Opening the text
सोपान-प्रवेश: ‘आदि-अविद्या’ से ‘श्रद्धा’ की ओर। बालकाण्ड में कथा का जन्म नहीं, साधक की दृष्टि का जन्म होता है—जहाँ जगत-व्यवहार (राजधर्म, भय, मित्रता, छल) के भीतर छिपी ‘दैवी-व्यवस्था’ (भावी/विधि) और ‘नाम-भक्ति’ की अनिवार्यता उद्घाटित होती है। यह चरण बताता है कि मुक्ति-पथ का पहला पायदान बाह्य-घटना नहीं, अंतःकरण का संस्कार है: गुरु-वचन, श्राप-फल, और कर्म-न्याय के बीच मन का शरणागति-गमन।
अत्र ‘अद्भुत’ तथा ‘भयानक’ रसयोः संयोगः, किन्तु तस्य नैतिक-फलम् ‘शान्त’दिशि प्रवहति। कथा-चालः राज-प्रसङ्गात् आरभ्य मायावी-उपरोहितम्, आकाश-वाणीम्, ब्राह्मण-शापं, अन्ते च रावण-कुलोत्पत्तिं यावत् गच्छति—इतिहासस्य मूले कर्म-न्यायं दैवी-व्यवस्थां च उपवेशयति। तुलसी अत्र ‘भावि’ (विधि/दैव)स्य अपरिहार्यतां दर्शयति: निर्दोषोऽपि राजा शाप-चक्रे पीड्यते, यतो समाज-धर्म-संरचनायां ब्राह्मण-शापः ‘नैतिक-परमाणु’ इव कार्यं करोति। अपि च रावण-विभीषण-वृत्तान्तेन स्पष्टं भवति यत् एकस्मिन् कुले तमः (रावणः), रजः (कुम्भकर्णः), सत्त्वं (विभीषण-भक्तिः) च सहैव जायन्ते—अर्थात् मुक्ति-पन्थाः न बाह्य-वंशः, किन्तु अन्तः-भावः। बालकाण्डस्यायं खण्डः साधकं ‘जगतः अनिश्चितता’तः ‘भगवत्पद-अनुरागस्य’ निश्चिततां प्रति परिवर्तयति।
Verse 358 (दोहा/सोरठा)
राजा के उपरोहितहि हरि लै गयउ बहोरि। लै राखेसि गिरि खोह महुँ मायाँ करि मति भोरि।।171।।
rājā ke uparohitahi hari lai gayau bahori | lai rākhēsi giri khoha mahũ māyā̃ kari mati bhori ||171||
हरिः पुनरपि राज्ञः सहाययाजकं अपाहरत्; तं नीत्वा गिरिगुहायां न्यधात्, स्वमायया तस्य बुद्धिं मोहाकुलां कृत्वा॥
Verse 359 (चौपाई)
आपु बिरचि उपरोहित रूपा। परेउ जाइ तेहि सेज अनूपा।। जागेउ नृप अनभएँ बिहाना। देखि भवन अति अचरजु माना।। मुनि महिमा मन महुँ अनुमानी। उठेउ गवँहि जेहि जान न रानी।। कानन गयउ बाजि चढ़ि तेहीं। पुर नर नारि न जानेउ केहीं।। गएँ जाम जुग भूपति आवा। घर घर उत्सव बाज बधावा।। उपरोहितहि देख जब राजा। चकित बिलोकि सुमिरि सोइ काजा।। जुग सम नृपहि गए दिन तीनी। कपटी मुनि पद रह मति लीनी।। समय जानि उपरोहित आवा। नृपहि मते सब कहि समुझावा।।
āpu biraci uparohita rūpā | pareu jāi tehi seja anūpā || jāgeu nṛpa anabhaẽ bihānā | dekhi bhavana ati acaraju mānā || muni mahimā mana mahũ anumānī | uṭheu gavãhi jehi jāna na rānī || kānana gayau bāji caṛhi tehĩ | pura nara nāri na jāneu kehī̃ || gaẽ jāma juga bhūpati āvā | ghara ghara utsava bāja badhāvā || uparohitahi dekha jaba rājā | cakita biloki sumiri soi kājā || juga sama nṛpahi gae dina tīnī | kapaṭī muni pada raha mati līnī || samaya jāni uparohita āvā | nṛpahi mate saba kahi samujhāvā ||
स्वयं पुरोहितवेषं विधाय स तस्यामनुपमायां शय्यायां शशाद। प्रभाते नृपोऽज्ञानात्प्राबुध्यत भवनं दृष्ट्वा महद्विस्मयमाप। मुनेर्महिमानं हृदयेऽनुमाय राज्ञ्या अज्ञातमेवोत्थाय गन्तुमियेष। अश्वमारुह्य वनं जगाम नगरे न कश्चिन्नरो वा नारी वा जज्ञौ। युगसमं गते काले नृपः प्रत्यागच्छत्प्रतिगृहे उत्सवो वाद्यघोषश्चासीत्। पुरोहितं दृष्ट्वा नृपो विस्मितः सञ्जातः स्मरन्स कार्यं यन्नियोजितमासीत्। नृपस्य त्रीणि दिनानि युगवत्प्राप्तानि कपटी मुनिस्तु स्वकार्ये मतिमधत्स्व। समयं ज्ञात्वा पुरोहित आगत्य नृपं सर्वं बोधयामास।
Verse 360 (दोहा/सोरठा)
नृप हरषेउ पहिचानि गुरु भ्रम बस रहा न चेत। बरे तुरत सत सहस बर बिप्र कुटुंब समेत।।172।।
nṛpa haraṣeu pahicāni guru bhrama-basa rahā na ceta | bare turata sata sahasa bara bipra kuṭumba sameta ||172||
गुरुं प्रत्यभिज्ञाय राजा प्रमुदितोऽभवत्; तथापि मोहमन्त्रवशात् स्फुटबोधं न लेभे। तत्क्षणमेव स स्वकुटुम्बैः सह सप्तसहस्रान् श्रेष्ठब्राह्मणान् वव्रे॥
Verse 361 (चौपाई)
उपरोहित जेवनार बनाई। छरस चारि बिधि जसि श्रुति गाई।। मायामय तेहिं कीन्ह रसोई। बिंजन बहु गनि सकइ न कोई।। बिबिध मृगन्ह कर आमिष राँधा। तेहि महुँ बिप्र माँसु खल साँधा।। भोजन कहुँ सब बिप्र बोलाए। पद पखारि सादर बैठाए।। परुसन जबहिं लाग महिपाला। भै अकासबानी तेहि काला।। बिप्रबृंद उठि उठि गृह जाहू। है बड़ि हानि अन्न जनि खाहू।। भयउ रसोईं भूसुर माँसू। सब द्विज उठे मानि बिस्वासू।। भूप बिकल मति मोहँ भुलानी। भावी बस आव मुख बानी।।
uparohita jevanāra banāī | charasa cāri bidhi jasi śruti gāī || māyāmaya tehiṁ kīnha rasoī | biṁjana bahu gani sakai na koī || bibidh mṛganha kara āmiṣa rā̃dhā | tehi mahuṁ bipra mā̃su khala sā̃dhā || bhojana kahuṁ saba bipra bolāe | pada pakhāri sādara baiṭhāe || parusana jabahiṁ lāga mahi-pālā | bhai ākāsa-bānī tehi kālā || bipra-bṛṁda uṭhi uṭhi gṛha jāhū | hai baṛi hāni anna jani khāhū || bhayau rasoīṁ bhūsura mā̃sū | saba dvija uṭhe māni bisvāsū || bhūpa bikala mati mohaṁ bhulānī | bhāvī basa āva mukha bānī ||
पुरोहितः षड्रसयुक्तं चातुर्विध्यसमन्वितं भोजनं व्यधत्त यथा श्रुतिषु गीयते। मायया रसोईघरं विधाय बहूनि भोज्यानि यत्र न कश्चिद्गणयितुं शक्नोति। बहूनां मृगाणां मांसं पचामास तत्र दुष्टेन ब्राह्मणस्यापि मांसं मिश्रितमासीत्। सर्वान्ब्राह्मणान्भोजनायाहूय पादप्रक्षालनं कृत्वा सम्मानेनोपवेशयत्। यदा नृपः परिवेष्टुमारभत तदैवाकाशाद्वाणी अभवत्। ब्राह्मणसमूह उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गृहं गच्छत अन्नं मा खादत महती हानिर्भविष्यति। रसोईघरे ब्राह्मणमांसमासीत्सर्वे द्विजाः विश्वस्य उत्थाय गताः। नृपः व्याकुलो मोहितश्च भ्रान्तो भवति भाव्यवशान्मुखाद्वाणी निस्सरति।
Verse 362 (दोहा/सोरठा)
बोले बिप्र सकोप तब नहिं कछु कीन्ह बिचार। जाइ निसाचर होहु नृप मूढ़ सहित परिवार।।173।।
bole bipra sa-kopa taba nahiṁ kachu kīnha bicāra | jāi nisācara hohu nṛpa mūṛha sahita parivāra ||173||
तदा ब्राह्मणः क्रोधसमाविष्टोऽविचार्यैव तस्य विनाशं व्याजहार— “गच्छ, हे मूढराजन्, सपरिवारः सह गृहजनैः सर्वैः सह निशाचरो भव।”
Verse 363 (चौपाई)
छत्रबंधु तैं बिप्र बोलाई। घालै लिए सहित समुदाई।। ईस्वर राखा धरम हमारा। जैहसि तैं समेत परिवारा।। संबत मध्य नास तव होऊ। जलदाता न रहिहि कुल कोऊ।। नृप सुनि श्राप बिकल अति त्रासा। भै बहोरि बर गिरा अकासा।। बिप्रहु श्राप बिचारि न दीन्हा। नहिं अपराध भूप कछु कीन्हा।। चकित बिप्र सब सुनि नभबानी। भूप गयउ जहँ भोजन खानी।। तहँ न असन नहिं बिप्र सुआरा। फिरेउ राउ मन सोच अपारा।। सब प्रसंग महिसुरन्ह सुनाई। त्रसित परेउ अवनीं अकुलाई।।
chatra-bandhu taiṁ bipra bolāī. ghālai liye sahita samudāī.. īsvara rākhā dharama hamārā. jaihasī taiṁ sameta parivārā.. saṁbata madhya nāsa tava hoū. jala-dātā na rahihi kula koū.. nṛpa suni śrāpa bikala ati trāsā. bhai bahori bara girā akāsā.. biprahu śrāpa bicāri na dīnhā. nahiṁ aparādha bhūpa kachu kīnhā.. cakita bipra saba suni nabha-bānī. bhūpa gayau jahaṁ bhojana khānī.. tahaṁ na asana nahiṁ bipra suārā. phireu rāu mana soca apārā.. saba prasaṅga mahisuranha sunāī. trasita pareu avanīṁ akulāī..
राजसम्बद्धबन्धु त्वं ब्राह्मणमाह्वयन् समुदायेन सहानयः। ईश्वरो धर्मरक्षकः अस्ति त्वं सपरिवारः प्रस्थास्यसि। संवत्सरमध्ये तव विनाशो भविष्यति तव कुले जलदाता न कश्चिदवशिष्टो भविष्यति। शापं श्रुत्वा नृपो भीतः संत्रस्तश्चाभवत्पुनराकाशाद्वरसदृशी वाणी अभवत्। ब्राह्मणोऽपि शापं न दृढं कृतवान्नृपेण किमप्यपराधं न कृतमिति विचार्य। सर्वे ब्राह्मणाः आकाशवाणीं श्रुत्वा विस्मिताः नृपो भोजनस्थानं गतः। तत्रान्नं नासीन्न ब्राह्मणपाचकोऽपि नृपः प्रत्यागच्छत्स मनसीत्यन्तं शोकमाप। सर्वं वृत्तान्तं ब्राह्मणेभ्यः न्यवेदयत्स राज्यं भीतं व्याकुलञ्चाभवत्।
Verse 364 (दोहा/सोरठा)
भूपति भावी मिटइ नहिं जदपि न दूषन तोर। किएँ अन्यथा होइ नहिं बिप्रश्राप अति घोर।।174।।
bhūpati bhāvī miṭai nahiṃ jadapi na dūṣana tora | kieṃ anyathā hoi nahiṃ bipra-śrāpa ati ghora ||174||
हे राजन्, यद् विधिना पूर्वं नियतं तन्न दोषाभावेऽपि न नश्यति। उपायैः केनापि नान्यथा कर्तुं शक्यते— ब्राह्मणशापोऽयं परमं घोर एव।
Verse 365 (चौपाई)
अस कहि सब महिदेव सिधाए। समाचार पुरलोगन्ह पाए।। सोचहिं दूषन दैवहि देहीं। बिचरत हंस काग किय जेहीं।। उपरोहितहि भवन पहुँचाई। असुर तापसहि खबरि जनाई।। तेहिं खल जहँ तहँ पत्र पठाए। सजि सजि सेन भूप सब धाए।। घेरेन्हि नगर निसान बजाई। बिबिध भाँति नित होई लराई।। जूझे सकल सुभट करि करनी। बंधु समेत परेउ नृप धरनी।। सत्यकेतु कुल कोउ नहिं बाँचा। बिप्रश्राप किमि होइ असाँचा।। रिपु जिति सब नृप नगर बसाई। निज पुर गवने जय जसु पाई।।
asa kahi saba mahideva sidhāe | samācāra pura-loganha pāe || sochahiṁ dūṣana daivahi dehīṁ | bicarata haṁsa kāga kiya jehīṁ || uporohitahi bhavana pahuṁcāī | asura tāpasahi khabari janāī || tehiṁ khala jahã-tahã patra paṭhāe | saji-saji sena bhūpa saba dhāe || gherenhi nagara nisāna bajāī | bibidha bhāँti nita hoī larāī || jūjhe sakala subhaṭa kari karanī | bandhu sameta pareu nṛpa dharanī || satyaketu kula kou nahiṁ bāँcā | bipra-śrāpa kimi hoi asāँcā || ripu jiti saba nṛpa nagara basāī | nija pura gavane jaya jasu pāī ||
इत्युक्त्वा महादेवः प्रत्यगच्छन्नगरवासिनः समाचारं प्राप्तवन्तः। ते चिन्तयन्ति दैवं दोषेण मत्वा स हंसं काकं च करोति इति। पुरोहितं गृहं प्रति नीतवन्तः असुरस्तापसं वृत्तान्तं न्यवेदयत्। स दुष्टः सर्वत्र पत्राणि प्रेषितवान्सेनां सज्जीकृत्य सर्वे नृपाः धाविताः। नगरं परितः निशानं वादयन्तः विविधैः प्रकारैः दिने दिने युद्धं भवति। सर्वे वीराः युद्धं कृत्वा नृपः बन्धुभिः सह धरण्यां पतितः। सत्यकेतोः कुले कश्चिन्न शेषः ब्राह्मणशापः कथं न सत्यं भवेत्। शत्रून्जित्वा नृपाः नगरे वस्ति कृत्वा स्वपुरं प्रत्यगच्छन्जयं यशश्च प्राप्तवन्तः।
Verse 366 (दोहा/सोरठा)
भरद्वाज सुनु जाहि जब होइ बिधाता बाम। धूरि मेरुसम जनक जम ताहि ब्यालसम दाम।।।175।।
bharadvāja sunu jāhi jaba hoi bidhātā bāma | dhūri meru-sama janaka jama tāhi byāla-sama dāma ||175||
हे भारद्वाज, शृणु— यदा पुरुषस्य विधिर्विपरीतो भवति, तदा रजःकणोऽपि मेरुरिव दृश्यते; स्वजनाः स एव यम इव भवन्ति, धनं च तस्य सर्प इव भवति।
Verse 367 (चौपाई)
काल पाइ मुनि सुनु सोइ राजा। भयउ निसाचर सहित समाजा।। दस सिर ताहि बीस भुजदंडा। रावन नाम बीर बरिबंडा।। भूप अनुज अरिमर्दन नामा। भयउ सो कुंभकरन बलधामा।। सचिव जो रहा धरमरुचि जासू। भयउ बिमात्र बंधु लघु तासू।। नाम बिभीषन जेहि जग जाना। बिष्नुभगत बिग्यान निधाना।। रहे जे सुत सेवक नृप केरे। भए निसाचर घोर घनेरे।। कामरूप खल जिनस अनेका। कुटिल भयंकर बिगत बिबेका।। कृपा रहित हिंसक सब पापी। बरनि न जाहिं बिस्व परितापी।।
kāla pāi muni sunu soi rājā | bhayau nisācara sahita samājā || dasa sira tāhi bīsa bhujadaṇḍā | rāvan nāma bīra baribaṇḍā || bhūpa anuj arimardana nāmā | bhayau so kumbhakarana baladhāmā || saciva jo rahā dharmaruci jāsū | bhayau bimātra bandhu laghu tāsū || nāma bibhīṣana jehi jaga jānā | biṣṇubhagata bigyāna nidhānā || rahe je suta sevaka nṛpa kere | bhae nisācara ghora ghanere || kāmarūpa khala jinasa anekā | kuṭila bhayaṅkara bigata bibekā || kṛpā rahita hiṁsaka saba pāpī | barani na jāhiṁ bisva paritāpī ||
काले प्राप्ते मुने शृणु स नृपः राक्षसपरिवारेण सह अभवत्। दश शिरांसि विंशतिभुजाः तस्य रावण इति नाम वीरो महाभयङ्करः। तस्य अनुजः अरिमर्दन इति नाम्ना कुम्भकर्णः अभवत्बलधाम। यः सचिवो धर्मप्रियः आसीत्स स्वस्य अनुजः अभवत्। विभीषण इति नाम्ना जगति प्रसिद्धः विष्णुभक्तो ज्ञाननिधिः। ये पुत्राः सेवकाश्च नृपस्य आसन्ते ते सर्वे घोरराक्षसाः अभवन्। बहवः कामरूपिणः दुष्टाः कुटिलाः भयङ्कराः विवेकरहिताः। कृपारहिताः हिंसकाः सर्वे पापिनः विश्वपीडकाः वर्णयितुं न शक्याः।
Verse 368 (दोहा/सोरठा)
उपजे जदपि पुलस्त्यकुल पावन अमल अनूप। तदपि महीसुर श्राप बस भए सकल अघरूप।।176।।
upaje jadapi pulastya-kula pāvana amala anūpa | tadapi mahīsura śrāpa basa bhae sakala agha-rūpa ||176||
पुलस्त्यवंशे जाताः पावनाः निर्मलाः अनुपमाश्च सन्तोऽपि, पुण्यर्षिशापेन विवशाः सर्वे पापमूर्तयः अभवन्।
Verse 369 (चौपाई)
कीन्ह बिबिध तप तीनिहुँ भाई। परम उग्र नहिं बरनि सो जाई।। गयउ निकट तप देखि बिधाता। मागहु बर प्रसन्न मैं ताता।। करि बिनती पद गहि दससीसा। बोलेउ बचन सुनहु जगदीसा।। हम काहू के मरहिं न मारें। बानर मनुज जाति दुइ बारें।। एवमस्तु तुम्ह बड़ तप कीन्हा। मैं ब्रह्माँ मिलि तेहि बर दीन्हा।। पुनि प्रभु कुंभकरन पहिं गयऊ। तेहि बिलोकि मन बिसमय भयऊ।। जौं एहिं खल नित करब अहारू। होइहि सब उजारि संसारू।। सारद प्रेरि तासु मति फेरी। मागेसि नीद मास षट केरी।।
kīnha bibidh tapa tīn'ihu bhāī. parama ugra nahiṁ barani so jāī.. gayau nikaṭa tapa dekhi bidhātā. māgahu bara prasanna maiṁ tātā.. kari binatī pada gahi dasasīsā. boleu bacana sunahu jagadīsā.. hama kāhū ke marahiṁ na mārẽ. bānara manuja jāti dui bārẽ.. evam-astu tumha baṛa tapa kīn'hā. maiṁ brahmā̃ mili tehi bara dīn'hā.. puni prabhu kumbhakaraṇa pahiṁ gayau. tehi biloki mana bisamaya bhayau.. jaũ ehiṁ khala nita karaba ahārū. hoihi saba ujāri saṁsārū.. sārada preri tāsu mati pherī. māgesi nīda māsa ṣaṭ kerī..
त्रयः भ्रातरः विविधानि तपांसि अकुर्वन्तातिघोराणि वर्णयितुं न शक्यन्ते। विधाता तपः दृष्ट्वा समीपमागत्य अब्रवीत्पुत्र वरं वृणुष्व प्रसन्नोऽस्मि। दशशीर्षा पादौ गृहीत्वा प्रार्थयन्नब्रवीज्जगदीश शृणु मे। मया केनापि न हन्तव्यो न चाहं कं चिद्हनिष्यामि वानरमनुष्यजाती तु वर्जयित्वा। तथास्तु त्वया महत्तपः कृतमहं ब्रह्मा सन्निहितो वरं ददामि। पुनः प्रभुः कुम्भकर्णं प्रति अगच्छत्तं दृष्ट्वा विस्मयमाप। अयमसुर्यदि नित्यमश्नाति सर्वं जगदुज्ज्वलयिष्यति। अतः सारदा तस्य मतिं परिवर्त्य षण्मासं निद्रां याचितवान्।
Verse 370 (दोहा/सोरठा)
गए बिभीषन पास पुनि कहेउ पुत्र बर मागु। तेहिं मागेउ भगवंत पद कमल अमल अनुरागु।।177।।
gae bibhīṣana pāsa puni kaheu putra bara māgu | tehiṁ māgeu bhagavaṁta pada-kamala amala anurāgu ||177||
विभीषणः पुनर्भगवतः सन्निधिं जगाम। भगवानुवाच— “वत्स, वरं वृणीष्व।” ततः स एकमेव वरं ययाचे— भगवतः श्रीचरणकमलयोर्निर्मला भक्तिः।
Verse 371 (चौपाई)
तिन्हि देइ बर ब्रह्म सिधाए। हरषित ते अपने गृह आए।। मय तनुजा मंदोदरि नामा। परम सुंदरी नारि ललामा।। सोइ मयँ दीन्हि रावनहि आनी। होइहि जातुधानपति जानी।। हरषित भयउ नारि भलि पाई। पुनि दोउ बंधु बिआहेसि जाई।। गिरि त्रिकूट एक सिंधु मझारी। बिधि निर्मित दुर्गम अति भारी।। सोइ मय दानवँ बहुरि सँवारा। कनक रचित मनिभवन अपारा।। भोगावति जसि अहिकुल बासा। अमरावति जसि सक्रनिवासा।। तिन्ह तें अधिक रम्य अति बंका। जग बिख्यात नाम तेहि लंका।।
tinhि dei bara brahma sidhāe | haraṣita te apane gṛha āe || maya tanujā mandodari nāmā | parama suṃdarī nāri lalāmā || soi mayã dīnhi rāvanahi ānī | hoihi jātudhāna-pati jānī || haraṣita bhayau nāri bhali pāī | puni dou baṃdhu biāhesi jāī || giri trikūṭa eka siṃdhu majhārī | bidhi nirmita durgama ati bhārī || soi maya dānavã bahuri saṃvārā | kanaka racita mani-bhavana apārā || bhogāvatī jasi ahi-kula bāsā | amarāvatī jasi sakra-nivāsā || tinh teṃ adhika ramya ati baṃkā | jaga bikhyāta nāma tehi laṅkā ||
ब्रह्मा वरं दत्त्वा ययौ, ते च प्रीतमनसः स्वगृहमागताः। मायस्य पुत्री मन्दोदरी नाम, परमसुन्दरी नारीललामा आसीत्। सा माया रावणमानीय तस्मै दत्तवती, जानीते स राक्षसपतिर्भविष्यतीति। सा नारी प्रसन्नाभवत् भलां पत्नीं प्राप्य, पश्चात् स द्वावपि भ्रातरौ विवाहयितुं गतः। समुद्रमध्ये त्रिकूटपर्वतः आसीत्, विधिना निर्मितः अतिदुर्गमः भारी दुर्गम्। तमेव माया पुनः दानवाय संस्कृतवान्, सुवर्णनिर्मितानि अपाराणि मणिभवनानि। सा भोगावतीव नागकुलवासा, अमरावतीव शक्रनिवासा आसीत्। ताभ्यामपि अधिकं रम्यं अतिबंकं च आसीत्, जगति ख्याता सा लंका नाम्ना।
Verse 372 (दोहा/सोरठा)
खाईं सिंधु गभीर अति चारिहुँ दिसि फिरि आव॥ कनक कोट मनि खचित दृढ़ बरनि न जाइ बनाव॥178(क)॥ हरिप्रेरित जेहिं कलप जोइ जातुधानपति होइ॥ सूर प्रतापी अतुलबल दल समेत बस सोइ॥178(ख)॥
khāīṁ sindhu gabhīra ati cārihuṁ disi phiri āva | kanaka koṭ mani khacita dṛṛha barani na jāi banāva ||178(ka)|| hari-prerita jehiṁ kalapa joi jātudhāna-pati hoi | sūra pratāpī atula-bala dala sameta basa soi ||178(kha)||
तस्य चतुर्दिक्षु सर्वतः समुद्रगम्भीराः परिखाः परितो धावन्ति स्म। हेममय्यः सुदृढाः रत्नखचिताः प्राकाराः वाग्गोचरातीतवैभवेन निर्मिताः। हरेर्गूढेन नियोगेन प्रेरितः स राक्षसाधिपतित्वं मन्त्रेण प्राप्य—वीर्यतेजसा दीप्तः, अपरिमितबलः—सर्वेण बलवर्गेण सह तत्रैव न्यवसत्।
Verse 373 (चौपाई)
रहे तहाँ निसिचर भट भारे। ते सब सुरन्ह समर संघारे।। अब तहँ रहहिं सक्र के प्रेरे। रच्छक कोटि जच्छपति केरे।। दसमुख कतहुँ खबरि असि पाई। सेन साजि गढ़ घेरेसि जाई।। देखि बिकट भट बड़ि कटकाई। जच्छ जीव लै गए पराई।। फिरि सब नगर दसानन देखा। गयउ सोच सुख भयउ बिसेषा।। सुंदर सहज अगम अनुमानी। कीन्हि तहाँ रावन रजधानी।। जेहि जस जोग बाँटि गृह दीन्हे। सुखी सकल रजनीचर कीन्हे।। एक बार कुबेर पर धावा। पुष्पक जान जीति लै आवा।।
rahe tahā̃ nisi-cara bhaṭ bhāre | te saba suranha samara saṅghāre || aba tahā̃ rahahĩ sakra ke prere | racchaka koṭi jacchapati kere || dasamukha katahũ khabari asi pāī | sena sāji gaṛha gheresi jāī || dekhi bikaṭa bhaṭ baṛi kaṭakāī | jaccha jīva lai gae parāī || phiri saba nagara dasānana dekhā | gayu socha sukha bhayu biseṣā || sundara sahaja agama anumānī | kīnha tahā̃ rāvana rajadhānī || jehi jasa joga bā̃ṭi gṛha dīnhe | sukhī sakala rajanīcara kīnhe || ek bāra kubera para dhāvā | puṣpaka jāna jīti lai āvā ||
तत्र बहवः राक्षसयोधाः न्यवसन्, ते सर्वे देवान् युद्धे हतवन्तः। अधुना शक्रप्रेरिताः कोटिशो यक्षपतेर्गुप्ताः तत्र तिष्ठन्ति। कुत्रचिद् दशमुखः इमां समाचारं प्राप्तवान्, सेनां सज्जीकृत्य दुर्गं परिवेष्टितुं गतः। तं भयंकरं सैन्यं दृष्ट्वा महद्व्यूहं च, यक्षाः जीवितानि नीत्वा परदेशमगच्छन्। ततः रावणः समग्रं नगरमपश्यत्, तस्य चिन्ता अन्तर्हिता प्रमोदश्च अतिवर्धत। सुन्दरं सहजदुर्गममनुमाय तत्र रावणः राजधानीमकरोत्। यथायोग्यं यथाश्रेष्ठं गृहाणि विभज्य दत्तवान्, सर्वान् राक्षसान् सुखिनः अकरोत्। एकदा कुबेरमभ्यागच्छत्, पुष्पकं जित्वा आनीतवान्।
Verse 374 (दोहा/सोरठा)
कौतुकहीं कैलास पुनि लीन्हेसि जाइ उठाइ। मनहुँ तौलि निज बाहुबल चला बहुत सुख पाइ।।179।।
kautukahī̃ kailāsa puni līnhesi jāi uṭhāi | manahũ tauli nija bāhubala calā bahuta sukha pāi ||179||
क्रीडावशात् स पुनः कैलासं जगाम, तमुत्थापयामास च। स्वबाहुबलतुलया इव तं तोलयन्, परमोल्लासेन प्रहृष्टोऽभवत्।
Verse 375 (चौपाई)
सुख संपति सुत सेन सहाई। जय प्रताप बल बुद्धि बड़ाई।। नित नूतन सब बाढ़त जाई। जिमि प्रतिलाभ लोभ अधिकाई।। अतिबल कुंभकरन अस भ्राता। जेहि कहुँ नहिं प्रतिभट जग जाता।। करइ पान सोवइ षट मासा। जागत होइ तिहुँ पुर त्रासा।। जौं दिन प्रति अहार कर सोई। बिस्व बेगि सब चौपट होई।। समर धीर नहिं जाइ बखाना। तेहि सम अमित बीर बलवाना।। बारिदनाद जेठ सुत तासू। भट महुँ प्रथम लीक जग जासू।। जेहि न होइ रन सनमुख कोई। सुरपुर नितहिं परावन होई।।
sukha saṃpati suta sena sahāī | jaya pratāpa bala buddhi baṛāī || nita nūtana saba bāṛhata jāī | jimi pratilābha lobha adhikāī || atibala kumbhakarana asa bhrātā | jehi kahũ nahiṃ pratibhaṭa jaga jātā || karai pāna sovai ṣaṭa māsā | jāgata hoi tihũ pura trāsā || jaũ dina prati āhāra kara soī | bisva begi saba caupaṭa hoī || samara dhīra nahiṃ jāi bakhānā | tehi sama amita bīra balavānā || bāridanāda jeṭha suta tāsū | bhaṭa mahũ prathama līka jaga jāsū || jehi na hoi rana sanamukha koī | surapura nitahiṃ parāvana hoī ||
सुखं सम्पत्तिः पुत्राः सेना सहायाः, जयः प्रतापः बलं बुद्धिर्महिमा च। एतानि सर्वाणि नित्यं नवतया वर्धन्ते, यथा प्रतिलाभेन लोभोऽधिकं वर्धते। तस्य भ्राता कुम्भकर्णः आसीत् अतिबलवान्, यस्य समानः प्रतिभटो जगति नासीत्। सः पिबेत् षड्मासान् स्वपिति, यदा जागर्ति त्रिषु लोकेषु भयं जायते। यदि सः प्रतिदिनमश्नीयात् तदा विश्वं शीघ्रं नाशयेत्। युद्धे धैर्यं वक्तुं न शक्यते, तादृशोऽमितबलवान् वीरः अन्यो नासीत्। बरिदनादः तस्य ज्येष्ठः पुत्रः योधेषु प्रथमः जगति प्रख्यातः। यस्य सम्मुखे रणे कोऽपि तिष्ठति न, सः नित्यं देवपुरीं भयभीतां करोति।
Verse 376 (दोहा/सोरठा)
कुमुख अकंपन कुलिसरद धूमकेतु अतिकाय। एक एक जग जीति सक ऐसे सुभट निकाय।।180।।
kumukha akaṃpana kuliśarada dhūmaketu atikāya | eka-eka jaga jīti saka aise subhaṭa nikāya ||180||
कुमुखोऽकम्पनः कुलिशशारदः धूमकेतुरतिकायश्च—एते महावीराः शूराः; येषां प्रत्येकः एकाकी एव लोकमपि जेतुं समर्थः।
Verse 377 (चौपाई)
कामरूप जानहिं सब माया। सपनेहुँ जिन्ह कें धरम न दाया।। दसमुख बैठ सभाँ एक बारा। देखि अमित आपन परिवारा।। सुत समूह जन परिजन नाती। गे को पार निसाचर जाती।। सेन बिलोकि सहज अभिमानी। बोला बचन क्रोध मद सानी।। सुनहु सकल रजनीचर जूथा। हमरे बैरी बिबुध बरूथा।। ते सनमुख नहिं करही लराई। देखि सबल रिपु जाहिं पराई।। तेन्ह कर मरन एक बिधि होई। कहउँ बुझाइ सुनहु अब सोई।। द्विजभोजन मख होम सराधा।।सब कै जाइ करहु तुम्ह बाधा।।
kāmarūpa jānahĩ saba māyā। sapanẽhu jinh keṃ dharama na dāyā॥ daśamukha baiṭha sabhā̃ eka bārā। dekhi amita āpana parivārā॥ suta samūha jana parijana nātī। ge ko pāra nisācara jātī॥ sena biloki sahaja abhimānī। bolā bacana krodha mada sānī॥ sunahu sakala rajanīcara jūthā। hamare bairī bibudha barūthā॥ te sanamukha nahiṃ karahī larāī। dekhi sabala ripu jāhiṃ parāī॥ tenha kara marana eka bidhi hoī। kahauṃ bujhāi sunahu aba soī॥ dvijabhojana makha homa sarādhā। saba kai jāi karahu tumha bādhā॥
सर्वे मायाविद्याः जानन्ति, येषां स्वप्नेऽपि धर्मदया नासीत्। एकदा दशमुखः सभायां निषीद्य अमितं परिवारं ददर्श। पुत्रसमूहान् जनपरिजनान् नातीन् दृष्ट्वा राक्षसजातेरन्तो न दृश्यते। सेनां दृष्ट्वा सहजाभिमानी क्रोधमदपूर्णाणि वचनान्युवाच। शृणुत सर्वे राक्षसगणाः, देवाः अस्माकं शत्रवः। ते अस्माकं सम्मुखे युद्धं न कुर्वन्ति, बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा पलायन्ते। तेषां विनाशाय एक उपायः, तं वक्ष्ये शृणुत। सर्वत्र गत्वा ब्राह्मणभोजनं यज्ञं होमं श्राद्धं च बाध्यताम्।
(1) ‘जगत-व्यवहार’ के भीतर भी ईश्वर की ‘विधि’ कार्य करती है—इस बोध से अहंकार गलता और श्रद्धा जन्मती है। (2) श्राप-फल/कर्म-न्याय का संकेत: साधक बाह्य दोषारोपण छोड़कर अपने कर्म-संस्कार और धर्म-पालन की सूक्ष्मता समझता है। (3) एक ही कुल में तमस-रजस-सत्त्व का सह-अस्तित्व: भक्ति वंश-गौरव नहीं, अंतःकरण की शुद्धि और शरणागति है—विभीषण इसका बीज-रूप। (4) भय और अनिश्चितता का उपचार ‘नाम-आश्रय’ और ‘भगवत्पद-अनुराग’ है—यही सोपान का पहला पायदान: गुरु-वचन/धर्म-संकेत सुनकर मन का शरणागति-गमन।
इस अंश में ‘अद्भुत’ और ‘भयानक’ रस का संयोग है, पर उसका नैतिक-फल ‘शांत’ की ओर ढलता है। कथा-चाल एक राज-प्रसंग से उठकर मायावी-उपरोहित, आकाशवाणी, ब्राह्मण-श्राप, और अंततः रावण-कुलोत्पत्ति तक पहुँचती है—यानी इतिहास की जड़ में कर्म-न्याय और दैवी-व्यवस्था को बैठा देती है। तुलसीदास यहाँ ‘भावी’ (विधि/दैव) की अपरिहार्यता दिखाते हैं: निर्दोष राजा भी श्राप-चक्र में पिसता है, क्योंकि समाज-धर्म की संरचना में ब्राह्मण-शाप एक ‘नैतिक-परमाणु’ की तरह कार्य करता है। साथ ही, रावण-विभीषण-वृत्तांत से स्पष्ट होता है कि एक ही कुल में तमस (रावण), रजस (कुंभकर्ण), और सत्त्व (विभीषण-भक्ति) साथ जन्मते हैं—अर्थात मुक्ति-पथ बाह्य-वंश नहीं, अंतः-भाव है। बालकाण्ड का यह खंड साधक को ‘जगत की अनिश्चितता’ से ‘भगवत्पद-अनुराग’ की निश्चितता की ओर मोड़ता है।
आरंभ में ‘अद्भुत’ और ‘भयानक’ का संयुक्त उद्रेक: राज-प्रसंग में छल-ज्ञानी/मायावी उपरोहित का प्रवेश, थके नृप की निद्रा और अनिष्ट की छाया। फिर ‘करुण’ और ‘धर्म-संकट’: आकाशवाणी/दैवी-संकेत से भय, और ब्राह्मण-श्राप के नैतिक-आघात से निर्दोष भी दंड-चक्र में बंधता दिखता है। मध्य में ‘वीभत्स-भयानक’ का विस्तार: कर्म-न्याय की कठोरता और कुल-उत्पत्ति (रावण-कुल) की तमसीय आहट। अंत में ‘शांत’ की ओर ढलान: ‘भावी/विधि’ की अपरिहार्यता स्वीकार कर साधक-दृष्टि का परिष्कार—बाह्य घटना नहीं, अंतःकरण में शरणागति और नाम-आश्रय की आवश्यकता का बोध।
परंपरा में इसे ‘अनर्थ-निवारक’ पाठ माना जाता है: माया-छल, कुटिल-मित्र, और अनिष्ट-शत्रु से सावधानी का विवेक जगता है; साथ ही विभीषण-वृत्तांत के कारण शरणागति-भाव पुष्ट होता है—‘भगवत्पद-अनुराग’ की सिद्धि का संस्कार मिलता है।
सामान्य मानस-परंपरा में रक्षा/शरणागति हेतु ‘राम’ नाम-संपुट या ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का जप-संपुट जोड़ा जाता है; विभीषण-भाव को लक्ष्य कर ‘रामचरण-शरणं’ प्रकार का संकल्प/स्मरण भी कुछ परंपराओं में किया जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.