Adhyaya 24
Matsya-avatāra: The Lord as Fish Saves the Vedas and Guides Satyavrata
परीक्षितः प्रश्नं कृत्वा यत् कथं हरिः ‘जुगुप्सित’ इव मत्स्यरूपं जग्राह, तत्र शुकदेवः अवतारतत्त्वं व्याचष्टे—गोब्राह्मणदेवभक्तवेदधर्मरक्षणार्थं भगवान् अवतीर्यापि वायुरिव नानावस्थासु सञ्चरन् परात्पर एव तिष्ठति। ब्रह्मणोऽह्नः पर्यन्ते प्रलयजलोच्छ्वासे हयग्रीवो दैत्यो वेदान् अपाहरत्; तान् पुनरुद्धर्तुं हरिः मत्स्यो भूत्वा पश्चात् तं दैत्यं निहन्ति। चाक्षुषे मन्वन्तरे भक्तराजः सत्यव्रतः लघुमत्स्यं घटे रक्षन् क्रमशः कूपे सरसि समुद्रे च वर्धमानं दृष्ट्वा तस्य दिव्यत्वं ज्ञात्वा शरणं प्रपद्यते। मत्स्यः सप्तदिनानन्तरं जलप्लावनं भविष्यतीति सूचयन् देवदत्तं नौकां बीजौषधिप्राणिसप्तर्षिसहितां आरुह्य वासुकिना स्वशृङ्गे बद्ध्वा तिष्ठेति उपदिशति। प्रलये आगते राजा आदिगुरुं हरिं स्तौति; ततः मत्स्यः सांख्ययोगं—विवेकपर्यवसानं भक्तौ—पुराणसंहिताज्ञानं च उपदिशति, वेदपुनःस्थापनं वैवस्वतमन्वादिपरम्पराप्रवर्तनं च सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भुतकर्मण: । अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—भगवन्, हरेरद्भुतकर्मणः आद्यां अवतारकथां मायामत्स्यविडम्बनं श्रोतुमिच्छामि।
Verse 2
यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥
यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम्, तमःप्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः? एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि; उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम्।
Verse 3
यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥
यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम्, तमःप्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः? एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि; उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम्।
Verse 4
श्रीसूत उवाच इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणि: । उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत् कृतम् ॥ ४ ॥
श्रीसूत उवाच—एवं विष्णुरातेन पृष्टो भगवान् बादरायणिः, विष्णोर्मत्स्यरूपेण कृतं चरितं वर्णयामास।
Verse 5
श्रीशुक उवाच गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वर: । रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ५ ॥
श्रीशुक उवाच—हे नृप, गो-विप्र-सुर-साधूनां छन्दसां च रक्षणार्थं तथा धर्मार्थयोः सिद्धये भगवान् अवताररूपाणि तनूर्धत्ते।
Verse 6
उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वर: । नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणै: ॥ ६ ॥
उच्चावचेषु भूतेषु वायुरिव चरन् ईश्वरः, कदाचित् मनुष्यादिरूपेण कदाचित् नीचयोनिरूपेण दृश्यते; तथापि निर्गुणत्वात् स गुणैर्न लिप्यते, न च उच्चावचत्वं भजते।
Verse 7
आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लय: । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ७ ॥
हे नृप, अतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लय आसीत्; तदा समुद्रेण प्लाविताः लोकाः भूरादयः सर्वेऽपि।
Verse 8
कालेनागतनिद्रस्य धातु: शिशयिषोर्बली । मुखतो नि:सृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत् ॥ ८ ॥
कालेन आगतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोर्बली, मुखतो निःसृतान् वेदान् अन्तिके हयग्रीवोऽहरत्।
Verse 9
ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् । दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वर: ॥ ९ ॥
दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितं विदित्वा भगवान् हरिरीश्वरः शफरीरूपं दधार, वेदान् रक्षित्वा तं दानवं जघान।
Verse 10
तत्र राजऋषि: कश्चिन्नाम्ना सत्यव्रतो महान् । नारायणपरोऽतपत् तप: स सलिलाशन: ॥ १० ॥
चाक्षुषे मन्वन्तरे सत्यव्रतो नाम महान् राजर्षिः कश्चित् आसीत्; स नारायणपरः सलिलाशनः सन् तपोऽतपत्।
Verse 11
योऽसावस्मिन् महाकल्पे तनय: स विवस्वत: । श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पित: ॥ ११ ॥
अस्मिन् महाकल्पे स एव विवस्वतः तनयः अभवत्, श्राद्धदेव इति ख्यातः; हरिणा अनुगृहीतः सन् मनुपदं प्रापितः।
Verse 12
एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् । तस्याञ्जल्युदके काचिच्छफर्येकाभ्यपद्यत ॥ १२ ॥
एकदा कृतमालातटे जलतर्पणं कुर्वतः तस्य अञ्जल्युदके काचित् लघुशफरी एका समापद्यत।
Verse 13
सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत । उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वर: ॥ १३ ॥
भारत, द्रविडेश्वरः सत्यव्रतः अञ्जलिगतां शफरीं सह तोयेन नदीतोये उत्ससर्ज।
Verse 14
तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् । यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल । कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले ॥ १४ ॥
सातिकरुणं महाकारुणिकं सत्यव्रतनृपं प्रति दीनः शफरः मधुरस्वरेणोवाच— हे राजन् दीनवत्सल, यादोभ्यः ज्ञातिघातिभ्यः भीतां मां किमस्मिन् सरिज्जले विसृजसि? ते मां हन्युः।
Verse 15
तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् । अजानन् रक्षणार्थाय शफर्या: स मनो दधे ॥ १५ ॥
स आत्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरं परमेश्वरमजानन्, तस्य रक्षणार्थं हृष्टमनाः संकल्पं चकार।
Verse 16
तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपति: । कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम् ॥ १६ ॥
तस्याः दीनतरं वाक्यमाकर्ण्य स दयालुर्महीपतिः कलशाप्सु तां निधाय, स्वाश्रमं निन्ये।
Verse 17
सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ । अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥ १७ ॥
सा तु तत्रैकरात्रेण कमण्डलौ वर्धमाना, आत्मावकाशं नालभत; ततः सा महीपतिमिदं वाक्यमुवाच।
Verse 18
नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे । कल्पयौक: सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥
हे राजन्, अहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रेण वस्तुं नोत्सहे; अतः सुविपुलं जलाशयमुपकल्पय, यत्राहं सुखेन निवसेयम्।
Verse 19
स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके । तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥ १९ ॥
स राजा तं मत्स्यं घटोदकात् समादाय महाकूपे न्यक्षिपत्। स च क्षणेनैव हस्तत्रयपरिमाणोऽवर्धत॥
Verse 20
न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता ॥ २० ॥
मत्स्य उवाच—राजन्, एतदुदञ्चनं मम सुखवासाय नालम्। मह्यं पृथुतरं पदं देहि, त्वां शरणं गतास्मि॥
Verse 21
तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे । तदावृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत ॥ २१ ॥
ततः स राजा कूपात् तं मत्स्यं समादाय सरोवरेऽक्षिपत्। स च महामीनस्तदुदकपरिमाणमतिक्रम्यात्मना व्यावर्धत॥
Verse 22
नैतन्मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकस: । निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि ॥ २२ ॥
मत्स्य उवाच—राजन्, सलिलौकसः मम स्वस्तये एतदुदकं न। रक्षोपायेन मां ह्रदे निधेहि, यत्रोदकं न कदाचिदविदास्यति॥
Verse 23
इत्युक्त: सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि । जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम् ॥ २३ ॥
इत्युक्तः स राजा तं मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि जलाशये निनाय। तदप्यसम्मितं दृष्ट्वा अन्ते तं महामत्स्यं समुद्रे प्राक्षिपत्॥
Verse 24
क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादय: । अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ २४ ॥
क्षिप्यमाणोऽहमम्भसि मत्स्य उवाच सत्यव्रतम्—वीर, अत्र मकरादयः अतिबला अदन्ति मां; तस्मान्मामिह मा क्षिप, नेहोत्स्रष्टुमर्हसि॥
Verse 25
एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् । तमाह को भवानस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥ २५ ॥
तस्य वल्गुभारतीं श्रुत्वा तेन विमोहितः स राजा तमुवाच—को भवानस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन्॥
Verse 26
नैवंवीर्यो जलचरो दृष्टोऽस्माभि: श्रुतोऽपि वा । यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सर: ॥ २६ ॥
नैवंवीर्यो जलचरो न दृष्टोऽस्माभिः श्रुतोऽपि वा; यो भवान् योजनशतं अह्ना व्यानशे सरः॥
Verse 27
नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणोऽव्यय: । अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम् ॥ २७ ॥
नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणोऽव्ययः; अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम्॥
Verse 28
नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर । भक्तानां न: प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥ २८ ॥
नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर; भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो॥
Verse 29
सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतव: । ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥ २९ ॥
सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः। तस्मादहं भगवन् ज्ञातुमिच्छामि मत्स्यरूपधारणस्य प्रयोजनम्॥
Verse 30
न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत् सर्वसुहृत्प्रियात्मन: । यथेतरेषां पृथगात्मनां सता- मदीदृशो यद् वपुरद्भुतं हि न: ॥ ३० ॥
अरविन्दाक्ष! सर्वसुहृत्प्रियात्मन्, त्वत्पादोपसर्पणं न कदाचन मृषा भवेत्। देहात्मबुद्ध्या देवपूजा तु निष्फला; तस्मादिदं ते मत्स्यवपुरद्भुतं नः॥
Verse 31
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पति: सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये । विहर्तुकाम: प्रलयार्णवेऽब्रवी- च्चिकीर्षुरेकान्तजनप्रिय: प्रियम् ॥ ३१ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं ब्रुवाणं नृपतिं सत्यव्रतं जगत्पतिः। युगक्षये मत्स्यवपुर् धृत्वा प्रलयार्णवे विहर्तुकामः, एकान्तजनप्रियः प्रियमिदमब्रवीत्॥
Verse 32
श्रीभगवानुवाच सप्तमे ह्यद्यतनादूर्ध्वमहन्येतदरिंदम । निमङ्क्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥ ३२ ॥
श्रीभगवानुवाच—अरीन्दम नृप! अद्यतनादूर्ध्वं सप्तमेऽहनि भूर्भुवःस्वराख्यं त्रैलोक्यं प्रलयाम्भोधौ निमङ्क्ष्यति॥
Verse 33
त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा । उपस्थास्यति नौ: काचिद् विशाला त्वां मयेरिता ॥ ३३ ॥
त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि तदा। मयेरिता विशाला नौस्तवाग्रे उपस्थास्यति॥
Verse 34
त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥
ततः त्वं सर्वा ओषधीः सर्वाणि चोच्चावचानि बीजानि समाहृत्य तस्यां बृहत्यां नावि निक्षिप। सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्त्वैः समुपबृंहितः तां नावमारुह्य, अविक्लवः, एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा सह विचरिष्यसि।
Verse 35
त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥
तां बृहतीं नावमारुह्य सप्तर्षिभिः सह सर्वसत्त्वोपबृंहितः। अविक्लवः एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा प्रकाशितमार्गः सहचरैः सह विचरिष्यसि।
Verse 36
दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा । उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना ॥ ३६ ॥
तां नावं बलीयसा समीरेण दोधूयमानां सतीं, उपस्थितस्य मम शृङ्गे महाहिना वासुकिना निबध्नीहि; अहं तव पार्श्वे सन्निहितो भविष्यामि।
Verse 37
अहं त्वामृषिभि: सार्धं सहनावमुदन्वति । विकर्षन् विचरिष्यामि यावद् ब्राह्मी निशा प्रभो ॥ ३७ ॥
अहं तु त्वामृषिभिः सार्धं सहनावम् उदन्वति विकर्षन् विचरिष्यामि, प्रभो, यावद् ब्राह्मी निशा समाप्ता।
Verse 38
मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि ॥ ३८ ॥
मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम्। मम अनुग्रहात् त्वं वेत्स्यसि; तव सम्प्रश्नैः विवृतं तद् हृदि प्रकाशिष्यते, अतः मां सर्वथा ज्ञास्यसि।
Verse 39
इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत । सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत् ॥ ३९ ॥
एवं राजानं उपदिश्य भगवान् हरिरन्तर्धीयत। ततः सत्यव्रतो राजा हृषीकेशेन निर्दिष्टं तं कालं प्रतीक्षाम् अकरोत्॥
Verse 40
आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षि: प्रागुदङ्मुख: । निषसाद हरे: पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिण: ॥ ४० ॥
दर्भान् प्राक्कूलान् आस्तीर्य राजर्षिः प्रागुदङ्मुखः। तेषु निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिणः॥
Verse 41
तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्लावयन् महीम् । वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भि: समदृश्यत ॥ ४१ ॥
ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन् महीम्। वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भिः समदृश्यत॥
Verse 42
ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् । तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुध: ॥ ४२ ॥
ध्यायन् भगवदादेशं ददर्श नावमागताम्। तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुधः॥
Verse 43
तमूचुर्मुनय: प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् । स वै न: सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति ॥ ४३ ॥
तमूचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम्। स वै नः सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति॥
Verse 44
सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन्महार्णवे । एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजन: ॥ ४४ ॥
अथ राज्ञा भगवति निरन्तरमनुध्यायति महारणवे प्रादुरासीदेकशृङ्गधरो हैमो मत्स्यो नियुतयोजनविस्तारः॥
Verse 45
निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा । वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ४५ ॥
पुरा हरिणा यथोक्तं तदनुसृत्य राज्ञा नावं तच्छृङ्गे निबध्य वासुकिमहिना वरत्रेण बद्ध्वा तुष्टः सन् मधुसूदनं तुष्टाव॥
Verse 46
श्रीराजोवाच अनाद्यविद्योपहतात्मसंविद- स्तन्मूलसंसारपरिश्रमातुरा: । यदृच्छयोपसृता यमाप्नुयु- र्विमुक्तिदो न: परमो गुरुर्भवान् ॥ ४६ ॥
श्रीराजोवाच—अनाद्यविद्योपहतात्मसंविदस्तन्मूलसंसारपरिश्रमातुराः। यदृच्छयोपसृता यमाप्नुयुर्विमुक्तिदो नः परमो गुरुर्भवान्॥
Verse 47
जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धन: सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् । यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद् धृदयं स नो गुरु: ॥ ४७ ॥
अयं जनोऽबुधो निजकर्मबन्धनः सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम्। यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद्धृदयं स नो गुरुः॥
Verse 48
यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान्मलमात्मनस्तम: । भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो भूयात् स ईश: परमो गुरोर्गुरु: ॥ ४८ ॥
यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान्विजह्यान्मलमात्मनस्तमः। भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो भूयात्स ईशः परमो गुरोर्गुरुः॥
Verse 49
न यत्प्रसादायुतभागलेश- मन्ये च देवा गुरवो जना: स्वयम् । कर्तुं समेता: प्रभवन्ति पुंस- स्तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥
देवाः गुरवो जनाश्च स्वयम् वा समेता वा तव प्रसादस्यायुतभागलेशमपि न दातुं शक्नुवन्ति। अतः तव पदपद्मयोः शरणं प्रपद्ये।
Verse 50
अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणी: कृत- स्तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरु: । त्वमर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्न: स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥ ५० ॥
यथा अचक्षुरन्धः अन्धमेवाग्रणीं कृत्वा वर्तते, तथा अविदुषो जनस्य अबुधो गुरुर्भवति। त्वं तु अर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणः; अतः स्वगतिं बुभुत्सतां वयं त्वां गुरुम् वृणिमहे।
Verse 51
जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तम: । त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥ ५१ ॥
जनः जनस्य असतीं गतिमादिशते, यया दुरत्ययं तमः प्रपद्येत। त्वं तु अव्ययं ज्ञानम् अमोघम् अञ्जसा ददासि, येन जनो निजं पदं शीघ्रं प्रपद्यते।
Verse 52
त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धि: । तथापि लोको न भवन्तमन्धधी- र्जानाति सन्तं हृदि बद्धकाम: ॥ ५२ ॥
त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रिय ईश्वरः, ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धिश्च। तथापि लोको हृदि बद्धकामः अन्धधीः सन्तं भवन्तं न जानाति।
Verse 53
त्वं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय । छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभि- र्ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोक: ॥ ५३ ॥
देववरं वरेण्यं सर्वेश्वरं त्वां प्रतिबोधनाय अहं प्रपद्ये। भगवन्, अर्थदीपैर्वचोभिः हृदय्यान् ग्रन्थीन् छिन्धि, स्वमोकः स्वगतिं च विवृणु।
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवानादिपूरुष: । मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत् ॥ ५४ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं प्रार्थितं नृपतिं प्रति भगवान् आदिपुरुषो मत्स्यरूपेण महाप्रलयाम्भसि विहरन् तस्मै परं तत्त्वं व्याख्यातवान्।
Verse 55
पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् । सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषत: ॥ ५५ ॥
स भगवान् सत्यव्रताय राजर्षये पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीं च, आत्मगुह्यं चाशेषतः स्वयमेव व्याचष्ट।
Verse 56
अश्रौषीदृषिभि: साकमात्मतत्त्वमसंशयम् । नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ ५६ ॥
स राजर्षिः सत्यव्रतः नाव्यासीनो महर्षिभिः सह भगवता प्रोक्तम् आत्मतत्त्वं सनातनं ब्रह्म चाश्रौषीत्; तेषां तत्त्वे संशयो नाभवत्।
Verse 57
अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे । हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरि: ॥ ५७ ॥
अतीतप्रलयस्यापाये उत्थिताय वेधसे हरिः हयग्रीवनामानम् असुरं हत्वा वेदान् पुनः प्रत्याहरत्।
Verse 58
स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुत: । विष्णो: प्रसादात् कल्पेऽस्मिन्नासीद् वैवस्वतो मनु: ॥ ५८ ॥
स सत्यव्रतो राजा विष्णोः प्रसादात् ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः; अस्मिन् कल्पे स एव वैवस्वतो मनुरभवत्, सूर्यपुत्रः।
Verse 59
सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिण: । संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ ५९ ॥
सत्यव्रतराजर्षेः शार्ङ्गिणो मायामत्स्यावतारस्य महदाख्यानं संवादं च यः शृणोति, स निश्चयेन किल्बिषफलात् मुच्यते।
Verse 60
अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेदन्वहं नर: । सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥ ६० ॥
यो नरः हरेर्मत्स्यावतारवर्णनं सत्यव्रतचरितं च अन्वहं कीर्तयति, तस्य सर्वे सङ्कल्पाः सिध्यन्ति; स परमां गतिं याति।
Verse 61
प्रलयपयसि धातु: सुप्तशक्तेर्मुखेभ्य: श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा । दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि ॥ ६१ ॥ स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥
प्रलयजलमध्ये सुप्तशक्तेः धातुः मुखेभ्यः अपहृतं श्रुतिगणं दितिजं हत्वा यः प्रत्युपादत्त, सत्यव्रतानां ब्रह्म च यः अकथयत्—तं जिह्ममीनं अखिलहेतुं अहं नतोऽस्मि।
Frequently Asked Questions
To protect the Vedas and uphold dharma during the naimittika pralaya at the end of Brahmā’s day, when Hayagrīva stole Vedic knowledge. The chapter also shows Matsya’s compassion toward His devotee Satyavrata—guiding him through the deluge and transmitting liberating knowledge—demonstrating that avatāras manifest for śāstra-rakṣā and bhakta-rakṣā, not due to karma.
Śukadeva explains that the Lord is like air moving through different atmospheres: He may appear as human or animal, yet He remains beyond the guṇas and unaffected by material designation. His forms are sac-cid-ānanda manifestations chosen for līlā and protection, whereas conditioned beings accept forms under karma.
Satyavrata is described as a great devotee performing austerities (subsisting on water) in the Cākṣuṣa-manvantara. By the Lord’s mercy and instruction during the deluge narrative, he becomes illuminated with Vedic knowledge and later appears as Śrāddhadeva, son of Vivasvān, attaining the post of Vaivasvata Manu.
On the narrative level, the boat preserves sages, beings, and the seeds of future life through the inundation, while Vāsuki binds the boat to Matsya’s horn so the Lord personally pilots them through devastation. On the theological level, it illustrates dependence (śaraṇāgati): survival and continuity of dharma occur by being tethered to Bhagavān, with Vedic sages as the guiding illumination.
The Lord taught spiritual science described as sāṅkhya-yoga—discernment of spirit and matter—presented in a way that culminates in bhakti-yoga, along with instructions from Purāṇas and saṁhitās. The result is niścaya (firm conviction) in the Absolute Truth and realization of the Lord as paraṁ brahma.