Adhyaya 27
Yuga-Dharma: The Four Ages, Decline of Dharma, and the Rise of Social Order
कृष्णस्य परमधामगमनानन्तरं अन्त्यकर्माणि कृत्वा शोकाकुलोऽर्जुनो मार्गे व्यासं समागत्य उपदेशं याचते। व्यासः घोरस्य कलियुगस्य आगमनं निवेद्य कलौ पापनाशनस्य श्रेष्ठाश्रयभूतां वाराणसीं गन्तुमिच्छति। अर्जुनस्य प्रार्थनया स संक्षेपेण युगधर्मान् वदति—कृतयुगे ध्यानं, त्रेतायां ज्ञानं, द्वापरे यज्ञः, कलौ दानं; युगानुसारं देवताधिष्ठानं च, सर्वयुगेषु रुद्रपूजनस्य नित्यत्वं च प्रतिपादयति। ततः धर्मस्य चतुष्पादात् एकपादपर्यन्तं क्रमशः क्षयः, कृतयुगे स्वाभाविकसाम्यं, त्रेतायां कल्पवृक्षसदृशगृहवृक्षाणां प्रादुर्भावो लोपश्च, लोभोत्पत्तिः, शीतोष्णद्वन्द्वानुभवः, आच्छादन-व्यापार-कृष्यादीनां प्रवृत्तिः वर्ण्यते। कलहवृद्ध्या ब्रह्मा क्षत्रियान्, वर्णाश्रमव्यवस्थां, अहिंसकयज्ञं च स्थापयति। द्वापरे मतभेदाः, वेदविभागः, रजस्तमसोरुत्कर्षः; ततो वैराग्य-विवेकज्ञानचिन्तनं जायते। अन्ते द्वापरे धर्मव्याकुलता, कलौ तस्य प्रायः लोपः पुनरुक्तः, क्षीणावस्थायां धर्मधारणोपदेशस्य प्रस्तावनां करोति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् / एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम्; एषां स्वभावं सूत, अद्य समासतः कथयस्व।
Verse 2
सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् / पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः
सूत उवाच—गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम्, पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः।
Verse 3
कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः / अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्
कृत्वा च एवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः, अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्।
Verse 4
शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् / पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः
शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम्, पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्जुनः।
Verse 5
उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने / इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो
उवाच परमप्रीतः—कस्माद् देशान्महामुने, इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो?
Verse 6
संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः / इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण
संदर्शनादेव भवतः शोकः मे विपुलो गतः। इदानीं मम यत्कर्तव्यं तद् ब्रूहि पद्मदलेक्षण॥
Verse 7
तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः
तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम्। उपविश्य नदीतीरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः॥
Verse 8
इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन / ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्
इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन। ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्॥
Verse 9
अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः / भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः
अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः। भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः॥
Verse 10
नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् / सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे
नान्यत् पश्यामि जन्तूनां मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम्। सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे॥
Verse 11
कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः / भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः
कृते त्रेतायां द्वापरे च सर्वेष्वेतेषु युगेषु वै नराः। भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः॥
Verse 12
त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः / पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्
त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः। तस्मात् पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्॥
Verse 13
एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः / पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः
एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः। पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः॥
Verse 14
तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्
तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः। प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्॥
Verse 15
वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर / न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्
वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर। न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्॥
Verse 16
आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः / तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते
आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततः त्रेतायुगं बुधैः। तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते॥
Verse 17
ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते / द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे
ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते। द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे॥
Verse 18
ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः / द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः
ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः। द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः॥
Verse 19
ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि / पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्
ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि। पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्॥
Verse 20
आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः / त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः / त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति
आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः। त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः। त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति॥
Verse 21
कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा / प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः
कृते युगे मिथुनयोः संयोगः स्वाभाविक एवाभवत्, वृत्तिश्च साक्षाद् रसोल्लासेन परिपूर्णा। सर्वाः प्रजाः सदा तृप्ताः, भोगिनश्च सदानन्दमयाः।
Verse 22
अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय / तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे
अधमोत्तमभावो नास्ति तासां, निर्विशेषा हि ताः, पुरञ्जय। कृते युगे तासां तुल्यमायुः सुखं रूपं च समं भवति।
Verse 23
विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा / ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः
विशोकाः सत्त्वसमृद्धाः, एकान्तप्रियाश्च ते। ध्यानतपसि निष्ठिताः, महादेवपरायणाः।
Verse 24
ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप
ताः निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः। पर्वतोदधिवासिन्योऽनिकेताः, परन्तप।
Verse 25
रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः / तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत
कालयोगात् त्रेतायां रसोल्लासाख्या सिद्धिः ततः नश्यति। तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायाम्, अन्यैव सिद्धिरवर्तत।
Verse 26
अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्
अपां सूक्ष्मभावे प्रतिहते तदा मेघात्मना वै; मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्।
Verse 27
सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले / प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः
सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले; प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः।
Verse 28
सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते / वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः
सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते; वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः।
Verse 29
ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् / रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्
ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्; रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिकोऽभवत्।
Verse 30
विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना / प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना; प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः।
Verse 31
ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः / अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा
ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः । अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा ॥
Verse 32
प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च
प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः । वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च ॥
Verse 33
तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् / अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु
तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् । अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु ॥
Verse 34
तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः / हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः
तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः । हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः ॥
Verse 35
ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा / वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्
ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा । वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात् ॥
Verse 36
तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्
तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन च । मधुना सह कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित् प्रणष्टाः ॥
Verse 37
शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् / द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च
शीतवर्षातपैस्तीव्रैः सततं दुःखिता भृशम् । द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्ते चक्रुरावरणानि च ॥
Verse 38
कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् / नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयत् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा ॥
Verse 39
ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः / वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः
ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः । वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः ॥
Verse 40
तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु / अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः
तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु । अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतःस्थानानि निम्नगाः ॥
Verse 41
ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले / अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्
ये तु तदपां स्तोकाः पृथिवीतलमापन्नाः, अपां भूणेश्च संयोगात् तदा औषध्यः समभवन्।
Verse 42
अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश / ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे
अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश; ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे।
Verse 43
ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः / अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै
ततः सर्वशस्तासां रागो लोभश्च प्रादुरभूत्; अवश्यं भाविनार्थे नान्यथा, त्रेतायुगवशेन वै।
Verse 44
ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्
ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान्; वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य यथाबलम्।
Verse 45
विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् / पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः
विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम्; पितामहनियोगेन पृथुः पृथिवीं दुदोह वै।
Verse 46
ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः / वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु
ततः सर्वे क्रोधमूर्छिताः परस्परं जगृहुः; कालस्य दुर्जयबलेन प्रेरिताः बलात् भूमिं दारान् धनादीन् च जह्रुः।
Verse 47
मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः / ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च
एतद् ज्ञात्वा स्वयम्भूर्भगवानजः मर्यादाप्रतिष्ठार्थं ब्राह्मणहितरक्षणाय च क्षत्रियान् ससर्ज।
Verse 48
वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः / यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्
त्रेतायां प्रभुर्वर्णाश्रमव्यवस्थां कृतवान्; यज्ञप्रवर्तनं चकार च, यत् पशुहिंसाविवर्जितम्।
Verse 49
द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् / रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः
द्वापरे तु नृणां सदा मतिभेदाः सन्ति; रागलोभौ तथा युद्धं, तत्त्वानामविनिश्चयश्च।
Verse 50
एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते / वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु
त्रेतायामिह वेद एक एव चतुष्पादः प्रतिष्ठितः; द्वापरादिषु तु वेदव्यासैश्चतुर्धा व्यस्यते।
Verse 51
ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः
ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् दृष्टिविभ्रमैः परम्पराः भिद्यन्ते। मन्त्रब्राह्मणविन्यासविकारैः तथा स्वरवर्णविपर्ययैश्च।
Verse 52
संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः / सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्
ऋग्यजुःसाम्नां संहिताः श्रुतर्षिभिः संहन्यन्ते। क्वचित् क्वचित् सामान्याद् वैकृताच्चैव दृष्टिभेदैः विविधा भवन्ति।
Verse 53
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च। इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत॥
Verse 54
अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः / वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्
अवृष्टिर्मरणं चैव वायाध्युपद्रवास्तथा। वाङ्मनःकायजैर्दुःखैर्निर्वेदो जायते नृणाम्॥
Verse 55
निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा / विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्
निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा। विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्॥
Verse 56
दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः / एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता
दोषाणां दर्शनात् एव द्वापरे ज्ञानसम्भवः। एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्द्वापर उच्यते॥
Verse 57
आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे
आद्ये कृते तु धर्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते। द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे॥
Frequently Asked Questions
Kṛta: meditation (dhyāna); Tretā: spiritual knowledge (jñāna); Dvāpara: sacrifice (yajña); Kali: giving/charity (dāna) as the chief discipline.
Dharma is said to stand fully in Kṛta (four-footed), decline to three in Tretā, two in Dvāpara, and in Kali remain only minimally—deprived of three supports—indicating near-collapse of stable righteousness.
Vyāsa states he sees no other expiation in Kali comparable to Vārāṇasī for quelling sins, presenting it as a uniquely potent tīrtha when ordinary disciplines weaken due to yuga conditions.
It assigns yuga-wise presiding deities (Brahmā in Kṛta, Sūrya in Tretā, Viṣṇu in Dvāpara, Rudra in Kali) while also affirming that multiple deities are worshipped in all yugas and that Rudra is worshipped in all four.
As greed and attachment arise, beings seize resources and fight over land, wives, and wealth; in response Brahmā institutes kṣatriyas to protect order and establishes varṇāśrama and regulated sacrifice to stabilize dharma.