Home›Ramayana›Ayodhya Kanda›Sarga 100›Shloka 65
←Previous Verse
Next Verse→

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 100, Shloka 65

शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma

Governance, Counsel, and Public Welfare

Devanagari script

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।।।

Transliteration

nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām | adarśanaṃ jñānavatām ālasyaṃ pañcavṛttitām ||

ēkacintanam arthānām anarthajñaiś ca mantraṇam | niścitānām anārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam ||

maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ | kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadōṣāṃś caturdaśa ||

Translation

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਰਾਜ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ—ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਕ੍ਰੋਧ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਦੇਰ-ਲਗਾਉਣਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤਿਆਗਣਾ, ਆਲਸ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ; ਰਾਜਕਾਜ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਚਲਾਉਣਾ; ਅਣਜਾਣ ਤੇ ਅਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਵਰਾ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾ ਕਰਨੀ; ਮੰਤ੍ਰ (ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨੀ; ਮੰਗਲਾਚਾਰ ਦੀ ਉਪੇਖਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ?

Word by Word
नास्तिक्यम्atheism
नास्तिक्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनास्तिक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन (Singular)
अनृतम्falsehood
अनृतम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअनृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
क्रोधम्anger
क्रोधम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootक्रोध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रमादम्negligence; inattention
प्रमादम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रमाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
दीर्घसूत्रताम्procrastination
दीर्घसूत्रताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदीर्घसूत्रता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया, एकवचन; समास-विग्रहः: दीर्घं सूत्रं यस्याः सा (दीर्घसूत्रता = procrastination)
अदर्शनम्not seeing; avoidance (of the wise)
अदर्शनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअदर्शन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
ज्ञानवताम्of the wise
ज्ञानवताम्:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootज्ञानवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन (Plural)
आलस्यम्laziness
आलस्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआलस्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
पञ्चवृत्तिताम्fivefold indulgence (of the senses)
पञ्चवृत्तिताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपञ्च-वृत्ति-ता (प्रातिपदिक; समास)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास-विग्रहः: पञ्चानां (इन्द्रियाणां) वृत्तिः/वृत्तयः तासु ता (fivefold indulgence)
एकचिन्तनम्thinking alone (without counsel)
एकचिन्तनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएक-चिन्तन (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास-विग्रहः: एकस्य (स्वस्य) चिन्तनम्
अर्थानाम्of affairs; of matters
अर्थानाम्:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
अनर्थज्ञैःby those who know what is harmful/fruitless
अनर्थज्ञैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअनर्थज्ञ (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; समास-विग्रहः: अनर्थं जानन्ति ये
चand
च:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
मन्त्रणम्consultation; deliberation
मन्त्रणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमन्त्रण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
निश्चितानाम्of the decided (matters)
निश्चितानाम्:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootनिश्चित (कृदन्त-प्रातिपदिक; नि-√चि + क्त)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (contextual), षष्ठी, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)
अनारम्भम्non-commencement; failure to start
अनारम्भम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअनारम्भ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मन्त्रस्यof counsel; of a plan
मन्त्रस्य:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
अपरिरक्षणम्non-protection; failure to guard (secrecy)
अपरिरक्षणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअ-परि-रक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मङ्गलाद्यप्रयोगम्non-use of auspicious preliminaries etc.
मङ्गलाद्यप्रयोगम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमङ्गल-आदि-अ-प्रयोग (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास-विग्रहः: मङ्गलादीनाम् अप्रयोगः
चand
च:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
प्रत्युत्थानम्rising up against; sudden attack
प्रत्युत्थानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रत्युत्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
सर्वतःon all sides; in every way
सर्वतः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), ‘on all sides/always’
कच्चित्I trust; is it so that
कच्चित्:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootकच्चित् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय
त्वम्you
त्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, एकवचन
वर्जयसिavoid; shun
वर्जयसि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वृज्/वर्ज् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन, परस्मैपद
एतान्these
एतान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
राजदोषान्kingly faults; defects of a ruler
राजदोषान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootराज-दोष (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समास-विग्रहः: राज्ञः दोषाः
चतुर्दशfourteen
चतुर्दश:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्दशन्/चतुर्दश (संख्या-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्या-शब्दः; here used as विशेषण of ‘राजदोषान्’ (fourteen)
Context

I trust you eschew the fourteen faults of kings, like atheism, falsehood, anger, inattention, procrastination, evading the wise, indolence, gratification of all five senses, planning alone in the affairs of the kingdom, consultation with people who are proficient in worthless acts, failure to implement decisious, inability to keep the counsel secret and omission of auspicious practices and setting out against all the enemies at a time.

Characters & Entities
B
Bharata
R
Rāma
S
Satya (implied by anṛta vs. truth)
R
Rājadharma

FAQs

Rajadharma requires inner discipline and truth: a ruler must conquer personal vices (anger, laziness, sense-indulgence) and uphold satya, wise counsel, secrecy, and timely action.

The speaker enumerates classic governance-failures and asks Bharata whether he avoids them while administering the kingdom.

Self-restraint and prudent statecraft—especially truthfulness, receptivity to wise advice, and decisive, well-timed action.

←Previous Verse
Next Verse→