Sukta 4
Rishi: Traditionally associated with Prajāpati/Skambha-type speculation in AV 15 (exact r̥ṣi assignment varies by anukramaṇī; needs full hymn apparatus).
Devata: Kāla (Time/Year) and directional guardians personified as Vairūpa and Vairāja.
Chandas: Mixed/prose-like Atharvanic style; not a strict Ṛgvedic meter in these cataloguing lines.
अथर्ववेदस्य १५.४ सूक्तं काल–संवत्सरं मास–दिशा–याजकानां च सुव्यवस्थित-जालरूपेण प्रतिष्ठाप्य, यजमानं देशे काले च सम्यक्-स्थितं करोति—इति काल-वैश्वदेव-रक्षात्मकं (पौष्टिकापोत्प्रैषिकं) सूक्तम्। ऋतुमासान् रक्षकान् नाम्ना निर्दिश्य, तान् च बृहत्–रथन्तरादिभिः महद्भिः छन्दोबलैः तथा वैरूप–वैराजाभ्यां दिक्पाल-स्वरूपाभ्यां युगपत् संयोज्य, अराजकत्व-विघ्नान् अपहन्ति, सम्यग्विद्यया (न तु भैषज्येन) ऋत-समन्वयात् समृद्धिं च रक्षां च निष्पादयति।
Mantras
Mantra 1
तस्मै॒ प्राच्या॑ दि॒शः
तस्मै प्राच्या दिशः।
Mantra 2
वा॒स॒न्तौ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्वन् बृ॒हच्च॑ रथंत॒रं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
वासन्तौ मासौ तस्य गोप्तारौ अकुर्वन्; बृहच्च रथन्तरं च तस्य अनुष्ठातारौ अपि।
Mantra 3
वा॒स॒न्तावे॑नं॒ मासौ॒ प्राच्या॑ दि॒शो गो॑पायतो बृ॒हच्च॑ रथंत॒रं चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
वासन्तावेनं मासौ प्राच्या दिशो गोपायतः; बृहच्च रथन्तरं चानु तिष्ठतः—य एवं वेद।
Mantra 4
तस्मै॒ दक्षि॑णाया दि॒शः
तस्मै दक्षिणाया दिशः (सुरक्षा)।
Mantra 5
ग्रैष्मौ॒ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्वन् यज्ञाय॒ज्ञियं॑ च वामदेव्यं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
ग्रैष्मौ मासौ गोप्तारावकुर्वन्; यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं चानुष्ठातारौ।
Mantra 6
ग्रैष्मा॑वेनं॒ मासौ॒ दक्षि॑णाया दि॒शो गो॑पायतो यज्ञाय॒ज्ञियं॑ च वामदे॒व्यं चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
ग्रैष्मावेनं मासौ दक्षिणाया दिशो गोपायतः; यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं चानु तिष्ठतः—य एवं वेद।
Mantra 7
तस्मै॑ प्र॒तीच्या॑ दि॒शः
तस्मै प्रतीच्या दिशः (सुरक्षा/सिद्धिः)।
Mantra 8
वार्षि॑कौ॒ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्वन् वैरू॒पं च॑ वैरा॒जं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
वार्षिकौ मासौ गोप्तारौ कृत्वा वैरूपं च वैराजं च अनुष्ठातारौ (कर्मकर्तारौ) अकरुवन्।
Mantra 9
वार्षि॑कावेनं॒ मासौ॑ प्र॒तीच्या॑ दि॒शो गो॑पायतो वैरू॒पं च॑ वैरा॒जं चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
वार्षिकावेनं मासौ प्रतीच्या दिशोऽस्य गोपायतः; वैरूपं च वैराजं चानु तिष्ठतः—य एवं वेद।
Mantra 10
तस्मा॒ उदी॑च्या दि॒शः
तस्मा उदीच्या दिशः।
Mantra 11
शा॒र॒दौ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्वंछ्यै॒तं च॑ नौध॒सं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
शारदौ मासौ गोप्तारौ नियुक्तौ—श्यैतं च नौधसं च; एतौ च नौधसं चानुष्ठातारौ (कर्मानुष्ठानकर्तारौ) स्तः।
Mantra 12
शा॒र॒दावे॑नं॒ मासा॒वुदी॑च्या दि॒शो गो॑पायतः श्यै॒तं च॑ नौध॒सं चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
शारदावेनं मासावुदीच्या दिशोऽस्य पुरुषस्य गोपायतः—श्यैतं च नौधसं चानु तिष्ठतः; य एवं वेद।
Mantra 13
तस्मै॑ ध्रु॒वाया॑ दि॒शः
तस्मै ध्रुवाया दिशः।
Mantra 14
है॒म॒नौ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्व॒न् भूमिं॑ चा॒ग्निं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
हैमनाौ मासौ गोप्तारौ अकुर्वन् भूमिं चाग्निं चानुष्ठातारौ।
Mantra 15
है॒म॒नावे॑नं॒ मासौ॑ ध्रु॒वाया॑ दि॒शो गो॑पायतो॒ भूमि॑श्चा॒ग्निश्चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
हैमना वेनौ मासौ ध्रुवायाः दिशो गोपायतः; भूमिश्चाग्निश्चानु तिष्ठतः—य एवं वेद।
Mantra 16
तस्मा॑ ऊ॒र्ध्वाया॑ दि॒शः
तस्मा ऊर्ध्वायाः दिशः।
Mantra 17
शै॒शि॒रौ मासौ॑ गो॒प्तारा॒वकु॑र्व॒न् दिवं॑ चादि॒त्यं चा॑नुष्ठा॒तारौ॑
शैशिरौ मासौ गोप्तारावकुर्वन्, दिवं चादित्यं चानुष्ठातारौ।
Mantra 18
शै॒शि॒रावे॑नं॒ मासा॑वू॒र्ध्वाया॑ दि॒शो गो॑पायतो॒ द्यौश्चा॑दि॒त्यश्चानु॑ तिष्ठतो॒ य ए॒वं वेद॑
शैशिरा मासा एनम् ऊर्ध्वायाः दिशो गोपायन्ति; द्यौश्च आदित्यश्चानु तिष्ठतः—य एवं वेद।
Frequently Asked Questions
It creates protection by aligning a person with the ordered Year (Kāla): months are appointed as guardians and the quarters (directions) are ritually secured, forming a complete protective grid.
They are personified guardian-executors assigned to specific months/seasonal segments, functioning like Kāla’s appointed officers who carry out protection.
Not necessarily. The hymn’s ‘materials’ are primarily time (months/season) and space (quarters). Simple direction-marking (water, cord, kuśa) can be used, but the core act is the structured recitation and installation.
Ask anything about Sukta 4 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.