नारद in the Ramcharitmanas

अत्र स्नानस्य फलं तत्कालमेव दृश्यते: काका: कोकिला: भवन्ति, बका: च हंसा: भवन्ति। इदं श्रुत्वा कोऽपि आश्चर्यं मा कुर्यात्, हि सत्संगतेः महिमा न गोपनीया वस्तु अस्ति। वाल्मीकिः, नारदः, कलशजन्मा अगस्त्यः च स्वस्व मुखेन स्वस्व भवितव्यं…

कपिपतिः, ऋक्षराजः, राक्षसराजः, अङ्गदादिश्च कपिसमूहः: तेषां सर्वेषां सुन्दरपादौ नमामि, ये हीनशरीरेष्ऽपि रामम् अलभन्त। रघुपतेः पादोपासकाः यावन्तः खगमृगसुरनरासुराः सहिताः, तेषां सर्वेषां पादपद्मे नमामि, ये निष्कामतया रामस्य सेवकाः। शुकः…

नाम्नः प्रसादात् शम्भुरविनाशी; अमङ्गलस्यालङ्कारस्यापि सः मङ्गलस्य खनिः। शुकः सनकादयः सिद्धाः मुनयः योगिनश्च नाम्नः प्रसादात् ब्रह्मसुखस्य भोक्तारः। नारदः नाम्नः प्रतापमजानात्; हरिः जगति प्रियः, स्वयं च हरिहरयोः प्रियः। प्रह्लादः नाम जपतः…

सर्वाः नद्यः पवित्रं जलं वहन्ति स्म, खगाः मृगाः मधुकराश्च सर्वे सुखेन तिष्ठन्ति स्म। सर्वे प्राणिनः सहजं वैरं त्यक्तवन्तः, पर्वते सर्वे परस्परं स्नेहं कुर्वन्ति स्म। गिरिजायाः स्वगृहम् आगमनात् पर्वतः शोभमानः आसीत्, यथा कश्चित् रामभक्तिं…

मुनिः स्मित्वा गूढया मृदुया वाचा अवोचत् - तव पुत्री सर्वगुणराशिः। सा सुन्दरी, सहजसुशीला, प्राज्ञा च; तस्याः नामानि उमा अम्बिका भवानी इति। एषा कुमारी सर्वशुभलक्षणसम्पन्ना, सदा भर्तृप्रिया भविष्यति। तस्याः वैवाहिको भावः सदा अचलः भविष्यति…

मुनेः वचनं श्रुत्वा हृदयेन सत्यमिति ज्ञात्वा दम्पती दुःखितौ सम्भूतौ, उमा तु प्रहृष्टा अभवत्। नारदेनापि एषः भेदः न ज्ञातः, यतो हि सर्वेषां दशा एका आसीत्, कारणं तु भिन्नम्। सर्वाः सख्यः, गिरिजा, गिरिराजः, मैना च, तेषां शरीरेषु पुलकः सम्भूतः…

एवमुक्त्वा नारदः हरिं स्मृत्वा गिरिजायै आशीर्वादम् अददात्। ततः गिरीशम् अवदत्, इदानीं कल्याणं भविष्यति, अतः संशयं त्यजेति।

एवमुक्त्वा मुनिर्ब्रह्मणो धाम गतः। इदानीं यथानुभूतं परं चरित्रं शृणुत। भर्तारमेकान्तमासाद्य मैना अवोचत्: हे नाथ, मुनेर्वचनानि नावगच्छामि। यदि कुलं वरः वंशश्च अनूपमः स्यात्, तदा अनुरूपे वरे सुतायाः विवाहः कार्यः। अथवा कन्या कुमारी एव…

इदानीं यदि ते पुत्र्याम् अनुरागः अस्ति, तर्हि गत्वा तस्यै एवम् उपदेशं देहि। येन तपसा महेशः प्राप्यते, तत् एव तपः कारय; अन्येन उपायेन दुःखं न अपनीयते। नारदस्य वचनानि अर्थगर्भाणि हेतुसहितानि च सन्ति: वृषध्वजः सुन्दरः सर्वगुणनिधिः च। एवम्…

गच्छ गिरिकन्ये तपः कुरु; नारदेन उक्तं सत्यमिति विचारय। इयं मतिः मातापितृभ्यामपि रोचते, यतः तपः सुखप्रदं दुःखदोषनाशकं च। तपोबलेन विधाता ब्रह्मा सृष्टिं विधत्ते; तपोबलेन विष्णुः सकलं जगत् रक्षति। तपोबलेन शम्भुः संहारं करोति; तपोबलेन शेषः…

पार्वत्याः समीपं गत्वा त्वं तस्याः प्रेम्णः परीक्षां कुरु, ततः गिरिं प्रेरयित्वा तां भवनं प्रेषयितुं कथय, एवं च तस्य संदेहं दूरीकुरु।

तत्र ऋषयः गौरीं दृष्ट्वा तपसः साक्षात् मूर्तिमतीम् इव अपश्यन्। मुनयः अवोचन्, शृणु शैलकुमारी, किं कारणं त्वम् एवं गुरु तपः आचरसि? कम् आराधयसि, किं च इच्छसि? अस्माकं प्रति सत्यं रहस्यं किमर्थं न वदसि? पार्वती अवोचत्, वदने मे मनः अतिशयेन…

तस्याः वचनं श्रुत्वा ऋषयः हसित्वा अवदन् - हे गिरिसम्भवे, तव देहः पर्वतात् जातः। नारदस्य उपदेशं श्रुत्वा ब्रूहि, कस्य गृहं वसति?

स गत्वा दक्षपुत्रान् उपदिदेश, ते च पुनः स्वगृहं द्रष्टुं नागच्छन्। चित्रकेतोः गृहं स नाशितवान्, पुनश्च हिरण्यकशिपोः तथैव अवस्था अभवत्। नारदस्य उपदेशं ये पुरुषाः स्त्रियश्च शृण्वन्ति, ते निश्चयेन गृहं त्यक्त्वा भिक्षुकाः भवन्ति। तस्य मनः…

इदानीमपि मम वचनं मन्यस्व: तव कृते उत्तमः वरः चिन्तितः। सः अतिसुन्दरः पवित्रः सुखदः सुशीलश्च, यस्य कीर्तिं लीलां च वेदाः गायन्ति। सः सर्वदोषरहितः सर्वगुणराशिः, श्रीपतिः, वैकुण्ठे निवासी। एवं वरं आनाय त्वया सह संयोजयामि। इति श्रुत्वा भवानी…

हे मुनीश! यदि त्वं पूर्वं मया सह मिलितवान् अभवः, तर्हि अहं तव उपदेशं श्रुत्वा शिरसि धारयामि। परं इदानीं अहं शम्भोः हिताय जन्म दावे न्यस्तवती; कः तस्य गुणदोषान् विचिन्तयिष्यति? यदि तव हृदये विशेषेण अभिलाषः अस्ति, विवाहं विना स्थातुं न…

तदा मया कथितं न श्रुतवानसि, किन्तु नारदस्य उपदेशमनुसृतवानसि। इदानीं तव प्रतिज्ञा मिथ्याभूता, यतो महेशः कामं भस्मीकृतवान्।

इदं श्रुत्वा भवानी स्मित्वा अवोचत् - हे विद्वद्वर मुने, युक्तमेव भवता कथितम्। तव ज्ञाने शम्भुः इदानीमेव काममदग्धवान्, यावदिदानीं स सविकार आसीत्। मम तु ज्ञाने शिवः सदा योगी, अजः, अनवद्यः, अकामः, अभोगी च। यदि अहं शिवमेवं विदित्वा प्रेम्णा सह…

नारदाय किं दोषं कृतवत्यहं, येन मम निवासभवनं उजाडितम्? सः उमायै एवमुपदेशं दत्तवान् यत् सा उन्मत्तवराय तपः आचरितवती। सत्यम् तेषां न मोहः न माया; उदासीनाः ते, येषां न धनं, न धाम, न जाया। परगृहघातकाः ते, न लज्जा न भयं च। वन्ध्या प्रसवपीडां कथं…

तस्मिन् काले नारदः सप्तर्षिभिः सह समागतः; तुहिनगिरिः च समाचारं श्रुत्वा तत्क्षणमेव स्वगृहं प्रत्यगच्छत्।