Anuvaka 4
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—अथर्वणीयैः मन्त्रैः दीक्षाप्रार्थनाभिश्च आयुः, श्रीः, तथा दाम्पत्ये/कामे एकनिष्ठानुरागः सुदृढीक्रियते। उपविषयाः—(१) आयुष्य-आह्वानम्, (२) पौष्टिककर्माणि—पोषणं, पशुवृद्धिः, अभिवृद्धिः, (३) प्रतिद्वन्द्विनां निरसनं तथा अधिकारस्य स्थिरीकरणं, (४) वशीकरणम्—अञ्जन-वस्त्र-बन्धनशक्त्या आकर्षण-धारणम्, (५) आपः–वृष्टि–ओषधि-सम्बन्धः पुनर्भरणशक्तिरूपेण। व्यावहारिकप्रयोगः—दाम्पत्य/मैथुन-एकाधिकारस्य रक्षणं, प्रतिस्पर्धिनां निवारणं, आयुः-बल-पुष्टेः संवर्धनं च।
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 32
अयं एकऋचोऽऽयुष्यः सूक्तः प्रियं युवानं देवं ‘आहुतिवृद्धम्’ उपगच्छति, जपकस्य दीर्घमायुः प्रदातुम् एनं प्रार्थयते। ‘उप…अगन्म’ इति श्रद्धया सन्निधिं, ‘बिभ्रतो नमः’ इति नमस्कारवहनं च दर्शयन्, मन्त्रः दीर्घायुषं सम्यगाहुतिभिः पोषितस्य पावनशक्तेः प्रसादरूपं दानं मन्यते—गृह्याग्निं प्रति विशेषतः।
Sukta 33
एष एकऋचोऽऽयुष्य–पौष्टिकः सूक्तः संक्षिप्तोऽभिषेकप्रार्थनारूपः; यस्मिन् देवाः लाभार्थिनं समन्वितेन प्राणबलेन शुभवृद्ध्या च “सिञ्चन्तु” इति याच्यन्ते। मरुतः (वीर्यं), पूषा (पोषणं सुरक्षितगमनं च), बृहस्पतिः (ब्रह्मवाक् क्रियासिद्धिश्च), अग्निः (दीक्षाग्निः) इति आहूय, प्रजाधनदीर्घायुषां समग्रं समृद्ध्यावेशनं प्रार्थ्यते।
Sukta 34
अथर्ववेदस्य ७.३४ सूक्तं संक्षिप्तं किन्तु तीव्रम् अपोत्पातन-मन्त्ररूपं भवति। अत्र जातवेदसं अग्निं नियोजयति यत् स प्रतिद्विषः—ये पूर्वमेव प्रतिष्ठिताः ये च नवोत्पन्नाः यजमानस्य प्रतिमुखं समुत्थिताः—तान् अपाकरोतु। केवलं निष्कासनं न, किन्तु शत्रूणां पदस्य अधःकरणं (अधः-पदं) विधीयते। निर्दोषं यजमानं तु अदितेः विस्तीर्णायां विमोचिन्यां रक्षायां स्थापयति।
Sukta 35
एषः त्रिचः अथर्वणीयः सूक्तः राष्ट्रपौष्टिकं च रक्षोघ्नम् अपोत्प्रैतिकं च सामर्थ्यं संयोजयति। अत्र जातवेदाः अग्निः प्रतिस्पर्धिनः प्रतिद्वन्द्विनो वा निरपाकर्तुं, विश्वेषां देवानाम् अनुमत्या राज्यं ध्रुवीकर्तुं च प्रेर्यते। ततः सूक्तं ‘सीलन’-विधिं प्रति प्रवर्तते—अश्मानम् अपिधानरूपेण (आवरण-स्तम्भनार्थम्) उपयुज्य हानिकर-निर्गमान् मुखान्य् अपिधातुं, यद् वा प्राणरसादि-क्षय-निरोधरूपेण, यद् वा प्रजनन-नियन्त्रणरूपेण व्याख्येयम्। अस्य सूक्तस्य प्रभावः सार्वजनिक-व्यवस्थायाः (शत्रु-निष्कासनम्) देह-मैथुन-निग्रहस्य (द्वार-निरोधः) च एकेनैव तर्केण—बलात् बहिष्करणेन सुरक्षित-आवरणेन च—योजनायां निहितः।
Sukta 36
एष एकऋचः सम्मोहनमन्त्रः अञ्जनं (कोलिरियम्) देवतारूपेण मनोऽनुरागस्य मनोवैकारिक-एरोतिक-शक्तिं मन्यते। नेत्राभ्यां मुखकान्त्या च तद् आकर्षणं साधयति। कृष्णाञ्जनस्य लेपनं मन्त्रस्योच्चारणं च कृत्वा कर्ता प्रियस्य हृदये स्वात्मानं ‘कृष्णीकरोति’—अर्थात् प्रियस्य मनसि अविच्छिन्नतया निहितो भवितुम् इच्छति—यथा उभयोर्मनसी समनस्के (सम्मनस्ये) गच्छेताम्।
Sukta 37
एष एकऋचोऽथर्वणीयो मन्त्रः वासः (वस्त्रम्) इति भौतिकं माध्यमं कृत्वा वक्तुः संकल्पं वहति—येन पुरुषस्य मनोऽनुरागश्च केवलं वक्तरि निबध्येत। स्वकीयं वस्त्रं तस्मिन् पुरुषे स्थापयित्वा/प्रयुज्य, मन्त्रः तस्य मनः (मनस्) कामं च प्रतिद्वन्द्वीभ्यः स्त्रीभ्यः—याः प्रसिद्धा अपि स्युः—अपाकर्तुं, स्पर्श-आधारितेन मायाकर्मणा एकनिष्ठासक्तिं स्थापयितुं च प्रयुज्यते।
Sukta 38
अथर्ववेदस्य ७.३८ सूक्तं संक्षिप्तं वशीकरणसूक्तम् अस्ति। स्त्रीकर्मणि भर्तारं वा प्रियं पुनराकर्षितुं, स्थिरीकर्तुं, तस्य स्नेहं चैकान्तिकं कर्तुं प्रयुज्यते। अत्र आसुरी नाम बन्धन-शक्तिः व्यक्तीभूता आहूयते—या इन्द्रमपि अवनयितुं शक्नोति—तदेव निग्रहबलं लक्ष्यस्य मनसि, वाचि, तथा सामाजिकाचार-व्यवहारे च आरोप्य तं वशीकरोति।
Sukta 39
एष एकऋचोऽयं सूक्तः आपः दिव्यां वर्षजन्यां पोषणशक्तिं वहन्तीः देवतारूपेण आह्वयति। ताः स्वर्ग्याः शुभ्रपक्षिण्य इव शक्तयः अधः अवतीर्य जगत् पुनर्नवीकुर्वन्तीः परितर्पयन्तीश्च कल्प्यन्ते। वर्षा–ओषधि–पशुधनसम्बन्धं संयोज्य, जलैः ओषधीनां वर्धनात् पशूनां च पोषणात्, समृद्धिं गृहस्थाने विशेषतः गोष्ठे स्थिरतया ‘प्रतिष्ठापयितुं’ कामयते।
Sukta 40
अयं संक्षिप्तः पौष्टिकः सूक्तः सरस्वन्तं विश्वस्य व्रतस्याध्यक्षं समाह्वयति, यस्याधीनं गावः, आपः, च पुष्टिपतिः परस्परं सामञ्जस्येन प्रवर्तन्ते। सरस्वन्तं ‘दातृमुखं’ इति सम्बोध्य, यजमानस्य गृहे समृद्धिं, गोवृद्धिं, निधीनां स्थिरं आसनं, कीर्तिं च सामाजिकं प्रतिष्ठां च आकर्षयितुं प्रयत्नं करोति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.