Anuvaka 10
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—इन्द्रकेन्द्रितं रक्षणं जयश्च; संक्षिप्तैः मन्त्रैः साध्यं, ये च यज्ञस्थानं स्थिरीकुर्वन्ति समृद्धिं च आह्वयन्ति। उपविषयाः—(१) सूत्रामा इन्द्रः अभयस्य सामाजिकसुरक्षायाश्च प्रत्यवस्थाता। (२) शत्रून् प्रति अभिचारः—निर्वासनं, विघ्नभेदनं, हृदयदेहपीडाप्रतिनिवर्तनं च। (३) गार्हस्थ्ये ध्रुवीकरणं—समृद्धेः स्थापनं शुभनिवासस्य च। (४) यज्ञशुद्धिः—बर्हिषो हविषश्च प्रेषणं, वेद्याः परिक्षेपणं च। (५) सामञ्जस्यं नेतृत्वं च—साम्मनस्यस्य स्थापनम्।
Suktas in Anuvaka 10
Sukta 91
एष एकमन्त्रः सूक्तः इन्द्रं सुत्रामाणं (“सुप्रतिरक्षकं”) आह्वयति, येन स प्रसादपूर्णां रक्षां दद्यात्, शत्रुतां प्रतिहन्यात्, अभयं च स्थापयेत्। अपि च इन्द्रस्य रक्षणशक्त्या समन्वितं “सुवीर्यस्य ऐश्वर्यम्” (उत्तमवीर्याधिपत्यम्)—समृद्धेः, प्रतिष्ठायाः, जयशक्तेश्च संमिश्रं—याचते।
Sukta 92
एष एकऋचोऽथर्वणीयो मन्त्रः सुत्रामाणम् इन्द्रम् आह्वयति, यत् पाठकात् तस्य च समुदायात् शत्रुतां दुर्भावं च दूरं नयेत्। अस्य प्रभावोऽपोत्पातनात्मकः (द्वेषान् निवारयन्) सामाजिक-नैतिकश्च (भद्र-सौमनस्यस्य प्रतिष्ठापनम्)। स्तोत्रे रक्षणं सौहार्दं च इन्द्रस्य उपासकं प्रति सुमतेः प्रसादरूपेण दत्ते इति निरूप्यते।
Sukta 93
एष एकऋचो युद्धमन्त्रः मन्युना (रणक्रोधेन) शक्तिमता इन्द्रं शत्र्वभियन्तारं प्रति प्रचोदयति, सर्वान् वृत्रसदृशान् अवरोधान् भिनत्ति इति। अस्य बलं रक्षात्मकं चाभिचारिकं च—शत्रोः प्रतिरोधं निष्फलं कर्तुं, साधकस्य प्रगमनं च ‘अनिवार्यम्’ कर्तुम् अभिप्रेतम्।
Sukta 94
एष एकऋचोऽथर्वणीयः साम्मनस्य-मन्त्रः ध्रुवेण हविषा सोमं ध्रुवं यज्ञरसत्वेनावरोहयति। स इन्द्रं केवलिनं (एकाधिपतिम्/अप्रतिद्वन्द्विनं नेतारम्) प्रार्थयते यत् स विश्वः जनान्/विशः एकमनसः करोतु, समुदायस्य स्थैर्यं च समन्वितं कर्म च वर्धयेत्।
Sukta 95
अयं लघुः शत्रुनाशनसूक्तः युग्मौ वैरिणौ शक्ती निष्कासयति—तमोमयौ मृत्युपक्षिणौ इव, तथा च शत्रोः हृदि शरीरे च निहितौ दाह-वेधनरूपौ पीडाकारौ इव। वक्ता स्वस्य बाध्यकारीं प्रभुताम् उद्घोषयति—उत्थापयन्, निष्कासयन्, अन्ते च बद्ध्वा—यथा दुष्टनिमित्तानि निवर्तन्ते, अपराधिनः प्राणबलं विशेषतः मैथुनवीर्यं निरुध्यते। अतः सूक्तं भयापहारार्थं निष्कासन-बन्धनमन्त्ररूपेण, आपदां शमनाय सामाजिकव्यवस्थास्थापनाय च, अभिचारिक-अपोत्प्रायिककर्मणि प्रयुज्यते।
Sukta 96
एष एकऋचोऽथर्वणीयो मन्त्रः गृहस्य श्रीं समृद्धिं च दृढतया स्थापयति, अरिष्टानि च शत्रुप्रेतानि निमित्तानि हिंसकबलानि च अपसारयति। गोस्थैर्योपमाभिः पर्वतस्थैर्योपमाभिश्च गृहं सम्यक् समन्वय्य, व्याघ्रादीन् वृकानिव प्रतीकान् आपदः ‘स्थापयति’—यथा न विचरन्ति न च यजमानं हिंसन्ति। अस्य मन्त्रस्य बलम् अपोत्प्रवण-स्थिरीकरणम्—गृहं धनस्य रक्षायाश्च सुरक्षितं, अच्युतं, अरन्ध्रं पात्रमिव कर्तुम्।
Sukta 97
अयं सूक्तो यज्ञपरिबद्धः पौष्टिकः स्वस्त्ययनश्च, यत्र सिद्ध्युपस्कराः सर्वे—मनःसंकल्पः, गोधनसमृद्धिः, यजमानपोषकाः, मन्त्रशक्तिः, देवानुग्रहश्च—एकस्मिन् समन्विते फले संगृह्यन्ते। इन्द्रः प्रार्थ्यते यत् सः यज्ञं तदुपकरणानि च ‘सम्’ नयतु, यथा सर्वं सम्यगैक्येन प्रवर्तेत। संक्षिप्ताः स्वाहाकाराः हविः प्रस्तौति स्थिरीकरोति च, यत् तत् त्रिषु लोकेषु प्रभाववत् स्यात्। अस्य सूक्तस्य बलं एकीकरणे—मानुषसंकल्पं, याज्ञिकीं वाचं, दैवं चानुमतिं सम्यगन्वय्य, यज्ञः सम्यक् पततु, कल्याणं वीर्यं च जनयेत्।
Sukta 98
एष एकमन्त्रः सूक्तः श्रौतरीत्या “प्रेषण”-मन्त्ररूपः। अत्र घृतेन बर्हिर्हविश्चाभिषिच्य संस्कृत्य ततः इन्द्राय हविः विधिवत् प्रेष्यते। वसुभिः मरुद्भिः विश्वैर्देवैश्च सह इन्द्रस्य नामोच्चारणेन हविः दिव्यैः गणैः सह संगतं, देवसभायां सामाजिकतया प्रमाणीकृतं च भवतीति भावः; तेन देवस्यासने स्वीकृतिः सुनिश्चित्यते। अस्य मन्त्रस्य शक्तिः क्रियाक्रमस्य परिपाट्यां निहिता—अभ्यञ्जनम् → देवगणैः सह संयोजनम् → स्वाहाकार-सीलितेन आह्वानेन यथार्हं प्राप्त्रे हविषः प्रेषणम्।
Sukta 99
अयं एकमन्त्रः सूक्तः वेदिं परिधा–परिस्तरणरूपेण रक्षाकवचं करोति। अत्र वेदिः सजीवशक्तिरिव मन्यते—सा सम्यक् परिस्तीर्णा, परिबद्धा, रक्षिता च भवेत् इति प्रार्थ्यते। ‘जामि’ इति स्वकीयाः जनाः, द्रव्याणि, यज्ञोपकरणानि च—विशेषतः सुप्तावस्थादिषु दुर्बलकालेषु—मा स्तेयं गच्छेयुः इति याचते। यजमानस्य क्षेत्रे हिरण्यहरितवर्णेन होतृ-आसनेन तथा निष्केन च समृद्धिः प्रतिष्ठाप्यते, तौ सुरक्षित-धनस्य चिह्ने भवतः।
Sukta 100
एष एकमन्त्रः शान्तिमन्त्रः दुःस्वप्नं—पापं वा अमङ्गलं वा स्वप्नदर्शनं—तत्सम्बन्धिनं च अनिष्टं प्रत्यावर्तयति। “सर्वतः प्रत्यावर्तयामि” इति दृढेन वाचिककर्मणा स्वप्नोत्थं पापं निरस्य भूतिं (समृद्धिं कल्याणं च) पुनः स्थापयति। निद्रायाः सीम्नि स्थितं अपोत्प्रैतिकं मुद्रारूपं भवति, जाग्रत्स्थितौ प्रादुर्भावात् पूर्वमेव हानिं प्रतिलोमयन् निवारयति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.