Previous Verse
Next Verse

Shloka 18

Matsya-avatāra: The Lord as Fish Saves the Vedas and Guides Satyavrata

नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे । कल्पयौक: सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥

nāhaṁ kamaṇḍalāv asmin kṛcchraṁ vastum ihotsahe kalpayaukaḥ suvipulaṁ yatrāhaṁ nivase sukham

हे राजन्, अहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रेण वस्तुं नोत्सहे; अतः सुविपुलं जलाशयमुपकल्पय, यत्राहं सुखेन निवसेयम्।

not
:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negation particle)
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (मत्स्यरूपेण वक्त्री), प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
कमण्डलौin the kamaṇḍalu (water-pot)
कमण्डलौ:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकमण्डलु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
कृच्छ्रम्with difficulty
कृच्छ्रम्:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeNoun
Rootकृच्छ्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative used adverbially), एकवचन; क्रियाविशेषणार्थे
वस्तुम्to live
वस्तुम्:
Prayojya-kriyā (प्रयोज्यक्रिया/अनन्तरक्रिया)
TypeVerb
Root√वस् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्यय (infinitive), अव्ययभाव; ‘to dwell’
इहhere
इह:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb)
उत्सहेI am able / I dare
उत्सहे:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootउत् + √सह् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
कल्पयarrange, provide
कल्पय:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√कॢप् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
ओकःa dwelling, abode
ओकः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootओकस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन
सुविपुलम्very spacious
सुविपुलम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु + विपुल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (of ओकः)
यत्रwhere
यत्र:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formसम्बन्ध/देशवाचक-अव्यय (relative adverb: where)
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (मत्स्यरूपेण वक्त्री), प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
निवसेmay live, dwell
निवसे:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + √वस् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
सुखम्comfortably
सुखम्:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeNoun
Rootसुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative used adverbially), एकवचन; क्रियाविशेषणार्थे
M
Matsya
S
Satyavrata (King)

FAQs

In this verse, Matsya tells King Satyavrata that the small water-pot is uncomfortable and asks him to arrange a larger, spacious dwelling—showing the Lord’s līlā as He gradually reveals His extraordinary nature.

Matsya spoke this to prompt Satyavrata to move Him from the pot to larger bodies of water, allowing the king to witness the fish’s miraculous growth and recognize divine intervention before the coming dissolution.

Serve with attentiveness: when devotion outgrows limited habits or environments, expand one’s capacity—through better discipline, sacred association, and larger commitment—so spiritual life can be practiced “comfortably” and steadily.