Adhyaya 13
अध्यायः ३.१३ दासकर्म राज्य-नियमितं संस्थां करोति, जनसामान्यानां दासत्वात् शोषणाच्च रक्षणं कुर्वन्, विक्रय-मोचन-दण्डानां मानकीकरणेन व्यवस्था-श्रम-निश्चयं सुरक्षितं करोति। दासकर्म-आहितिकं शासन-विषयं मन्यते, न तु व्यक्तिगत-विवेकम्: राज-न्यायालयाः वैधतां प्रतिकारं च निर्दिशन्ति। आर्य-दासत्वस्य सामान्यीकरणं प्रतिरुध्य, के सेवायां परिवर्तनीयाः इति सीमां निर्धारयति। वैध-विक्रय-हस्तान्तरण-अधिकारं संहिताबद्धं करोति, बलात्कारपूर्ण-प्रभावी-व्यवहारान् अवैधानि करोति। मोचन-मार्गान् अभिभावितांश्च स्पष्टयन् सशाश्वत-बन्धनं न्यूनीकरोति। शोषण-मैथुनिक-उपभोगं विशेषतः सेविका-स्त्रीणां मूल्य-नाशक-अपराधेषु गणयित्वा दण्डनीयं मन्यते। सुसंहत-दण्डेन सामाजिक-विघ्नं प्रवर्तनीय-नियमत्वेन परिवर्तयन् जनपद-स्थिरतां योगक्षेमं च बलयति।
Sutras
Sutra 1
चतुर्गुणः ॥
चतुर्गुणः (दण्डः/प्रतिदानं चतुर्गुणं भवति)।
Sutra 2
परजनस्य पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः क्रेतृश्रोतृऋणां च ॥
परजनस्य (व्यवहारे) पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः; क्रेतृश्रोतृऋणां च (दायित्वं भवति)।
Sutra 3
म्लेच्छानामदोषः प्रजां विक्रेतुमाधातुं वा ॥
म्लेच्छानाम् अदोषः—प्रजां विक्रेतुम् आधातुं वा।
Sutra 4
न त्वेवार्यस्य दासभावः ॥
न तु एव आर्यस्य दासभावः (कार्यः/विधेयः)।
Sutra 15
मूल्येन चार्यत्वं गच्छेत् ॥
मूल्यप्रदानेन दासः आर्यत्वं गच्छेत्।
Sutra 16
तेनोदरदासाहितकौ व्याख्यातौ ॥
तेन सिद्धान्तेन उदरदासस्य आहितकस्य च प्रकरणेऽपि व्याख्या भवति।
Sutra 17
प्रक्षेपानुरूपश्चास्य निष्क्रयः ॥
अस्य निष्क्रयः प्रक्षेपानुरूप एव भवेत्।
Sutra 18
दण्डप्रणीतः कर्मणा दण्डमुपनयेत् ॥
दण्डप्रणीतः कर्मणा दण्डं उपनयेत्।
Sutra 19
आर्यप्राणो ध्वजाहृतः कर्मकालानुरूपेण मूल्यार्धेन वा विमुच्येत ॥
आर्यप्राणः ध्वजाहृतः कर्मकालानुरूपेण मूल्यार्धेन वा विमुच्येत।
Sutra 20
गृहेजातदायागतलब्धक्रीतानामन्यतमं दासमूनाष्टवर्षं विबन्धुमकामं नीचे कर्मणि विदेशे दासीं वा सगर्भामप्रतिविहितगर्भभर्मण्यां विक्रयाधानं नयतः पूर्वः साहसदण्डः क्रेतृश्रोतृऋणां च ॥
गृहेजात-दायागत-लब्ध-क्रीतानाम् अन्यतमं दासम् ऊनाष्टवर्षं विबन्धुम् अकामं नीचे कर्मणि विदेशे नयतः, दासीं वा सगर्भाम् अप्रतिविहित-गर्भभर्मण्यां विक्रयाधानं नयतः, पूर्वः साहसदण्डः; क्रेतृ-श्रोतृ-ऋणां च।
Sutra 21
दासमनुरूपेण निष्क्रयेणार्यमकुर्वतो द्वादशपणो दण्डः संरोधश्चाकरणात् ॥
दासं यथानुरूपेण निष्क्रयेण मुक्त्वा आर्यं न कुर्वतः द्वादशपणो दण्डः, अकरणात् संरोधश्च।
Sutra 22
दासद्रव्यस्य ज्ञातयो दायादाः तेषामभावे स्वामी ॥
दासद्रव्यस्य दायादाः ज्ञातयः; तेषामभावे स्वामी दायादः।
Sutra 23
स्वामिनः स्वस्यां दास्यां जातं समातृकमदासं विद्यात् ॥
स्वामिनः स्वस्यां दास्यां जातं पुत्रं मातृसहितं अदासं विद्यात्।
Sutra 24
गृह्या चेत्कुटुम्बार्थचिन्तनी माता भ्राता भगिनी चास्या अदासाः स्युः ॥
गृह्या चेत् कुटुम्बार्थचिन्तनी, तदा अस्या माता भ्राता भगिनी च अदासाः स्युः।
Sutra 25
दासं दासीं वा निष्क्रीय पुनर्विक्रयाधानं नयतो द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र स्वयं वादिभ्यः । इति दासकल्पः ॥
दासं दासीं वा निष्क्रीय पुनर्विक्रयाधानं नयतः द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र स्वयं वादिभ्यः। इति दासकल्पः।
Sutra 26
कर्मकरस्य कर्मसम्बन्धमासन्ना विद्युः ॥
कर्मकरस्य कर्मसम्बन्ध एव आसन्नो (समीपवर्ती) धर्मः/बन्धः ज्ञेयः।
Sutra 27
यथासम्भाषितं वेतनं लभेत कर्मकालानुरूपमसम्भाषितवेतनः ॥
यथासम्भाषितं वेतनं लभेत; असम्भाषितवेतनः कर्मकालानुरूपं वेतनं लभेत।
Sutra 28
कर्षकः सस्यानां गोपालकः सर्पिषां वैदेहकः पण्यानामात्मना व्यवहृतानां दशभागमसम्भाषितवेतनो लभेत ॥
असम्भाषितवेतनः—कर्षकः सस्यानां दशभागं लभेत; गोपालकः सर्पिषां दशभागं लभेत; वैदेहकः स्वयम् व्यवहृतानां पण्यानां दशभागं लभेत।
Sutra 29
अथवार्यमाधाय कुलबन्धन आर्याणामापदि निष्क्रयं चाधिगम्य बालं साहाय्यदातारं वा पूर्वं निष्क्रीणीरन् ॥
अथवा आर्यम् आधाय कुलबन्धनं वा, आर्याणाम् आपदि निष्क्रयं च अधिगम्य, बालं साहाय्यदातारं वा पूर्वं निष्क्रीणीरन्।
Sutra 30
सकृदात्माधाता निष्पतितः सीदेत्द्विरन्येनाहितकः सकृदुभौ परविषयाभिमुखौ ॥
कारु-शिल्पि-कुशीलव-चिकित्सक-वाग्जीवन-परिचारकादि-आशाकारिकवर्गः तु—यथान्यस्तद्विधः कुर्यात्, अथवा यथा कुशलाः कल्पयेयुः, तथा वेतनं लभेत।
Sutra 31
वित्तापहारिणो वा दासस्यार्यभावमपहरतोऽर्धदण्डः ॥
साक्षिप्रत्ययमेव प्रमाणं स्यात्।
Sutra 32
निष्पतितप्रेतव्यसनिनामाधाता मूल्यं भजेत ॥
साक्षिणामभावे यत्र कर्म कृतं ततः (तत्सम्बद्धेभ्यश्च) अनुयुञ्जीत।
Sutra 33
प्रेतविण्मूत्रोच्छिष्टग्राहणमाहितस्य नग्नस्नापनं दण्डप्रेषणमतिक्रमणं च स्त्रीणां मूल्यनाशकरं धात्रीपरिचारिकार्धसीतिकोपचारिकाणां च मोक्षकरम् ॥
वेतनादाने दशबन्धो दण्डः षट्पणो वा।
Sutra 34
सिद्धमुपचारकस्याभिप्रजातस्यापक्रमणम् ॥
अपव्ययमाने द्वादशपणो दण्डः पञ्चबन्धो वा।
Sutra 35
धात्रीमाहितिकां वाकामां स्ववशां गच्छतः पूर्वः साहसदण्डः परवशां मध्यमः ॥
धात्रीम् आहितिकां वा कामां स्ववशां गच्छतः पूर्वः साहसदण्डः; परवशां तु मध्यमः॥
Sutra 36
कन्यामाहितिकां वा स्वयमन्येन वा दुषयतो मूल्यनाशः शुल्कं तद्द्वुगुणश्च दण्डः ॥
कन्यां आहितिकां वा स्वयम् अन्येन वा दूषयतः मूल्यनाशः; शुल्कं च, तद्-द्विगुणश्च दण्डः॥
Sutra 37
आत्मविक्रयिणः प्रजामार्यां विद्यात् ॥
आत्मविक्रयिणं प्रजाम् आर्यां विद्यात्॥
Sutra 38
आत्माधिगतं स्वामिकर्माविरुद्धं लभेत पित्र्यं च दायम् ॥
आत्माधिगतं स्वामिकर्माविरुद्धं लभेत; पित्र्यं च दायम्॥
Frequently Asked Questions
It prevents predatory enslavement and sexual coercion, preserves household productivity through clear redemption/value rules, and keeps the king’s courts as the sole legitimate authority over status disputes—raising social trust and economic continuity in the Janapada.
Penalties are graded (pūrva/madhyama/uttama; sometimes caturguṇa). Examples in this chapter include: half-penalty for theft that strips a slave’s Ārya-status claim; sāhasa-daṇḍa grades for illicitly taking a nurse/servant woman depending on consent/compulsion; and compensatory sanctions such as mūlyanāśa, śulka, and a daṇḍa of twice the śulka for defilement of a pledged maiden.
Ask anything about Adhyaya 13 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
