Anuvaka 2
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—अथर्वणीयाः रक्षात्मकाः पुनर्स्थापनात्मकाश्च क्रियाः, याभिः अवरोधः, व्याधिः, दुर्भाग्यम्, शत्रु-आक्रमणं च निवार्यते, तथा स्थैर्यं समृद्धिश्च प्रतिष्ठाप्यते। उपविषयाः—प्रसवावरोध-भेदनं सुरक्षित-प्रसवसमापनं च; यक्ष्मादि क्षय-रोगस्य तथा शूल-वेदनानां भैषज्य-शमनम्; अभिचार-राक्षसादि-पीडानां अपसारणम्; गृहलक्ष्मी-विवाह-तेजः (वर्चस्) च; पौष्टिक-समागम-वृद्धिः; शस्त्र-मिसाइल-प्रतिघातः तथा रण-दोष-निवारणम्; स्थिरीकरण-शान्तिकर्म च।
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
अयं सूक्तोऽथर्वणिकः प्रसवमन्त्रः, यः प्रसवमार्गस्यावरोधं निवार्य प्रसवस्य सम्यक्-समाप्त्यै प्रयुज्यते। प्रदिशः सर्वा देवाश्च ‘निबद्धं विवृण्वन्ति’ इव विश्वव्यापिनः प्रसवस्य सहायका इति संबोध्यन्ते। अस्मिन् सूक्ते द्यावापृथिव्योः सर्वदिक्पर्यन्तस्य कल्पना प्रसवशरीरक्रियाभिः सह संयुज्यते—गर्भाशयस्य विवरणम्, अवरोधस्य निष्कासनम्, अपरापतनं च—यथा प्रसवः शीघ्रः, सुरक्षितः, अनवशेषः च भवति।
Sukta 12
अयं चतुर्ऋचः भैषज्य-शान्तिसूक्तः सर्वतोव्याप्तं रोगं—विशेषतः यक्ष्मं (क्षयम्), शिरोरुजं, कासं, अङ्ग-परुष्णि-सन्धिभेदं च—निराकर्तुं प्रवर्तते। अत्र शुद्धिकरः प्रचण्ड-मेघवत् वेगः आहूयते, औषधीनां गिरिणां च पुनरुत्थापकाः शक्तयः सहायत्वेन प्रार्थ्यन्ते। अन्ते सर्वाङ्गपरिपूर्णं ‘शम्’ (कल्याण-शान्ति) मन्त्रसूत्रं प्रतिपाद्यते, येन ऊर्ध्वाधोभागेषु, चतुरङ्गेषु, सर्वस्मिन् देहे च कल्याणं वितन्यते। अस्य सूक्तस्य प्रभावः रोगाणां सूक्ष्मनिर्देशेन, तान् परकीय-आक्रामकानिव बहिःप्रेषणेन, तथा सर्वतोमुखेन देहसम्पूर्णत्वेन रोगिणं मुद्रयित्वा प्रतिष्ठापनेन च वर्तते।
Sukta 13
अथर्ववेदस्य १.१३ सूक्तं संक्षिप्तं शान्ति-भैषज्य-रक्षात्मकं च; अत्र सन्निहितं सम्भाव्य-घोरं तपः ‘प्रवतो नापात्’ इति व्यक्तिशक्तिरूपेण, तस्य शस्त्रवत् ‘इषु/प्रहरण’भावेन सह, सम्बोध्यते। पुनःपुनर्नमस्कारेण तस्य स्तुत्या च—यस्य गुह्यं विश्व-आसनं वर्ण्यते—सा शक्तिः प्रशम्यते, च शरीर-स्वास्थ्याय, गृह-क्षेमाय, बाल-रक्षणाय च कल्याणतया नियोज्यते।
Sukta 14
अथर्ववेदस्य १.१४ सूक्तं विवाहसीम्नि स्थितायै कन्यायै गृह्याशीर्वादरूपम्। अस्मिन् भगस्य भाग्यवितरणेन वर्चसः—दीप्त्या, सौन्दर्यप्रभया, सामाजिकतेजसा—कन्यायै नियोजनं क्रियते। अपि च जनककुलात् पतिगृहं प्रति वध्वाः संक्रमणं विधिवत् नियन्त्र्यते; सा नवगृहे दृढं बद्ध्यते, पितृसमर्थनं चिरस्थैर्यं च आहूयते।
Sukta 15
अयं पौष्टिकः सूक्तः नद्यः वातान् च पक्षिणोऽपि चलितृन् आहूय यजमानस्य समीपं समागमयति, ते च “संसरन्तु” इव एकत्र प्रवहन्तु इति। एकीभावयागेन अनुमोदमानं दिव्यं लोकं प्रीणयित्वा धनं पशवश्च शुभलाभश्च आगत्य प्रवहन्तु, स्वस्थान एव च प्रतिष्ठिताः स्युः इति कामयते।
Sukta 16
अथर्ववेदस्य १.१६ सूक्तं संक्षिप्तं प्रत्यभिचारिकं रक्षोघ्नं च; मन्त्राभिमन्त्रितं सीसं (सीसकं) माध्यमीकृत्य यातुं—दुष्टाभिचारं राक्षसीं च बाधाम्—अपाकर्तुं प्रयुङ्क्ते। अस्य कर्मणोऽधिकारो वरुणाग्नीन्द्राधीन इति निरूप्यते, तथा च ‘इदम्’—सज्जीकृतं तावीजौषधं—विष्कन्धं, अत्रिणः (भक्षयितॄन्), पिशाचकुलानि च जयतीति प्रतिजानीते। अन्ते रक्षार्थं धमकीवाक्यं भवति—यो गोऽश्वनृणां हिंसां करोति, स सीसेन विध्यतां, यथा स वीरहन्ता न भवेत्।
Sukta 17
अथर्ववेदस्य १.१७ सूक्तं संक्षिप्तं रक्षोमन्त्ररूपं भवति—येन रक्षणं स्थाने स्थाप्यते, शिथिलं विस्रस्तं वा विक्षिप्तं वा देहस्य वा गृहादेः संरचनायाः क्रमः पुनः प्रतिष्ठाप्यते। अधः–दूर/बहिः–मध्य इत्यादिषु सर्वेषु स्थानेषु स्थैर्यकरं बलं निवेशयति, नाड्यङ्गानि च सम्यक् संयोज्य ‘क्रमे स्थापयति’। अन्ते च सिकातावतीरूपेण तथा महद्धनुरूपेण परितो रक्षावरणं क्षिपति, यथा रक्षितो देशः न विलीयेत, कल्याणं च दृढं तिष्ठेत्।
Sukta 18
अथर्वणीयोऽयं संक्षिप्तः पवित्रो मन्त्रः अलक्ष्मीं (दरिद्र्यं दुर्भाग्यं च), अरातिं (विघ्नकारिणीं परद्रोहिणीं च अदातारं भावं), तथा शरीरं प्रति लीनां ‘घोरां’ आन्तरपीडां च बहिर्नयति। अशौचं पाप्मानं च ‘अपवहन्’ इव, अङ्गेभ्यः रूपाच्च तद् अपसार्य, तस्य स्थानान्तरं विधाय, सहैव भद्रां श्रियं च—गृहसमृद्धिं प्रजावृद्धिं च धारयन्तीं सौभाग्यलक्ष्मीम्—आकर्षति। अस्य क्रियाशक्तिर्वाक् (मन्त्रवाक्) एव; सा सवितृदेवेन तदनुगतैश्च देवैः समर्थिता, ये पापं दूरं प्रेरयन्ति, शुभं च प्रवर्तयन्ति।
Sukta 19
अयं संक्षिप्तोऽपोत्पातनात्मकः सूक्तः शस्त्रापवर्तनमन्त्रः। अत्र याच्यते यत् शत्रवो धन्विनोऽतिवेधिनश्च रक्षितं यजमानं नोपलभेरन्, सर्वाणि च शरादीनि प्रहरणानि विक्षिप्य पराङ्मुखानि भूत्वा निष्फलानि पतन्तु। सूक्तं शत्रोः क्रोधं तस्यैव प्रति निवर्तयति—दिव्यानि मानुषाणि च बाणान् आज्ञापयन् यत् ते रक्षितं जनं न स्पृशेयुः, अपि तु शत्रून् एवाभिहन्युः। इन्द्रः शस्त्रगत्यधिपतिरिति आहूयते, एकस्मिन् मन्त्रे रुद्रोऽपि धनुर्धरः; तेन रक्षणं पलायनेन न, किन्तु पवित्राज्ञया गत्याः नियमनरूपं भवति।
Sukta 20
अथर्वणीयोऽयं सूक्तः मित्रावरुणौ—विशेषतः वरुणम्—उपसर्प्य यजमानस्य विरुद्धं प्रवृत्तं वधं च शत्रुभावेन कृतां दुष्टचेष्टां च प्रतिहन्ति। समीपाद् दूराद् वा दिग्भ्यः सर्वाभ्यः प्रेषितं भयम् इव निरूप्य तद् ‘परितोऽपाक्’ नीयताम् इति आज्ञापयति, शर्मणः (आश्रयस्य) रक्षावेष्टनं च अजेयत्वस्य प्रत्ययं च स्थापयति। अस्य सूक्तस्य सामर्थ्यं राजत्वेन ऋतस्य रक्षके देवौ शत्रूणां निग्रहकर्तारौ, मित्रस्य अवध्यत्वं यजमानस्य अजय्यत्वं च साधयन्तौ, विस्तीर्णं शरणं दातारौ इति आह्वाने निहितम्।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.