāmahi sabu dekhā |kou na jāna kachu maramu biseṣā ||
bhali racanā muni nṛpa sana kaheū |rājā̃ mudita mahāsukha laheū ||
तयोः कट्यां पीतवस्त्रबद्धौ तूणीरौ आस्ताम्, हस्तयोः शरधनुषी, वामे च उत्तमे स्कन्धे धनुः आसीत्। पीतौ यज्ञोपवीतौ सुन्दरौ आस्ताम्, नखात् शिखापर्यन्तं तौ मनोज्ञौ, महता छबिना व्याप्तौ च। तौ दृष्ट्वा सर्वे जनाः प्रीतिमन्तः अभवन्, तेषां नेत्रे एकाग्रे आस्ताम्, तारा न चलितवन्तः। जनकः तौ भ्रातरौ दृष्ट्वा हर्षितः अभवत्, ततः मुनेः चरणकमले गृहीतवान्। विनयं कृत्वा स्वकथां श्रावितवान्, रङ्गभूमिं सर्वां मुनये दर्शितवान् च। यत्र यत्र तौ श्रेष्ठौ कुमारौ गतवन्तौ, तत्र तत्र सर्वे आश्चर्येण अपश्यन्। प्रत्येकः रामम् स्वप्रति आवर्तितम् दृष्टवान्, कोऽपि तु विशेषं रहस्यं न अजानत्। मुनिः राज्ञे अवोचत् यत् रचना उत्तमा अस्ति, राजा च प्रहर्षितः महत् सुखम् अलभत।
दोहा 244
सब मंचन्ह ते मंचु एक सुंदर बिसद बिसाल।मुनि समेत दोउ बंधु तहँ बैठारे महिपाल।।244।।
saba maṁcanha te maṁcu eka suṁdara bisada bisāla |muni sameta dou baṁdhu tahã baiṭhāre mahipāla ||244||
सर्वेषु मञ्चेषु एकः मञ्चः सुन्दरः श्वेतः विशालश्चासीत्। तत्र च राजा द्वौ भ्रातरौ मुनिना सह उपवेशयामास।
चौपाई 245.1-4
प्रभुहि देखि सब नृप हियँ हारे।जनु राकेस उदय भएँ तारे।।
असि प्रतीति सब के मन माहीं।राम चाप तोरब सक नाहीं।।
बिनु भंजेहुँ भव धनुषु बिसाला।मेलिहि सीय राम उर माला।।
अस बिचारि गवनहु घर भाई।जसु प्रतापु बलु तेजु गवाँई।।
बिहसे अपर भूप सुनि बानी।जे अबिबेक अंध अभिमानी।।
तोरेहुँ धनुषु ब्याहु अवगाहा।बिनु तोरें को कुअँरि बिआहा।।
एक बार कालउ किन होऊ।सिय हित समर जितब हम सोऊ।।
यह सुनि अवर महिप मुसकाने।धरमसील हरिभगत सयाने।।
prabhuhi dekhi saba nṛpa hiyã hāre |janu rākesa udaya bhaẽ tāre ||
asi pratīti saba ke mana māhīṁ |rāma cāpa toraba saka nāhīṁ ||
binu bhaṁjehũ bhava dhanuṣu bisālā |melihi sīya rāma ura mālā ||
asa bicāri gavanahu ghara bhāī |jasu pratāpu balu teju gavā̃ī ||
bihase apara bhūpa suni bānī |je abibeka aṁdha abhimānī ||
torehũ dhanuṣu byāhu avagāhā |binu toreṁ ko kuãri biāhā ||
eka bāra kālau kina hoū |siya hita samara jitaba hama soū ||
yaha suni avara mahipa musakāne |dharamasīla haribhagata sayāne ||
भगवन्तं दृष्ट्वा सर्वे राजानः हृदयेन पराजिताः अभवन्, यथा पूर्णचन्द्रोदये ताराः। सर्वेषां मनसि एषा प्रतीतिः अभवत्, यद् रामः धनुः भञ्जितुं शक्नोति। शिवस्य विशालं धनुः न भञ्जयित्वा अपि, सीता रामस्य वक्षसि मालां स्थापयिष्यति। एवं विचार्य, भ्रातरः, यशः प्रतापं बलं तेजः च हृत्वा, गृहं प्रतिवर्तध्वम्। अविवेकान्धाः अभिमानिनः च अन्ये राजानः इमां वाचं श्रुत्वा अहसन्। धनुः भग्नं अपि विवाहः दुर्लभः; भग्नं विना कः कुमार्याः विवाहं कर्तुं शक्नोति? एकवारं कालः अपि आगच्छतु; सीतायै वयं तं अपि युद्धे जयिष्यामः। इदं श्रुत्वा अन्ये राजानः अहसन्, ये धर्मशीलाः हरिभक्ताः प्राज्ञाः च आसन्।
सोरठा 245
सीय बिआहबि राम गरब दूरि करि नृपन्ह के।जीति को सक संग्राम दसरथ के रन बाँकुरे।।245।।
sīya biāhabi rāma garaba dūri kari nṛpanha ke |jīti ko saka saṁgrāma dasaratha ke rana bā̃kure ||245||
सीतायाः रामेण सह विवाहः भविष्यति, राज्ञां गर्वं दूरीकृत्य। रणे दशरथस्य पुत्रान् रणवीरान् कः जेतुं शक्नोति?
चौपाई 246.1-4
ब्यर्थ मरहु जनि गाल बजाई।मन मोदकन्हि कि भूख बुताई।।
सिख हमारि सुनि परम पुनीता।जगदंबा जानहु जियँ सीता।।
जगत पिता रघुपतिहि बिचारी।भरि लोचन छबि लेहु निहारी।।
सुंदर सुखद सकल गुन रासी।ए दोउ बंधु संभु उर बासी।।
सुधा समुद्र समीप बिहाई।मृगजलु निरखि मरहु कत धाई।।
करहु जाइ जा कहुँ जोई भावा।हम तौ आजु जनम फलु पावा।।
अस कहि भले भूप अनुरागे।रूप अनूप बिलोकन लागे।।
देखहिं सुर नभ चढ़े बिमाना।बरषहिं सुमन करहिं कल गाना।।
byartha marahu jani gāla bajāī |mana modakanhi ki bhūkha butāī ||
sikha hamāri suni parama punītā |jagadaṁbā jānahu jiyã sītā ||
jagata pitā raghupatihi bicārī |bhari locana chabi lehu nihārī ||
suṁdara sukhada sakala guna rāsī |e dou baṁdhu saṁbhu ura bāsī ||
sudhā samudra samīpa bihāī |mṛgajalu nirakhi marahu kata dhāī ||
karahu jāi jā kahũ joī bhāvā |hama tau āju janama phalu pāvā ||
asa kahi bhale bhūpa anurāge |rūpa anūpa bilokana lāge ||
dekhahiṁ sura nabha caṛhe bimānā |baraṣahiṁ sumana karahiṁ kala gānā ||
व्यर्थं वाग्विलासेन न म्रियध्वम्। मनसि कल्पितैर्मोदकैः कस्यापि क्षुधा कदापि न शान्ता। अस्माकमिमां परमपवित्रां शिक्षां शृणुत। हृदये जानीत यद् सीता जगदम्बा। रघुपतिं जगतः पितरं विचिन्त्य तस्यां शोभां निरीक्ष्य नेत्रे पूरयत। इमौ द्वौ भ्रातरौ सुन्दरौ सुखदौ सर्वगुणराशी शम्भोः हृदये निवसतः। सुधासमुद्रस्य समीपे स्थित्वा किं मृगतृष्णिकां दृष्ट्वा मरणाय धावथ। यत्र वः रोचते तत्र गत्वा कुरुत। वयं त्वद्य जन्मफलं प्राप्तवन्तः। एवं वदन्तः साध्वो राजानः स्नेहेन पूर्णाः सन्तः तदनूप्यं रूपं निरीक्षितुं प्रवृत्ताः। देवाः आकाशे विमानानि आरुह्य पश्यन्ति, पुष्पाणि वर्षन्ति, मधुराणि गीतानि गायन्ति च।
दोहा 246
जानि सुअवसरु सीय तब पठई जनक बोलाई।चतुर सखीं सुंदर सकल सादर चलीं लवाईं।।246।।
jāni suavasaru sīya taba paṭhaī janaka bolāī |catura sakhīṁ suṁdara sakala sādara calīṁ lavāīṁ ||246||
तदा जनकः शुभमवसरं ज्ञात्वा सन्देशं प्रेषयित्वा सीतामाहूतवान्। ताः सर्वाः चतुराः सुन्दराश्च सख्यः सादरं तां नीतवत्यः।
चौपाई 247.1-4
सिय सोभा नहिं जाइ बखानी।जगदंबिका रूप गुन खानी।।
उपमा सकल मोहि लघु लागीं।प्राकृत नारि अंग अनुरागीं।।
सिय बरनिअ तेइ उपमा देई।कुकबि कहाइ अजसु को लेई।।
जौ पटतरिअ तीय सम सीया।जग असि जुबति कहाँ कमनीया।।
गिरा मुखर तन अरध भवानी।रति अति दुखित अतनु पति जानी।।
बिष बारुनी बंधु प्रिय जेही।कहिअ रमासम किमि बैदेही।।
जौ छबि सुधा पयोनिधि होई।परम रूपमय कच्छप सोई।।
सोभा रजु मंदरु सिंगारू।मथै पानि पंकज निज मारू।।
siya sobhā nahiṁ jāi bakhānī |jagadaṁbikā rūpa guna khānī ||
upamā sakala mohi laghu lāgīṁ |prākṛta nāri aṁga anurāgīṁ ||
siya barania tei upamā deī |kukabi kahāi ajasu ko leī ||
jau paṭataria tīya sama sīyā |jaga asi jubati kahā̃ kamanīyā ||
girā mukhara tana aradha bhavānī |rati ati dukhita atanu pati jānī ||
biṣa bārunī baṁdhu priya jehī |kahia ramāsama kimi baidehī ||
jau chabi sudhā payonidhi hoī |parama rūpamaya kacchapa soī ||
sobhā raju maṁdaru siṁgārū |mathai pāni paṁkaja nija mārū ||
सीतायाः सौन्दर्यं वर्णयितुं न शक्यते। सा हि जगदम्बिका, रूपगुणानां खानिः। सर्वा उपमाः मे लघ्वः प्रतीयन्ते, यतः ताः प्राकृतनारीणाम् अङ्गेषु अनुरज्यन्ते। यदि कश्चित् सीतां वर्णयित्वा एवमुपमां दद्यात्, सः कुकविः सञ्ज्ञः स्यात्, अपकीर्तिं च लभेत। यदि सीतासमानया स्त्रिया सह तुल्यता क्रियेत, जगति तादृशी कामनीया युवति कुत्र वर्तते? सरस्वती वाचाला, भवान्याः शरीरम् अर्धम् अस्ति, रतिश्च अतीव दुःखिता, यतः तस्याः पतिः अनाकारः। लक्ष्मीश्च, यस्याः प्रियौ भ्रातरौ विषम् मदिरा च, तस्याः समाना वैदेही कथं कथ्येत? यदि सौन्दर्यमेव अमृतसिन्धुः स्यात्, स एव कच्छपः परमरूपमयः स्यात्, यदि प्रभा रज्जुः स्यात्, शृङ्गारो मन्दरः स्यात्, कामदेवश्च स्वकेन कमलहस्तेन स्वयं मथ्नीयात्,
दोहा 247
एहि बिधि उपजै लच्छि जब सुंदरता सुख मूल।तदपि सकोच समेत कबि कहहिं सीय समतूल।।247।।
ehi bidhi upajai lacchi jaba suṁdaratā sukha mūla |tadapi sakoca sameta kabi kahahiṁ sīya samatūla ||247||
एवं यदा लक्ष्मीः सौन्दर्यस्य सुखस्य च मूलं जन्म प्राप्तवती, तदापि कवयः सीतायाः समतुल्यत्वं कथयन्तः सङ्कोचं भजन्ते।
चौपाई 248.1-4
चलिं संग लै सखीं सयानी।गावत गीत मनोहर बानी।।
सोह नवल तनु सुंदर सारी।जगत जननि अतुलित छबि भारी।।
भूषन सकल सुदेस सुहाए।अंग अंग रचि सखिन्ह बनाए।।
रंगभूमि जब सिय पगु धारी।देखि रूप मोहे नर नारी।।
हरषि सुरन्ह दुंदुभीं बजाई।बरषि प्रसून अपछरा गाई।।
पानि सरोज सोह जयमाला।अवचट चितए सकल भुआला।।
सीय चकित चित रामहि चाहा।भए मोहबस सब नरनाहा।।
मुनि समीप देखे दोउ भाई।लगे ललकि लोचन निधि पाई।।
caliṁ saṁga lai sakhīṁ sayānī |gāvata gīta manohara bānī ||
soha navala tanu suṁdara sārī |jagata janani atulita chabi bhārī ||
bhūṣana sakala sudesa suhāe |aṁga aṁga raci sakhinha banāe ||
raṁgabhūmi jaba siya pagu dhārī |dekhi rūpa mohe nara nārī ||
haraṣi suranha duṁdubhīṁ bajāī |baraṣi prasūna apacharā gāī ||
pāni saroja soha jayamālā |avacaṭa citae sakala bhuālā ||
sīya cakita cita rāmahi cāhā |bhae mohabasa saba naranāhā ||
muni samīpa dekhe dou bhāī |lage lalaki locana nidhi pāī ||
सा प्रज्ञाभिः सखीभिः सह चलति स्म, याः मधुरमनोहरस्वरेण गीतानि गायन्ति स्म। तस्याः नवयौवनं तनुः सुन्दरशाटिकायाम् अशोभत; सा जगतः जननी अतुल्यप्रभावा आसीत्। तस्याः सर्वाणि आभूषणानि उत्तमानि सुरूपाणि च आसन्, यानि सखीभिः अङ्गे अङ्गे सुसज्जितानि। यदा सीता रङ्गभूमौ पादम् अक्षिपत्, तदा तस्याः रूपं दृष्ट्वा पुरुषाः स्त्रियः च मोहिताः अभवन्। देवाः हृष्टाः दुन्दुभीन् अवादयन्; अप्सरसः पुष्पाणि अवर्षयन् अगायन् च। तस्याः कमलहस्ते जयमाला अशोभत, सर्वे राजानः अकस्मात् उत्कण्ठया ताम् अपश्यन्। सीता चकितहृदया रामम् अकामयत, सर्वे राजानः मोहवशम् अगच्छन्। सा मुनेः समीपे द्वौ भ्रातरौ अपश्यत्, तस्याः नयने उत्कण्ठया तौ अलगते, यथा निधिम् अलभेताम्।
दोहा 248
गुरजन लाज समाजु बड़ देखि सीय सकुचानि।लागि बिलोकन सखिन्ह तन रघुबीरहि उर आनि।।248।।
gurajana lāja samāju baṛa dekhi sīya sakucāni |lāgi bilokana sakhinha tana raghubīrahi ura āni ||248||
गुरूणां लाजा च महान् समाजः च दृष्ट्वा सीता लज्जया सकुचत्। रघुवीरं हृदये आनीय सखीजनान् प्रेक्षितुं प्रवृत्ता।
चौपाई 249.1-4
राम रूपु अरु सिय छबि देखें।नर नारिन्ह परिहरीं निमेषें।।
सोचहिं सकल कहत सकुचाहीं।बिधि सन बिनय करहिं मन माहीं।।
हरु बिधि बेगि जनक जड़ताई।मति हमारि असि देहि सुहाई।।
बिनु बिचार पनु तजि नरनाहु।सीय राम कर करै बिबाहू।।
जग भल कहहि भाव सब काहू।हठ कीन्हे अंतहुँ उर दाहू।।
एहिं लालसाँ मगन सब लोगू।बरु साँवरो जानकी जोगू।।
तब बंदीजन जनक बौलाए।बिरिदावली कहत चलि आए।।
कह नृप जाइ कहहु पन मोरा।चले भाट हियँ हरषु न थोरा।।
rāma rūpu aru siya chabi dekheṁ |nara nārinha pariharīṁ nimeṣeṁ ||
socahiṁ sakala kahata sakucāhīṁ |bidhi sana binaya karahiṁ mana māhīṁ ||
haru bidhi begi janaka jaṛatāī |mati hamāri asi dehi suhāī ||
binu bicāra panu taji naranāhu |sīya rāma kara karai bibāhū ||
jaga bhala kahahi bhāva saba kāhū |haṭha kīnhe aṁtahũ ura dāhū ||
ehiṁ lālasā̃ magana saba logū |baru sā̃varo jānakī jogū ||
taba baṁdījana janaka baulāe |biridāvalī kahata cali āe ||
kaha nṛpa jāi kahahu pana morā |cale bhāṭa hiyã haraṣu na thorā ||
रामस्य रूपं सीतायाश्च छबिं दृष्ट्वा नरनार्यः निमेषमपि न प्रक्षिपन्ति स्म। सर्वे चिन्ताकुलाः सन्तः कथने लज्जन्तः हृदये ब्रह्माणं प्रार्थयन्ति स्म। हे विधे, शीघ्रमेव जनकस्य दृढतां दूरीकुरु, तस्मै च अस्मद्भिः सदृशीं सुबुद्धिं प्रयच्छ। राजा विचारं विना स्वप्रतिज्ञां त्यजतु, सीतायाः रामेण सह विवाहं च कारयतु। जगत् तत् भद्रमिति कथयिष्यति, सर्वेषां च तत् रोचते; दृढतायां तु प्रवर्तमानायामन्ते हृदयं दह्यते। सर्वे जनाः अस्यामेव लालसायां मग्नाः आसन् यत् सावर्णः वरः जानक्यै सम्यक् योग्यः। ततः जनकः वन्दिनः आहूतवान्, ते च वंशस्य प्रशंसां कथयन्तः समायाताः। राजा अवदत्, गत्वा मम प्रतिज्ञां कथयत। वन्दिनः हृदये महान्तं हर्षं नीत्वा प्रस्थिताः।
दोहा 249
बोले बंदी बचन बर सुनहु सकल महिपाल।पन बिदेह कर कहहिं हम भुजा उठाइ बिसाल।।249।।
bole baṁdī bacana bara sunahu sakala mahipāla |pana bideha kara kahahiṁ hama bhujā uṭhāi bisāla ||249||
बन्दिनः उत्तमवाक्यानि अवदन् - "हे सर्वे राजानः, शृणुत। वयं महती भुजौ उत्थाप्य विदेहराजस्य प्रतिज्ञां कथयामः।
Inside Prakarana 25
Bhakti highlights
मुख्य भक्ति-शिक्षा ‘दर्शन-परिष्कार’ है: प्रभु को जैसा मन मानता है, वैसा ही अनुभव बनता है—अतः साधक को भावना को शुद्ध करना है। लक्ष्मण का संकेत ‘जस भाजनु सोई’ बताता है कि कृपा और महिमा का फल पात्रता (विनय, श्रद्धा, निष्कपटता) में उतरता है; ईश्वर की बड़ाई किसी बाह्य प्रतियोगिता से नहीं, अंतःकरण की तैयारी से प्रकट होती है। यह खण्ड सिखाता है कि सामाजिक कौतुक/प्रतिष्ठा की दृष्टि को भीतर मोड़कर ‘अनुराग’ में बदला जाए; तब वही राम—जो राजाओं को प्रतिद्वन्द्वी लगते हैं—भक्त को इष्ट-देव, योगी को परम तत्त्व, और जनक को धर्म-सिद्धि बनकर प्रकट होते हैं। भक्ति का सार: राम की मानुष-माधुरी में दिव्यता की निर्णायक पहचान और उसी पहचान से शरणागति की ओर सोपान-गति।
Compositional abstract
In this Bālakāṇḍa segment (Doha 240–249), Tulasīdāsa orchestrates a rāsa of adbhuta and śṛṅgāra that is immediately transfigured into bhakti-rasa. The arena is outwardly a royal spectacle, yet inwardly it is a laboratory of bhāvanā: ‘जिन्ह कें रही भावना जैसी, प्रभु मूरति तिन्ह देखी तैसी’ becomes the theological hinge. Kings see threat or contest; yoginīs see tattva; bhaktas see iṣṭa-deva; women see incomparable beauty; Janaka sees fulfillment of dharma. This plurality is not relativism but a pedagogy—each jīva ascends by refining perception from guṇa-based reaction to prema-based recognition. Nirguṇa–saguṇa synthesis is embedded: the same Rāma is ‘परम तत्वमय’ to yogins and ‘नरभूषन’ to citizens. The meter’s chaupai-doha pulse stabilizes emotional surges into contemplation, making the passage liturgically recitable and spiritually incremental—true Sopāna movement from seeing to surrender.
The emotional arc
मंगल-प्रवेश से आरम्भ होकर यह खण्ड ‘राज-समाज’ के कौतुक (adbhuta) और स्वयंबर-रंगभूमि की उत्कंठा में उठता है। फिर रामा-दर्शन के क्षण में सौन्दर्य-श्रृंगार (śṛṅgāra) तीव्र होता है—पर वह काम-रति नहीं, ‘भक्ति-रति’ में रूपान्तरित हो जाता है। सभा के भीतर अनेक दृष्टियाँ एक साथ जागती हैं: राजाओं में स्पर्धा/आशंका, जन-सामान्य में विस्मय, स्त्रियों में रूप-माधुर्य का हर्ष, योगिनियों में तत्त्व-बोध, भक्तों में इष्ट-देव का साक्षात्कार। ‘जिन्ह कें रही भावना जैसी…’ के बिन्दु पर भाव-बहुलता का शिखर आता है और फिर मन स्थिर होकर निर्णयात्मक पहचान में उतरता है—राम का मानुष-स्वरूप ही परम तत्त्व का सगुण-प्रकाश है। अन्तिम गति शान्त-रस/प्रसाद की है: दृष्टि का परिष्कार होकर ‘देखने’ से ‘मानने’ और ‘मानने’ से ‘समर्पण’ की सोपान-चाल बनती है।
The dialogue
- तुलसीदास (Kavi-narrator voice within the Manas’ layered discourse)सत्संगी पाठक/श्रोता (the devotee-community as implicit listener; locally also ‘पुरबासी’ as narrative listener) · नान्दी-घाट/कथाप्रवाह (Within the Manas’ four-saṃvāda architecture, this episode functions as the ‘darśana-ghāṭa’ moment of the Yājñavalkya–Bharadvāja stream: the text foregrounds how दृष्टि (seeing) becomes साधन (sādhana).
What happens
Rāma and Lakṣmaṇa proceed to the bow-sacrifice hall; the city gathers; Janaka arranges seating; the princes’ beauty and presence overwhelm the assembly; each group perceives Rāma according to its inner state; Sītā is summoned, enters with sakhīs, holds the jaymālā, and beholds Rāma—mutual heart-capture; bards announce Janaka’s vow.
The characters and their roles
- श्रीराम — स्वयंबर-सभा में दिव्य-मानुष माधुर्य का केन्द्र; सभी भावनाओं का आलम्बन
- लक्ष्मण — राम-गौरव के वक्ता; ‘जस भाजनु सोई’ द्वारा पात्रता/अनुग्रह का सिद्धान्त स्पष्ट करते हैं
- सीता — स्वयंबर का हेतु और धर्म-लक्ष्य; राम-प्राप्ति की प्रतीक-शक्ति (श्री)
- राजा जनक — धर्म-पालक, स्वयंबर-व्यवस्था के अधिष्ठाता; राम-दर्शन में कृतार्थता
- राजा/नरेश-समूह (आगत राजागण) — प्रतियोगिता, अहं/प्रतिष्ठा, भय-आशा के भाव; सामाजिक स्पर्धा का प्रतिनिधि
- सभा/नगर-जन (नागरिक) — कौतुक, विस्मय, मंगल-भाव; सामूहिक दर्शन-रस के वाहक
- स्त्रियाँ/नगर-वधूएँ — रूप-माधुर्य का आस्वाद; शुद्ध अनुराग की दिशा में मन का प्रवाह
- भक्त-जन — राम को इष्ट-देव रूप में देखते; दर्शन को साधना बनाते हैं
- योगिनी/योगी/मुनि-भाव (तत्त्वदर्शी) — राम में ‘परम तत्त्व’ का साक्षात्कार; निर्गुण-सगुण सेतु के साक्षी
- ईश्वर/ईसु (परमेश्वर-संकेत) — ‘काहि धौं देइ बड़ाई’ प्रश्न के माध्यम से दैवी-नियोजन और महिमा का प्रसंग
Bhakti in this prakarana
प्रधान: माधुर्य/श्रृंगार-आश्रित भक्ति (Sītā–Rāma mutual darśana as prema-bīja); सहायक: शान्त (yoginīs’ tattva-darśana), दास्य/वन्दना (Janaka’s विनय, muni-sevā), सख्य-छाया (city’s affectionate gaze).
Nirguna and saguna
The passage encodes Nirguṇa as ‘परम तत्वमय… सहज प्रकासा’ (yoginīs’ apprehension) and Saguṇa as the sensuous, iconically detailed rūpa-description (nakh-sikh, tilak, mālā, dhanuṣ). Tulasī reconciles them by making the same ontological Rāma accessible through adhikāra-bheda: perception varies (‘भावना जैसी’) while the Lord remains one. Thus, non-dual tattva is not denied; it is ‘personalized’ for bhakti without losing metaphysical depth.
The Puranic parallel
Vālmīki Rāmāyaṇa, Bālakāṇḍa (Sītā-svayaṃvara sabhā; Rāma–Lakṣmaṇa’s entry; Sītā’s garland moment anticipatory). Also parallels in Adhyātma Rāmāyaṇa: the ‘bhāvanā-anusāra darśana’ motif (devotee’s vision shaped by inner disposition).
Awadhi idioms
जस भाजनु सोई (as is the vessel, so is the reception), हियँ हरषु न थोरा (heart’s joy not little), एकटक लोचन (unblinking gaze), गृह काज बिसारी (forgetting household duties), निज निज थल अनुहारि (each seated per rank/place), मनहुँ… जनु… (comparative simile markers frequent in Awadhi narrative)
Metaphors
- भाँति-भाँति दर्शन (bhāvanā-shaping vision: ‘भावना जैसी…’)
- उडगन महुँ जुग बिधु (full moon among stars: royal assembly simile)
- राकेस उदय भएँ तारे (stars fade at moonrise: kings’ pride eclipsed)
- सुधा समुद्र vs मृगजल (true bliss vs mirage: bhakti discernment)
- नख-सिख छवि (iconic total-body darśana as contemplative map)
Meter
240–249 (each doha functions as a semantic ‘landing’ on the staircase); सोरठा (Doha/Shoratha header as given: [दोहा/सोरठा])
Verses in this prakarana
दोहा 240 से दोहा 249 (चौपाई-खंड सहित)
Frequently Asked Questions
Traditional satsang teaching: recitation of the Sītā-svayaṃvara darśana portion grants ‘दृष्टि-शुद्धि’—the refinement of perception so the mind turns from rivalry and anxiety to prema and surrender. It is also said to bestow saumangalya (auspiciousness) and steadiness of heart, because the doha-landings repeatedly settle the listener into dharma-bhāva.
Commonly used in many Manas-parāyaṇa traditions for marriage/auspicious contexts: “सीता राम, सीता राम, सीता राम” as a nāma-samput; and in some recitation lineages, the refrain “जय जय सीता राम” between doha units to preserve laya while keeping the mind anchored to nāma.
Ask anything about Prakarana 25 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
