Adhyaya 8

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत सौप्तिकपर्वमें द्रोणपुत्रद्वारा की हुई भगवान्‌ शिवकी पूजाविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७ ॥। अपन करा बछ। जज स:ॉ:ः: - वह मन्त्र इस प्रकार है--'आप्यायस्व समेतु ते विश्वत: सोम वृष्ण्यम्‌ । भवा वाजस्य सड़थे ।। ! अष्टमो<ड ध्याय: अश्र॒त्थामाके द्वारा रात्रिमें सोये 33482 पांचाल आदि समस्त वीरोंका संहार तथा फाटकसे भागते हुए योद्धाओंका कृतवर्मा और कृपाचार्य द्वारा वध घतयाट्र उवाच तथा प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महारथे । कच्चित्‌ कृपश्च भोजश्च भयार्तो न व्यवर्तताम्‌,धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जब महारथी द्रोणपुत्र इस प्रकार शिविरकी ओर चला, तब कृपाचार्य और कृतवर्मा भयसे पीड़ित हो लौट तो नहीं गये?

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਜਯ! ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਥੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਤੁਰਿਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਅਤੇ ਭੋਜਵੰਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ—ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ—ਕਿਤੇ ਮੁੜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ?

Verse 2

कच्चिन्न वारितौ क्षुद्रे रक्षिभिनोंपलक्षितौ । असहामिति मन्वानौ न निवृत्ती महारथौ

ਕੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਰਥੀ ਨਿੱਕੇ-ਮੋਟੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਛਾਣੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ? ‘ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਪਮਾਨ/ਹਾਰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ’—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਏ?

Verse 3

दुर्योधनस्यथ पदवीं गतौ परमिकां रणे,वे दोनों वीर पांचालोंके द्वारा मारे जाकर धरतीपर सदाके लिये सो तो नहीं गये? रणभूमिमें मरकर दुर्योधनके ही उत्तम मार्गपर चले तो नहीं गये? क्या उन दोनोंने भी वहाँ कोई पराक्रम किया? संजय! ये सब बातें मुझे बताओ

ਕੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿਸ ਰਾਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿ ਗਏ? ਕੀ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵੀ ਦਿਖਾਈ? ਸੰਜਯ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।

Verse 4

पज्चालैर्निहतौ वीरौ कच्चिन्नास्वपतां क्षितौ | कच्चित्‌ ताभ्यां कृतं कर्म तन्‍्ममाचक्ष्व संजय,वे दोनों वीर पांचालोंके द्वारा मारे जाकर धरतीपर सदाके लिये सो तो नहीं गये? रणभूमिमें मरकर दुर्योधनके ही उत्तम मार्गपर चले तो नहीं गये? क्या उन दोनोंने भी वहाँ कोई पराक्रम किया? संजय! ये सब बातें मुझे बताओ

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਕਿਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੰਤ ਨੀਂਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੋ ਗਏ? ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਕਰਤੱਬ/ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਕੀਤੀ? ਸੰਜਯ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।

Verse 5

संजय उवाच तस्मिन्‌ प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महात्मनि | कृपश्च कृतवर्मा च शिविरद्वार्यतिष्ठताम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਡਟੇ ਰਹੇ।

Verse 6

संजयने कहा--राजन्‌! महामनस्वी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा जब शिविरके भीतर जाने लगा, उस समय कृपाचार्य और कृतवर्मा भी उसके दरवाजेपर जा खड़े हुए ।। अश्वत्थामा तु तौ दृष्टवा यत्नवन्ती महारथौ । प्रह्ृष: शनकै राजन्निदं वचनमत्रवीत्‌,महाराज! उन दोनों महारथियोंको अपना साथ देनेके लिये प्रयत्नशील देख अश्वृत्थामाको बड़ी प्रसन्नता हुई। उसने उनसे धीरेसे इस प्रकार कहा--

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਹਾਮਨਸਵੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਤਦੋਂ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਵੀ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਰਥੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 7

यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्थ नाशने । कि पुनर्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषत:,“यदि आप दोनों सावधान होकर चेष्टा करें तो सम्पूर्ण क्षत्रियोंका विनाश करनेके लिये पर्याप्त हैं। फिर इन बचे-खुचे और विशेषतः सोये हुए योद्धाओंको मारना कौन बड़ी बात है?

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਜਤਨ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ। ਫਿਰ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਚੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ?

Verse 8

अहं प्रवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत्‌ । यथा न ककश्रिदपि वा जीवन्‌ मुच्येत मानव:,इति श्रीमहा भारते सौप्तिकपर्वणि रात्रियुद्धे पाज्चालादिवधेडष्टमो5ध्याय:

ਮੈਂ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਉੱਥੇ ਫਿਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ—ਇੱਕ ਵੀ—ਜੀਉਂਦਾ ਬਚ ਨ ਸਕੇ।

Verse 9

इत्युक्त्वा प्राविशद्‌ द्रौणि: पार्थानां शिबिरं महत्‌

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ) ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 10

स प्रविश्य महाबाहुरुद्देशज्ञश्व तस्य ह

ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ ਉੱਥੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ—ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 11

धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत्‌ । वह महाबाहु वीर शिविरके प्रत्येक स्थानसे परिचित था, अतः धीरे-धीरे धृष्टद्युम्नके खेमेमें जा पहुँचा ।। ते तु कृत्वा महत्‌ कर्म श्रान्ताश्ष बलवद्‌ रणे

ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਤੰਬੂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ ਵੀਰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਕਰਦਾ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਮੰਡਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 12

अथ प्रविश्य तद्‌ वेश्म धृष्टद्युम्नस्थ भारत

ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਜਿੱਥੇ ਠਹਿਰਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 13

पाज्चाल्यं शयने द्रौणिरपश्यत्‌ सुप्तमन्तिकात्‌ | क्षौीमावदाते महति स्पर्ध्यास्तरणसंवृते

ਦ੍ਰੌਣੀ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ—ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿੱਟੇ ਖ਼ੌਮ ਕਪੜੇ ਦੀ ਈਰਖਾ-ਯੋਗ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 14

माल्यप्रवरसंयुक्ते धूपैश्नूर्णश्व वासिते । भरतनन्दन! धृष्टद्युम्नके उस डेरेमें प्रवेश करके द्रोणकुमारने देखा कि पांचालराजकुमार पास ही बहुमूल्य बिछौनोंसे युक्त तथा रेशमी चादरसे ढकी हुई एक विशाल शपय्यापर सो रहा है। वह शय्या श्रेष्ठ मालाओंसे सुसज्जित तथा धूप एवं चन्दन चूर्णसे सुवासित थी ।। १२-१३ ई || तं॑ शयानं महात्मानं विश्रब्धमकुतो भयम्‌

ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪਾਂਚਾਲ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਬਿਸਤਰੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤਮ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਧੂਪ ਤੇ ਚੰਦਨ-ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ, ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 15

सम्बुध्य चरणस्पर्शादुत्थाय रणदुर्मद:

ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਚੌਂਕ ਕੇ ਉਹ ਉੱਠ ਬੈਠਾ—ਹਾਲੇ ਵੀ ਰਣ ਦੇ ਉਨਮਾਦ ਨਾਲ ਮੱਤ।

Verse 16

तमुत्पतन्तं शयनाददश्व॒त्थामा महाबल:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੇਜ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਕੇ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰਦਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 17

सबल तेन निष्पिष्ट: साध्वसेन च भारत

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਾਧਵਸੇਨ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ।

Verse 18

तमाक्रम्य पदा राजन्‌ कण्ठे चोरसि चोभयो:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਰੌਂਦ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਤੇ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ।

Verse 19

तुदन्नखैस्तु स द्रौ्णिं नातिव्यक्तमुदाहरत्‌,उसने अपने नखोंसे द्रोणकुमारको बकोटते हुए अस्पष्ट वाणीमें कहा--“मनुष्योंमें श्रेष्ठ आचार्यपुत्र! अब देरी न करो। मुझे किसी शस्त्रसे मार डालो, जिससे तुम्हारे कारण मैं पुण्यलोकोंमें जा सकूँ”

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦਾ ਹੋਇਆ ਧੁੰਦਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਚਾਰਯ-ਪੁੱਤਰ! ਹੁਣ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਪੁੰਨ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਸਕਾਂ।”

Verse 20

आचार्य पुत्र शस्त्रेण जहि मां मा चिरं कृथा: । त्वत्कृते सुकृताललोकान्‌ गच्छेयं द्विपदां वर,उसने अपने नखोंसे द्रोणकुमारको बकोटते हुए अस्पष्ट वाणीमें कहा--“मनुष्योंमें श्रेष्ठ आचार्यपुत्र! अब देरी न करो। मुझे किसी शस्त्रसे मार डालो, जिससे तुम्हारे कारण मैं पुण्यलोकोंमें जा सकूँ”

“ਹੇ ਆਚਾਰਯ-ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂ।”

Verse 21

एवमुक्‍त्वा तु वचनं विरराम परंतप: । सुत: पाज्चालराजस्य आक्रान्तो बलिना भृूशम्‌,ऐसा कहकर बलवान शत्रुके द्वारा बड़े जोरसे दबाया हुआ शत्रुसंतापी पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न चुप हो गया

ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਤਾਪੀ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ; ਬਲਵਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਬਾ ਲਿਆ ਸੀ।

Verse 22

तस्याव्यक्तां तु तां वाचं संभश्रुत्य द्रौणिरब्रवीत्‌ । आचार्यघातिनां लोका न सन्ति कुलपांसन

ਉਸ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਬੋਲਿਆ—“ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਲੋਕ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਕੁਲ-ਕਲੰਕ!”

Verse 23

कच्चिदुन्मथ्य शिविरं हत्वा सोमकपाण्डवान्‌ | (कृता प्रतिज्ञा सफला कच्चित्‌ संजय सा निशि ।) कहीं नीच द्वार-रक्षकोंने उन्हें रोक तो नहीं दिया? किसीने उन्हें देखा तो नहीं? कहीं ऐसा तो नहीं हुआ कि वे दोनों महारथी इस कार्यको असहाु मानकर लौट गये हों? संजय! क्या उस शिविरको मथकर सोमकों और पाण्डवोंकी हत्या करके रातमें अश्वत्थामाने अपनी प्रतिज्ञा सफल कर ली?,एवं ब्रुवाणस्तं वीरं सिंहो मत्तमिव द्विपम्‌

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਸੰਜਯ! ਕੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛਾਵਣੀ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਕੇ ਸੋਮਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸਫਲ ਕਰ ਲਈ? ਕਿਤੇ ਨੀਚ ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਰਥੀ ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਅਸਹਿਣ ਸਮਝ ਕੇ ਮੁੜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ?” ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਤੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

मर्मस्वभ्यवधीत्‌ क्रुद्ध: पादाष्ठीलै: सुदारुणै: । उस वीरसे ऐसा कहते हुए क्रोधी अश्वत्थामाने मतवाले हाथीपर चोट करनेवाले सिंहके समान अपनी अत्यन्त भयंकर एड़ियोंसे उसके मर्मस्थानोंपर प्रहार किया ।। तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि

ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਏੜੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਉਸ ਵੀਰ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਈ।

Verse 25

ते दृष्टवा धर्षयन्तं तमतिमानुषविक्रमम्‌

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਅਤਿ-ਮਾਨਵੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਧਿੱਠਾਈ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਰੌਂਦਦਾ ਚਲਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 26

त॑ तु तेनाभ्युपायेन गमयित्वा यमक्षयम्‌,रथेन शिबिरं प्रायाज्जिघांसुर्द्धिषतो बली | राजन! इस उपायसे धृष्टद्युम्मको यमलोक भेजकर तेजस्वी अश्वत्थामा उसके खेमेसे बाहर निकला और सुन्दर दिखायी देनेवाले अपने रथके पास आकर उसपर सवार हो गया। इसके बाद वह बलवान वीर अन्य शत्रुओंको मार डालनेकी इच्छा रखकर अपनी गर्जनासे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करता हुआ रथके द्वारा प्रत्येक शिविरपर आक्रमण करने लगा

ਉਸ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਅਖੰਡ ਲੋਕ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬਲਵਾਨ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਰਥ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਉਸ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰ ਗੱਜਨਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਥ ਨਾਲ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਹਰ ਸ਼ਿਵਿਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 27

अध्यतिष्ठत तेजस्वी रथं प्राप्प सुदर्शनम्‌ स तस्य भवनादू राजन्‌ निष्क्रम्यानादयन्‌ दिश:

ਤੇਜਸਵੀ ਯੋਧਾ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 28

अफक्रान्ते ततस्तस्मिन्‌ द्रोणपुत्रे महारथे

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਉਥੋਂ ਹਟ ਗਿਆ,

Verse 29

राजानं निहतं दृष्टवा भूशं॑ शोकपरायणा:

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।

Verse 30

तासां तु तेन शब्देन समीपे क्षत्रियर्षभा:

ਪਰ, ਹੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ।

Verse 31

स्त्रियस्तु राजन्‌ वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य ता:,हत्वा पाज्चालराजानं रथमारुह्म तिष्ठति । राजन! वे सारी स्त्रियाँ अश्वत्थामाको देखकर बहुत डर गयी थीं; अतः दीन कण्ठसे बोलीं--'अरे! जल्दी दौड़ो! जल्दी दौड़ो! हमारी समझमें नहीं आता कि यह कोई राक्षस है या मनुष्य। देखो, यह पांचालराजकी हत्या करके रथपर चढ़कर खड़ा है”

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਨ ਕੰਠ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਈਆਂ—“ਛੇਤੀ ਦੌੜੋ, ਛੇਤੀ ਦੌੜੋ! ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਇਹ ਰਾਖਸ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ। ਵੇਖੋ—ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈ।”

Verse 32

अब्लुवन्‌ दीनकण्ठेन क्षिप्रमाद्रवतेति वै । राक्षसो वा मनुष्यो वा नैनं जानीमहे वयम्‌

ਉਹ ਦਿਨ ਕੰਠ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—“ਉਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਖਸ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।”

Verse 33

ततस्ते योधमुख्याश्च॒ सहसा पर्यवारयन्‌

ਤਦ ਉਹ ਅਗੇਵਾਨ ਯੋਧੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਝਪਟੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 34

धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश्वैवास्प पदानुगान्‌

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 35

तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चोरसि तेजसा

ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਕੇ—ਗਲੇ ਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ਬਲ ਨਾਲ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 36

तथैव मारयामास विनर्दन्तमरिंदमम्‌ | फिर तो शत्रुदमन उत्तमौजाके भी कण्ठ और छातीको बलपूर्वक पैरसे दबाकर उसने उसी प्रकार पशुकी तरह मार डाला। वह बेचारा भी चीखता-चिल्लाता रह गया था ।। ३५६ || युधामन्युश्न सम्प्राप्तो मत्वा तं रक्षसा हतम्‌

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਨਿਰਦਈ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਦਰਦ ਨਾਲ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਯੋਧਾ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਯੁਧਾਮਨ੍ਯੂ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ-ਸਮਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 37

तमभिद्रुत्य जग्राह क्षितौ चैनमपातयत्‌

ਉਸ ਵੱਲ ਝਪਟ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 38

तथा स वीरो हत्वा तं ततो<न्यान्‌ समुपाद्रवत्‌,राजेन्द्र! इस प्रकार युधामन्युका वध करके वीर अअश्वत्थामाने अन्य महारथियोंपर भी वहाँ सोते समय ही आक्रमण किया। वे सब भयसे काँपने और छटपटाने लगे। परंतु जैसे हिंसाप्रधान यज्ञमें वधके लिये नियुक्त हुआ पुरुष पशुओंको मार डालता है, उसी प्रकार उसने भी उन्हें मार डाला

ਇਉਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਵੀਰ ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਯੁਧਾਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਕੇ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹੋਰ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਤੇ ਤੜਫਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਸਾ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵਧ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 39

संसुप्तानेव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान्‌ । स्फुरतो वेपमानांश्व शमितेव पशून्‌ मखे,राजेन्द्र! इस प्रकार युधामन्युका वध करके वीर अअश्वत्थामाने अन्य महारथियोंपर भी वहाँ सोते समय ही आक्रमण किया। वे सब भयसे काँपने और छटपटाने लगे। परंतु जैसे हिंसाप्रधान यज्ञमें वधके लिये नियुक्त हुआ पुरुष पशुओंको मार डालता है, उसी प्रकार उसने भी उन्हें मार डाला

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਹ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਝਟਕੇ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਵਧ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਨਿਪਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

ततो निस्त्रिंशभादाय जघानान्यान्‌ पृथक्‌ पृथक्‌ । भागशो विचरन्‌ मार्गानसियुद्धविशारद:,तदनन्तर तलवारसे युद्ध करनेमें कुशल अश्वत्थामाने हाथमें खड्ग लेकर प्रत्येक भागमें विभिन्न मार्गोंसे विचरते हुए वहाँ बारी-बारीसे अन्य वीरोंका भी वध कर डाला

ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਤਲਵਾਰ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਰਾਹਾਂ ਰਾਹਾਂ, ਹਿੱਸਾ ਹਿੱਸਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਗਿਆ।

Verse 41

तथैव गुल्मे सम्प्रेक्ष्य शयानान्‌ मध्यगौल्मिकान्‌ | भ्रान्तान्‌ व्यस्तायुधान्‌ सर्वान्‌ क्षणेनैव व्यपोथयत्‌,इसी प्रकार खेमेमें मध्य श्रेणीके रक्षक सैनिक भी थककर सो रहे थे। उनके अस्त्र-शस्त्र अस्त-व्यस्त होकर पड़े थे। उन सबको उस अवस्थामें देखकर अभ्र॒त्थामाने क्षणभरमें मार डाला

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਵਣੀ ਦੀ ਮੱਧਲੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਵੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਬੇਤਰਤੀਬ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਸ ਬੇਬਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।

Verse 42

योधानश्चान्‌ द्विपांश्वैव प्राच्छिनत्‌ स वरासिना । रुधिरोक्षितसर्वाड्र: कालसृष्ट इवान्तक:,उसने अपनी अच्छी तलवारसे योद्धाओं, घोड़ों और हाथियोंके भी टुकड़े-टुकड़े कर डाले। उसके सारे अंग खूनसे लथपथ हो रहे थे, वह कालप्रेरित यमराजके समान जान पड़ता था

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਕੱਟ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਕਾਲ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਯਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 43

विस्फुरद्धिश्व तैद्रोंणिर्निस्त्रिंशस्पोद्यमेन च । आक्षेपणेन चैवासेस्त्रिधा रक्तोक्षितो5भवत्‌,मारे जानेवाले योद्धाओंका हाथ-पैर हिलाना, उन्हें मारनेके लिये तलवारको उठाना तथा उसके द्वारा सब ओर प्रहार करना--इन तीन कारणोंसे द्रोणपुत्र अश्वत्थामा खूनसे नहा गया था

ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਤੜਫਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਲਹੂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 44

तस्य लोहितरक्तस्य दीप्तखड्गस्य युध्यत: । अमानुष इवाकारो बभौ परमभीषण:,वह खूनसे रँग गया था। जूझते हुए उस वीरकी तलवार चमक रही थी। उस समय उसका आकार मानवेतर प्राणीके समान अत्यन्त भयंकर प्रतीत होता था

ਉਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਲੜਦਿਆਂ ਉਸ ਵੀਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ—ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 45

ये त्वजाग्रन्त कौरव्य तेडपि शब्देन मोहिता: । निरीक्ष्यमाणा अन्योन्यं दृष्टवा दृष्टवा प्रविव्यथु:,कुरुनन्दन! जो जाग रहे थे, वे भी उस कोलाहलसे किंकर्तव्यविमूढ हो गये थे। परस्पर देखे जाते हुए वे सभी सैनिक अश्वत्थामाको देख-देखकर व्यथित हो रहे थे

ਹੇ ਕੌਰਵਨੰਦਨ! ਜੋ ਜਾਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੀਏ-ਕੀ ਨਾ ਕਰੀਏ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਤੱਕਦੇ, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 46

तद्‌ रूप॑ तस्य ते दृष्टवा क्षत्रिया: शत्रुकर्षिण: । राक्षसं मन्‍्यमानास्तं नयनानि न्यमीलयन्‌,वे शत्रुसूदन क्षत्रिय अश्वत्थामाका वह रूप देख उसे राक्षस समझकर आँखें मूँद लेते थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਖੱਤਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਮਝ ਬੈਠੇ। ਉਸ ਅਮਾਨਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲਈਆਂ।

Verse 47

स घोररूपो व्यचरत्‌ कालवच्छिविरे ततः । अपश्यद्‌ द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्व सोमकान्‌,वह भयानक रूपधारी द्रोणकुमार सारे शिविरमें कालके समान विचरने लगा। उसने द्रौपदीके पाँचों पुत्रों और मरनेसे बचे हुए सोमकोंको देखा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਛਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸੋਮਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 48

तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर्हस्ता महारथा: । धृष्टझुम्नं हत॑ श्रुत्वा द्रौपदेया विशाम्पते,प्रजानाथ! धृष्टद्युम्नको मारा गया सुनकर द्रौपदीके पाँचों महारथी पुत्र उस शब्दसे भयभीत हो हाथमें धनुष लिये आगे बढ़े

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਕੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ ਪੁੱਤਰ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਏ। ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 49

अवाकिरन्‌ शयव्रातैर्भारेद्वाजम भीतवत्‌ । ततस्तेन निनादेन सम्प्रबुद्धा: प्रभद्रका:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ) ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਢਾਰ ਕਰਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਘੋਰ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕ ਜਾਗ ਉਠੇ।

Verse 50

भारद्वाज: स तान्‌ दृष्टवा शरवर्षाणि वर्षत:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਵੈਰੀ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬੀ ਬਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 51

ततः परमसंक्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन्‌

ਤਦ ਉਹ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਧ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਨਿਆਇ ਦੀ ਯਾਦ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 52

अवरुह्य रथोपस्थात्‌ त्वरमाणो<भिदुद्रुवे । सहस्रचन्द्रविमलं गृहीत्वा चर्म संयुगे

ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ: ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਰਣ ਦੇ ਘਮਾਸਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਨਿਰਮਲ ਢਾਲ ਚੁੱਕ ਲਈ।

Verse 53

खड्गं च विमलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम्‌ । तदनन्तर पिताके वधका स्मरण करके वह अत्यन्त कुपित हो उठा और रथकी बैठकसे उतरकर सहसों चन्द्राकार चिह्नोंसे युक्त चमकीली ढाल और सुवर्णभूषित दिव्य एवं निर्मल खडग लेकर युद्धमें बड़ी उतावलीके साथ उनकी ओर दौड़ा ।। ५१-५२ ह ।। द्रौपदेयानभिद्रुत्य खड्गेन व्यधमद्‌ बली,उस बलवान वीरने द्रौपदीके पुत्रोंपर आक्रमण करके उन्हें खड़्गसे छिन्न-भिन्न कर दिया। राजन! उस समय पुरुषसिंह अश्वत्थामाने उस महासमरमें प्रतिविन्ध्यको उसकी कोखमें तलवार भोंककर मार डाला। वह मरकर पृथ्वीपर गिर पड़ा

ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ: ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਦਿਵ੍ਯ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਖੜਗ ਲੈ ਕੇ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕਦਾ—ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਢਾਲ ਵੀ ਫੜ ਲਈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈ ਕੇ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਮਹਾਸਮਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ-ਸਿੰਹ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿੰਧ੍ਯ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਭੋਂਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ; ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 54

ततः स नरशार्दूल: प्रतिविन्धयं महाहवे । कुक्षिदेशेडवधीद्‌ राजन्‌ स हतो न्यपतद्‌ भुवि,उस बलवान वीरने द्रौपदीके पुत्रोंपर आक्रमण करके उन्हें खड़्गसे छिन्न-भिन्न कर दिया। राजन! उस समय पुरुषसिंह अश्वत्थामाने उस महासमरमें प्रतिविन्ध्यको उसकी कोखमें तलवार भोंककर मार डाला। वह मरकर पृथ्वीपर गिर पड़ा

ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ: ਫਿਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ-ਬੱਘ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ ਨੇ ਮਹਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਵਿੰਧ੍ਯ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 55

प्रासेन विद्ध॒वा द्रौ्णिं तु सुतसोमः प्रतापवान्‌ । पुनश्चासिं समुद्यम्य द्रोणपुत्रमुपाद्रवत्‌,तत्पश्चात्‌ प्रतापी सुतसोमने द्रोणकुमारकों पहले प्राससे घायल करके फिर तलवार उठाकर उसपर धावा किया

ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ: ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸੁਤਸੋਮ ਨੇ ਭਾਲੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰੌਣਿ (ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ) ਨੂੰ ਵਿੱਧਿਆ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਿਆ।

Verse 56

सुतसोमस्य सासिं त॑ बाहुं छित्त्वा नरर्षभ । पुनरप्याहनत्‌ पाश्वें स भिन्नहृदयो5पतत्‌,नरश्रेष्ठ तब अश्वत्थामाने तलवारसहित सुतसोमकी बाँह काटकर पुनः उसकी पसलीमें आघात किया। इससे उसकी छाती फट गयी और वह धराशायी हो गया

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਸੁਤਸੋਮ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਸਮੇਤ ਬਾਂਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਛਾਤੀ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਫਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਤਸੋਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 57

नाकुलिस्तु शतानीको रथचक्रेण वीर्यवान्‌ । दोर्भ्यामुत्क्षिप्प वेगेन वक्षस्येनमताडयत्‌,इसके बाद नकुलके पराक्रमी पुत्र शतानीकने अपनी दोनों भुजाओंसे रथचक्रको उठाकर उसके द्वारा बड़े वेगसे अश्वत्थामाकी छातीपर प्रहार किया

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਨਕੁਲ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਰਥ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸੇ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 58

अताडयच्छतानीकं मुक्तचक्रं द्विजस्तु सः । स विह्दलो ययौ भूमिं ततो5स्यापाहरच्छिर:,शतानीकने जब चक्र चला दिया, तब ब्राह्मण अश्वत्थामाने भी उसपर गहरा आघात किया। इससे व्याकुल होकर वह पृथ्वीपर गिर पड़ा। इतनेहीमें अश्वत्थामाने उसका सिर काट लिया

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚੱਕਰ ਛੁੱਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਡੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਤਦ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

श्रुतकर्मा तु परिघं गृहीत्वा समताडयत्‌ । अभिद्रुत्य ययौ द्रौर्णिं सव्ये सफलके भृशम्‌,अब श्रुतकर्मा परिघ लेकर अश्वत्थामाकी ओर दौड़ा। उसने उसके ढालयुक्त बायें हाथमें भारी चोट पहुँचायी

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਾ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਡੰਡਾ (ਪਰਿਘ) ਫੜ ਕੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਢਾਲ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਚੋਟ ਮਾਰੀ।

Verse 60

सतुतं श्रुतकर्माणमास्ये जघ्ने वरासिना | स हतो न्यपतद्‌ भूमौ विमूढो विकृतानन:,अश्वत्थामाने अपनी तेज तलवारसे श्रुतकर्मके मुखयर आघात किया। वह चोट खाकर बेहोश हो पृथ्वीपर गिर पड़ा। उस समय उसका मुख विकृत हो गया था

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਚੋਟ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਗੜ ਗਿਆ।

Verse 61

तेन शब्देन वीरस्तु श्रुतकीर्ति्महारथ: । अश्वत्थामानमासाद्य शरवर्षरवाकिरत्‌,वह कोलाहल सुनकर वीर महारथी श्रुतकीर्ति अश्वत्थामाके पास आकर उसके ऊपर बाणोंकी वर्षा करने लगा

ਉਹ ਕੋਲਾਹਲ ਭਰੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀਰ ਮਹਾਰਥੀ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਕੋਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਗੱਜਦੀ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 62

तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा प्रतिवार्य सः । सकुण्डलं शिर: कायाद्‌ भ्राजमानमुपाहरत्‌,उसकी बाण-वर्षाको ढालसे रोककर अअभश्वत्थामाने उसके कुण्डलमण्डित तेजस्वी मस्तकको धड़से अलग कर दिया

ਉਸ ਦੀ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਲ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਚਮਕਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

Verse 63

ततो भीष्मनिहन्ता तं॑ सह सर्व: प्रभद्रकै: । अहनत्‌ सर्वतो वीरं नानाप्रहरणैर्बली

ਤਦ ਭੀਸ਼ਮ-ਵਧਕ (ਸ਼ਿਖੰਡੀ) ਨੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੀਰ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 64

शिलीमुखेन चान्येन भ्रुवोर्मध्ये समार्पयत्‌ । तदनन्तर समस्त प्रभद्रकोंसहित बलवान्‌ भीष्महन्ता शिखण्डी नाना प्रकारके अस्त्रोंद्वारा अश्वत्थामापर सब ओरसे प्रहार करने लगा तथा एक दूसरे बाणसे उसने उसकी दोनों भौंहोंके बीचमें आधात किया ।। ६३ ई ।। स तु क्रोधसमाविष्टो द्रोणपुत्रो महाबल:

ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 65

शिखण्डिनं समासाद्य द्विधा चिच्छेद सो5सिना । तब महाबली द्रोणपुत्रने क्रोधोके आवेशमें आकर शिखण्डीके पास जा अपनी तलवारसे उसके दो टुकड़े कर डाले ।। ६४ ई ।। शिखण्डिनं ततो हत्वा क्रोधाविष्ट: परंतप:,क्रोधसे भरे हुए शत्रुसंतापी अश्वत्थामाने इस प्रकार शिखण्डीका वध करके समस्त प्रभद्रकोंपर बड़े वेगसे धावा किया। साथ ही, राजा विराटकी जो सेना शेष थी, उसपर भी जोरसे चढ़ाई कर दी

ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 66

प्रभद्रकगणान्‌ सर्वानिभिदुद्राव वेगवान्‌ । यच्च शिष्टं विराटस्य बल॑ तु भृशमाद्रवत्‌,क्रोधसे भरे हुए शत्रुसंतापी अश्वत्थामाने इस प्रकार शिखण्डीका वध करके समस्त प्रभद्रकोंपर बड़े वेगसे धावा किया। साथ ही, राजा विराटकी जो सेना शेष थी, उसपर भी जोरसे चढ़ाई कर दी

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਂਵੇਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੈਨਾ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਿਆ।

Verse 67

द्रुपदस्य च पुत्राणां पौत्राणां सुहदामपि । चकार कदनं घोरें दृष्टवा दृष्टवा महाबल:

ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਧਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੌਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਹ੍ਰਿਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 68

उस महाबली वीरने द्रुपदके पुत्रों, पौत्रों और सुहृदोंको ढूँढ़-दूँढ़कर उनका घोर संहार मचा दिया ।। अन्यानन्यांश्व॒ पुरुषानभिसृत्याभिसृत्य च । न्यकृन्तदसिना द्रौणिरसिमार्गविशारद:,तलवारके पैंतरोंमें कुशल द्रोणपुत्रने दूसरे-दूसरे पुरुषोंक भी निकट जाकर तलवारसे ही उनके टुकड़े-टुकड़े कर डाले

ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਧੇ ਨੇ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੌਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹ੍ਰਿਦਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੱਭ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਹਾਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਦਾਅ-ਪੈਂਚਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ, ਹੋਰ ਹੋਰ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਦਾ ਸੀ।

Verse 69

कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम्‌ | रक्ताम्बरधरामेकां पाशहस्तां कुटुम्बिनीम्‌,उस समय पाण्डवपक्षके योद्धाओंने मूर्तिमती कालरात्रिको देखा, जिसके शरीरका रंग काला था, मुख और नेत्र लाल थे। वह लाल फूलोंकी माला पहने और लाल चन्दन लगाये हुए थी। उसने लाल रंगकी ही साड़ी पहन रखी थी। वह अपने ढंगकी अकेली थी और हाथमें पाश लिये हुए थी। उसकी सखियोंका समुदाय भी उसके साथ था। वह गीत गाती हुई खड़ी थी और भयंकर पाशोंद्वारा मनुष्यों, घोड़ों एवं हाथियोंको बाँधकर लिये जाती थी

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਂਡਵ ਪੱਖ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਮੂਰਤਿਮਤੀ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਦੇਹ ਕਾਲਾ, ਪਰ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਹੂ-ਰੰਗ। ਉਹ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਇਕੱਲੀ, ਅਜੀਬ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਲਏ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਖੜੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀ ਖੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

Verse 70

ददृशु: कालरात्रिं ते गायमानामवस्थिताम्‌ । नराश्वकुण्जरान्‌ पाशैर्बद्धवा घोरै: प्रतस्थुषीम्‌,उस समय पाण्डवपक्षके योद्धाओंने मूर्तिमती कालरात्रिको देखा, जिसके शरीरका रंग काला था, मुख और नेत्र लाल थे। वह लाल फूलोंकी माला पहने और लाल चन्दन लगाये हुए थी। उसने लाल रंगकी ही साड़ी पहन रखी थी। वह अपने ढंगकी अकेली थी और हाथमें पाश लिये हुए थी। उसकी सखियोंका समुदाय भी उसके साथ था। वह गीत गाती हुई खड़ी थी और भयंकर पाशोंद्वारा मनुष्यों, घोड़ों एवं हाथियोंको बाँधकर लिये जाती थी

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀ ਹੋਈ ਉੱਥੇ ਖੜੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

Verse 71

वहन्तीं विविधान्‌ प्रेतान्‌ पाशबद्धान्‌ विमूर्धजान्‌ | तथैव च सदा राजन्‌ न्यस्तशस्त्रान्‌ महारथान्‌,माननीय नरेश! मुख्य-मुख्य योद्धा अन्य रात्रियोंमें भी सपनेमें उस कालरात्रिको देखते थे। राजन! वह सदा नाना प्रकारके केशरहित प्रेतोंको अपने पाशोंमें बाँधकर लिये जाती दिखायी देती थी, इसी प्रकार हथियार डालकर सोये हुए महारथियोंको भी लिये जाती हुई स्वप्नमें दृष्टिगोचर होती थी। वे योद्धा सबका संहार करते हुए द्रोणकुमारको भी सदा सपनोंमें देखा करते थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ (ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ) ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ—ਫਾਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਮੁੰਡੇ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ—ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਚੁੱਕੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।

Verse 72

स्वप्ले सुप्तान्नयन्तीं तां रात्रिष्वन्यासु मारिष | ददृशुर्यो धमुख्यास्ते घ्नन्तं द्रौणिं च सर्वदा,माननीय नरेश! मुख्य-मुख्य योद्धा अन्य रात्रियोंमें भी सपनेमें उस कालरात्रिको देखते थे। राजन! वह सदा नाना प्रकारके केशरहित प्रेतोंको अपने पाशोंमें बाँधकर लिये जाती दिखायी देती थी, इसी प्रकार हथियार डालकर सोये हुए महारथियोंको भी लिये जाती हुई स्वप्नमें दृष्टिगोचर होती थी। वे योद्धा सबका संहार करते हुए द्रोणकुमारको भी सदा सपनोंमें देखा करते थे

ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ! ਹੋਰ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਅਗੇਵਾਨ ਯੋਧੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮੌਤ-ਰਾਤ (ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ) ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਮੁੰਡੇ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘਸੀਟਦੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਦਿੱਸਦੀ; ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।

Verse 73

यतः प्रभृति संग्राम: कुरुपाण्डवसेनयो: । ततः प्रभृति तां कन्यामपश्यन्‌ द्रौणिमेव च

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਕੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਨਾ ਉਹ ਕੁੜੀ (ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ) ਦਿੱਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ (ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ) ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 74

तांस्तु दैवहतान्‌ पूर्व पश्चाद्‌ द्रौणिव्यपातयत्‌ । त्रासयन्‌ सर्वभूतानि विनदन्‌ भैरवान्‌ रवान्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਘਾਅ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਫਿਰਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 75

जबसे कौरव-पाण्डव सेनाओंका संग्राम आरम्भ हुआ था, तभीसे वे योद्धा कन्यारूपिणी कालरात्रिको और कालरूपधारी अभश्व॒त्थामाको भी देखा करते थे। पहलेसे ही दैवके मारे हुए उन वीरोंका द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने पीछे वध किया था। वह अभश्वत्थामा भयानक स्वरसे गर्जना करके समस्त प्राणियोंको भयभीत कर रहा था ।। तदनुस्मृत्य ते वीरा दर्शन पूर्वकालिकम्‌ । इदं तदित्यमन्यन्त दैवेनोपनिपीडिता:,वे दैवपीडित वीरगण पूर्वकालके देखे हुए सपनेको याद करके ऐसा मानने लगे कि “यह वही स्वप्न इस रूपमें सत्य हो रहा है!

ਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੇ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੁਪਨਾ ਹੁਣ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 76

ततस्तेन निनादेन प्रत्यबुद्धयन्त धन्विन: । शिबिरे पाण्डवेयानां शतशो5थ सहस्रश:

ਤਦ ਉਸ ਘੋਰ ਨਿਨਾਦ ਨਾਲ ਚੌਂਕ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿਚ ਧਨੁਰਧਰ ਯੋਧੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਉੱਠੇ।

Verse 77

तदनन्तर अश्व॒त्थामाके उस सिंहनादसे पाण्डवोंके शिविरमें सैकड़ों और हजारों धनुर्धर वीर जाग उठे ।। सो<च्छिनत्‌ कस्यचित्‌ पादौ जघनं चैव कस्यचित्‌ । कांश्चिद्‌ बिभेद पाश्वेषु कालसृष्ट इवान्तक:,उस समय कालप्रेरित यमराजके समान उसने किसीके पैर काट लिये, किसीकी कमर टूक-टूक कर दी और किन्हींकी पसलियोंमें तलवार भोंककर उन्हें चीर डाला

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰੌਣੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ—ਮਾਨੋ ਕਾਲ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਯਮ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਯੋਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ: ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਮਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਪੱਸਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਘੁਸਾ ਕੇ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 78

अत्युग्रप्रतिपिशैश्व नदद्धिश्व भूशोत्कटै: । गजाश्रमथितैश्रान्यैर्मही कीणाभवत्‌ प्रभो,वे सब-के-सब भयानक रूपसे कुचल दिये गये थे, अतः उन्मत्त-से होकर जोर-जोरसे चीखते और चिल्लाते थे। इसी प्रकार छूटे हुए घोड़ों और हाथियोंने भी अन्य बहुत-से योद्धाओंको कुचल दिया था। प्रभो! उन सबकी लाशोंसे धरती पट गयी थी

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਹ ਸਭ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨਮੱਤਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਲਗਾਮ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪੱਟ ਗਈ ਸੀ।

Verse 79

क्रोशतां किमिदं को5यं क: शब्द: कि नु कि कृतम्‌ । एवं तेषां तथा द्रौणिरन्तक: समपद्यत,घायल वीर चिल्ला-चिल्लाकर कहते थे कि “यह क्या है? यह कौन है? यह कैसा कोलाहल हो रहा है? यह क्या कर डाला?' इस प्रकार चीखते हुए उन सब योद्धाओंके लिये द्रोणकुमार अश्वत्थामा काल बन गया था

ਘਾਇਲ ਯੋਧੇ ਚੀਖ ਚੀਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ—“ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ? ਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਹਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਲਈ ਦ੍ਰੌਣੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਮੌਤ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 80

अपेतशस्त्रसन्नाहान्‌ सन्नद्धान्‌ पाण्डुसूंजयान्‌ । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय द्रौणि: प्रहरतां वर:,पाण्डवों और सूंजयोंमेंसे जिन्होंने अस्त्र-शस्त्र और कवच उतार दिये थे तथा जिन लोगोंने पुन: कवच बाँध लिये थे, उन सबको प्रहार करनेवाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ द्रोणपुत्रने मृत्युके लोकमें भेज दिया

ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਵਚ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਕਵਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੌਣੀ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 81

जो लोग नींदके कारण अंधे और अचेत-से हो रहे थे, वे उसके शब्दसे चौंककर उछल पड़े; किंतु पुन: भयसे व्याकुल हो जहाँ-तहाँ छिप गये

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੀਂਦ ਕਰਕੇ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼-ਸੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਉਸ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਚੌਂਕ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਪਰ ਫਿਰ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਖਿੱਲਰ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਬਣਿਆ ਓਥੇ ਲੁਕ ਗਏ।

Verse 82

ऊरुस्तम्भगृहीताश्व कश्मलाभिहतौजस: । विनदन्तो भुशं त्रस्ता: समासीदन्‌ परस्परम्‌,उनकी जाँघें अकड़ गयी थीं। मोहवश उनका बल और उत्साह मारा गया था। वे भयभीत हो जोर-जोरसे चीखते हुए एक-दूसरेसे लिपट जाते थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਰੋੜ ਨਾਲ ਜਕੜ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਰੋਕੇ ਹੋਏ ਠਹਿਰ ਗਏ ਸਨ; ਮੋਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਕੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਚੀਖਦੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੰਬੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 83

तथा भवदश्यां कार्य स्यादिति मे निश्चिता मति: । “मैं तो इस शिविरके भीतर घुस जाऊँगा और वहाँ कालके समान विचरूँगा। आपलोग ऐसा करें जिससे कोई भी मनुष्य आप दोनोंके हाथसे जीवित न बच सके, यही मेरा दृढ़ विचार है”,ततो रथं पुनद्रौणिरास्थितो भीमनि:स्वनम्‌ | धनुष्पाणि: शरैरन्यान्‌ प्रैषयद्‌ वै यमक्षयम्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— “ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਸ ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੁੱਸ ਕੇ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਐਸਾ ਕਰੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦਾ ਨਾ ਬਚੇ— ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ; ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਯਮਧਾਮ ਭੇਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 84

इसके बाद द्रोणकुमार अश्वत्थामा पुनः: भयानक शब्द करनेवाले अपने रथपर सवार हुआ और हाथमें धनुष ले बाणोंद्वारा दूसरे योद्धाओंको यमलोक भेजने लगा ।। पुनरुत्पततश्चापि दूरादपि नरोत्तमान्‌ | शूरान्‌ सम्पततश्वान्यान्‌ कालरात््यै न्‍न्यवेदयत्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰੋਣਕੁਮਾਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ; ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਯਮਧਾਮ ਭੇਜਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਛਲ ਕੇ, ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦੌੜਦੇ ਆਉਂਦੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 85

अश्वत्थामा पुन: उछलने और अपने ऊपर आक्रमण करनेवाले दूसरे-दूसरे नरश्रेष्ठ शूरवीरोंको दूरसे भी मारकर कालरात्रिके हवाले कर देता था ।। तथैव स्यन्दनाग्रेण प्रमथन्‌ स विधावति । शरवर्षैश्ष॒ विविधैरवर्षच्छात्रवांस्तत:,वह अपने रथके अग्रभागसे शत्रुओंको कुचलता हुआ सब ओर दौड़ लगाता और नाना प्रकारके बाणोंकी वर्षासे शत्रुसैनिकोंको घायल करता था

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਝਪਟ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੌੜਦੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜਦਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਣ-ਵਰਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 86

पुनश्न सुविचित्रेण शतचन्द्रेण चर्मणा । तेन चाकाशवर्णेन तथाचरत सो5डसिना,फिर वह सौ चन्द्राकार चिह्नोंसे युक्त विचित्र ढाल और आकाशके रंगवाली चमचमाती तलवार लेकर सब ओर विचरने लगा

ਫਿਰ ਉਹ ਸੌ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਵਿਲੱਖਣ ਢਾਲ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਰੰਗ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫਿਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 87

तथा च शिबिरं तेषां द्रौणिराहवदुर्मद: । व्यक्षो भयत राजेन्द्र महाह्नदमिव द्विप:,राजेन्द्र! रणदुर्मद द्रोणकुमारने उन शत्रुओंके शिविरको उसी प्रकार मथ डाला, जैसे कोई गजराज किसी विशाल सरोवरको विक्षुब्ध कर डालता है

ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਰਣ-ਉਨਮੱਤ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਂਹਾਥੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਮਥ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 88

उत्पेतुस्तेन शब्देन योधा राजन्‌ विचेतस: । निद्रार्ताश्ष भयात॑'॒क्ष व्यधावन्त ततस्तत:,राजन्‌! उस मार-काटके कोलाहलसे निद्रामें अचेत पड़े हुए योद्धा चौंककर उछल पड़ते और भयसे व्याकुल हो इधर-उधर भागने लगते थे

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਕੋਲਾਹਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਯੋਧੇ ਚੌਂਕ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 89

विस्वरं चुक्रुशुश्वान्ये बह्दबद्धं तथा वदन्‌ | न च स्म प्रत्यपद्यन्त शस्त्राणि वसनानि च,कितने ही योद्धा गला फाड़-फाड़कर चिल्लाते और बहुत-सी ऊटपटाँग बातें बकने लगते थे। वे अपने अस्त्र-शस्त्र तथा वस्त्रोंको भी नहीं ढूँढ़ पाते थे

ਹੋਰ ਕਈ ਬੇਸੁਰੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੋਲਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਸਨ।

Verse 90

विमुक्तकेशाश्षाप्यन्ये नाभ्यजानन्‌ परस्परम्‌ । उत्पतन्तो5पतन_ श्रान्ता: केचित्‌ तत्रा भ्रमंस्‍तदा,दूसरे बहुत-से योद्धा बाल बिखेरे हुए भागते थे। उस दशामें वे एक-दूसरेको पहचान नहीं पाते थे। कोई उछलते हुए भागते और थककर गिर जाते थे तथा कोई उसी स्थानपर चक्कर काटते रहते थे

ਹੋਰ ਕਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਬਿਖਰੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਭੱਜਦੇ-ਭੱਜਦੇ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਓਥੇ ਹੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 91

पुरीषमसृजन्‌ केचित्‌ केचिन्मूत्रं प्रसुख्ुवुः । बन्धनानि च राजेन्द्र संच्छिद्य तुरगा द्विपा:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਈਆਂ ਨੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਲ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਛੁੱਟ ਪਏ।

Verse 92

तत्र केचिन्नरा भीता व्यलीयन्त महीतले,तथैव तान्‌ निपतितानपिंषन्‌ गजवाजिन: । कितने ही योद्धा भयभीत हो पृथ्वीपर छिपे पड़े थे। उन्हें उसी अवस्थामें भागते हुए घोड़ों और हाथियोंने अपने पैरोंसे कुचल दिया

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉੱਥੇ ਕਈ ਮਨੁੱਖ ਡਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੌੜਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।

Verse 93

।। तस्मिंस्तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਰਿਸ਼ਭ! ਤਦ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਉੱਠੇ।

Verse 94

हृष्टानि व्यनदन्नुच्चैर्मुदा भरतसत्तम । पुरुषप्रवर! भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार जब वह मार-काट मची हुई थी, उस समय हर्षमें भरे हुए राक्षस बड़े जोर-जोरसे गर्जना करते थे ।। ९३ $ ।। स शब्द: पूरितो राजन्‌ भूतसंघैर्मुदायुतै:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸੱਤਮ! ਉਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਭੂਤ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 95

तेषामार्तरवं श्रुत्वा वित्रस्ता गजवाजिन:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ।

Verse 96

अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्र विहाय भयमात्मन: । ऐसा कहकर द्रोणकुमार पाण्डवोंके विशाल शिविरमें बिना दरवाजेके ही कूदकर घुस गया। उसने अपने जीवनका भय छोड़ दिया था,मुक्ता: पर्यपतन्‌ राजन्‌ मृद्नन्त: शिबिरे जनम्‌ | राजन! मारे जानेवाले योद्धाओंका आर्तनाद सुनकर हाथी और घोड़े भयसे थर्रा उठे और बन्धनमुक्त हो शिविरमें रहनेवाले लोगोंको रौंदते हुए चारों ओर दौड़ लगाने लगे ।। ९५ “| तैस्तत्र परिधावद्धिश्चवरणोदीरितं रज:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਬਿਨਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਡਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ; ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 97

तस्मिंस्तमसि संजाते प्रमूढा: सर्वतो जना:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੋਕ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕ ਗਏ।

Verse 98

गजा गजानतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹਾਥੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਏ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 99

ते भग्ना: प्रपतन्ति सम निध्नन्तश्न॒ परस्परम्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਟੁੱਟ ਕੇ ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਡਿੱਗਦੇ-ਪੈਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਕੁਚਲਦੇ ਰਹੇ।

Verse 100

विचेतस: सनिद्राश्न तमसा चावृता नरा:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਸਨ; ਨੀਂਦ ਦੀ ਝੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 101

जग्मुः स्वानेव तत्राथ कालेनैव प्रचोदिता: । कितने ही मनुष्य निद्रामें अचेत पड़े थे और घोर अन्धकारसे घिर गये थे। वे सहसा उठकर कालसे प्रेरित हो आत्मीय जनोंका ही वध करने लगे || १०० $ ।। त्यक्त्वा द्वाराणि च द्वा:स्थास्तथा गुल्मानि गौल्मिका:

ਤਦ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਦਰਬਾਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਮਲਾਵਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਰਾਤ ਦੇ ਛਾਪੇ ਦੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਹੰਗਾਮੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਢਹਿ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਵਿਚਾਰ ਹਿੰਸਾ ਬਿਨਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਫੈਲ ਗਈ।

Verse 102

विप्रणष्टाश्ष॒ तेडन्योन्यं नाजानन्त तथा विभो

ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ।

Verse 103

पलायतां दिशस्तेषां स्वानप्युत्सृज्य बान्धवान्‌

ਉਹ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਗਏ।

Verse 104

गोत्रनामभिरन्योन्यमाक्रन्दन्त ततो जना: । हाहाकारं च कुर्वाणा: पृथिव्यां शेरते परे

ਤਦ ਲੋਕ ਗੋਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਣ ਲੱਗੇ। ਅਤੇ “ਹਾਇ! ਹਾਇ!” ਦਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਕਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਰਹੇ।

Verse 105

अपने सगे सम्बन्धियोंको भी छोड़कर सम्पूर्ण दिशाओंमें भागते हुए योद्धाओंके नाम और गोत्रको पुकार-पुकारकर लोग परस्पर बुला रहे थे। कितने ही मनुष्य हाहाकार करते हुए धरतीपर पड़ गये थे ।। तान्‌ बुद्धवा रणमत्तो5सौ द्रोणपुत्रो व्यपोथयत्‌ | तत्रापरे वध्यमाना मुहुर्मुहुरचेतस:

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਰਣ-ਮੱਤ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ—ਡਰ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਨੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਲੁੱਟ ਲਈ ਸੀ।

Verse 106

तांस्तु निष्पतितांस्त्रस्तानू शिबिराज्जीवितैषिण:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਡੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਏ।

Verse 107

विस्नस्तयन्त्रकवचान्‌ मुक्तकेशान्‌ कृताञज्जलीन्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਵਚ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਸਨ; ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦਇਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 108

वेपमानान्‌ क्षितौ भीतान्‌ नैव कांश्रचिदमुज्चताम्‌ । नामुच्यत तयो: वक्षिन्निष्क्रान्त: शिबिराद्‌ बहि:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦੇ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਏ। ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਬਚਿਆ; ਉਹ ਕਤਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਇਕ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ।

Verse 109

उनके यन्त्र और कवच गिर गये थे। वे बाल खोले, हाथ जोड़े, भयभीत हो थरथर काँपते हुए पृथ्वीपर खड़े थे, किंतु उन दोनोंने उनमेंसे किसीको भी जीवित नहीं छोड़ा। शिविरसे निकला हुआ कोई भी क्षत्रिय उन दोनोंके हाथसे जीवित नहीं छूट सका ।। कृपश्चैव महाराज हार्दिक्यश्चैव दुर्मति: । भूयश्वैव चिकीर्षन्तौ द्रोणपुत्रस्य तौ प्रियम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰੀ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਕਵਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸਨ; ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਨਾ ਛੱਡੇ; ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਖੱਤਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਕੁਬੁੱਧੀ ਹਾਰਦਿਕ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ—ਦੋਵੇਂ ਮੁੜ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 110

त्रिषु देशेषु ददतु: शिविरस्थ हुताशनम्‌ । महाराज! कृपाचार्य तथा दुर्बुद्धि कृतवर्मा दोनों ही द्रोणपुत्र अश्वत्थामाका अधिक-से- अधिक प्रिय करना चाहते थे; अतः उन्होंने उस शिविरमें तीन ओरसे आग लगा दी ।। १०९ न ! ततः प्रकाशे शिबिरे खड़्गेन पितृनन्दन:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਚਾਰਯ ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਕੁਬੁੱਧੀ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੇ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਏ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 111

कांश्रिदापततो वीरानपरांश्ैव धावत:

Sañjaya said: Some warriors were seen rushing forward to attack, while others were fleeing in panic—revealing how, in the chaos of night-war, courage and fear arise side by side and moral order collapses into confusion.

Verse 112

कांश्चिद्‌ योधान्‌ स खड्गेन मध्ये संछिद्य वीर्यवान्‌

Sañjaya said: The mighty warrior, cutting down some of the fighters with his sword in the midst of the fray, continued his ruthless work—an image of night-battle violence where valor is severed from restraint and the ethical order of war is eclipsed by slaughter.

Verse 113

प्रसुप्ताश्नैव विश्वस्ता: स्वसैन्यपरिवारिता: । वहाँ वे पांचाल वीर रणभूमिमें महान्‌ पराक्रम करके बहुत थक गये थे और अपने सैनिकोंसे घिरे हुए निश्चिन्त सो रहे थे,निनदद्धिर्भशायस्तैर्नराश्वद्विरदोत्तमै:

Sañjaya said: The Pāñcāla warriors, having grown weary after displaying great valor on the battlefield, lay asleep in trust and unguarded confidence, surrounded by their own troops. Around them the finest of men, horses, and elephants lay down, their presence filling the camp with the low, rumbling sounds of rest—an ominous calm in the midst of war, where vigilance is itself a form of dharma.

Verse 114

पतितैरभवत्‌ कीर्णा मेदिनी भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ! अत्यन्त घायल हो पृथ्वीपर गिरकर चिल्लाते हुए मनुष्यों, घोड़ों और बड़े- बड़े हाथियोंसे वहाँकी भूमि ढँक गयी थी ।। ११३ $ ।। मानुषाणां सहस्नरेषु हतेषु पतितेषु च

Sañjaya said: When thousands of men had been slain and had fallen, the earth was strewn with bodies—an image of war’s moral collapse, where the cost of adharma is measured not in victory but in the suffering and ruin spread across the battlefield.

Verse 115

सायुधान्‌ साज्रदान्‌ बाहून्‌ विचकर्त शिरांसि च

Sañjaya said: He hewed off arms that still held weapons, and he also severed heads—an image of ruthless slaughter that underscores how, in the darkness of the Sauptika episode, warfare slips into indiscriminate violence and the collapse of restraint.

Verse 116

पृष्ठच्छिन्नान्‌ पार्श्वच्छिन्नान्‌ शिरश्छिन्नांस्तथा परान्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵੱਢ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੀ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

Verse 117

मध्यदेशे नरानन्यांश्रिच्छेदान्यांक्ष कर्णत:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮੱਧਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ।

Verse 118

एवं विचरतस्तस्य निधघ्नतः सुबहून्‌ नरान्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰ ਸੁੱਟੇ।

Verse 119

किज्वित्प्राणैश्न पुरुषै्हतै श्चान्यी: सहस्रश:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਈ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਹੋਰ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ—ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 120

यक्षरक्ष:समाकीर्णे रथाश्वद्धिपदारुणे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਥਾਂ ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਰੌਂਦ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।

Verse 121

क्रुद्धेन द्रोणपुत्रेण संछन्ना: प्रापतन्‌ भुवि । यक्षों तथा राक्षसोंसे भरे हुए एवं रथों, घोड़ों और हाथियोंसे भयंकर दिखायी देनेवाले रणक्षेत्रमें कुपित हुए द्रोणपुत्रके हाथोंसे कटकर कितने ही क्षत्रिय पृथ्वीपर पड़े थे || १२० $ई || भ्रातृनन्ये पितृनन्ये पुत्रानन्ये विचुक्रुशु:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੋਈ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਕੋਈ ਪਿਉਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਕਤਲੇਆਮ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਜਣ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਕਰੁਣ ਚੀਖ ਉੱਠ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 122

केचिदूचुर्न तत्‌ क्लुद्धैर्धार्तराष्ट्र: कृतं रणे । यत्‌ कृतं नः प्रसुप्तानां रक्षोभि: क्रूरकर्मभि:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੰਮ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਧਰਮਯੁੱਧ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਤਾਂ ਨਿਰਦਈ ਕਰਤੂਤ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।”

Verse 123

कुछ लोग भाइयोंको, कुछ पिताओंको और दूसरे लोग पुत्रोंको पुकार रहे थे। कुछ लोग कहने लगे--“भाइयो! रोषमें भरे हुए धृतराष्ट्रके पुत्रोंने भी रणभूमिमें हमारी वैसी दुर्गति नहीं की थी, जो आज इन क्रूरकर्मा राक्षसोंने हम सोये हुए लोगोंकी कर डाली है ।। असांनिध्याद्धि पार्थानामिदं न: कदनं कृतम्‌ न चासुरैर्न गन्धर्वर्न यक्षैर्न च राक्षसै:,“आज कुन्तीके पुत्र हमारे पास नहीं हैं, इसीलिये हमलोगोंका यह संहार किया गया है। कुन्तीपुत्र अर्जुनको तो असुर, गन्धर्व, यक्ष तथा राक्षस कोई भी नहीं जीत सकते; क्योंकि साक्षात्‌ श्रीकृष्ण उनके रक्षक हैं। वे ब्राह्मणभक्त, सत्यवादी, जितेन्द्रिय तथा सम्पूर्ण भूतोंपर दया करनेवाले हैं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕੋਈ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਕੋਈ ਪਿਉਆਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਭਰਾਵੋ! ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਐਸੀ ਦੁਰਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦਈ ਕਰਤੂਤ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਪਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਾਰਥ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਹਾਰ ਹੋਇਆ। ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼—ਕੋਈ ਵੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਕਤ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।”

Verse 124

शक्यो विजेतुं कौन्तेयो गोप्ता यस्य जनार्दन: । ब्रह्मण्य: सत्यवाग दान्त: सर्वभूतानुकम्पक:,“आज कुन्तीके पुत्र हमारे पास नहीं हैं, इसीलिये हमलोगोंका यह संहार किया गया है। कुन्तीपुत्र अर्जुनको तो असुर, गन्धर्व, यक्ष तथा राक्षस कोई भी नहीं जीत सकते; क्योंकि साक्षात्‌ श्रीकृष्ण उनके रक्षक हैं। वे ब्राह्मणभक्त, सत्यवादी, जितेन्द्रिय तथा सम्पूर्ण भूतोंपर दया करनेवाले हैं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਾਰਦਨ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਆਪ ਉਸ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਕਤ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।”

Verse 125

न च सुप्तं प्रमत्तं वा न्यस्तशस्त्रं कृताउ्जलिम्‌ | धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थो धनंजय:,“कुन्तीनन्दन अर्जुन सोये हुए, असावधान, शस्त्रहीन, हाथ जोड़े हुए, भागते हुए अथवा बाल खोलकर दीनता दिखाते हुए मनुष्यको कभी नहीं मारते हैं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਾਰਥ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨਾ ਤਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ, ਨਾ ਬੇਖ਼ਬਰ ਨੂੰ, ਨਾ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਚੁੱਕੇ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਨਾ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੇਬਸੀ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 126

तदिदं नः कृतं घोर रक्षोभि: क्रूरकर्मभि: । इति लालप्यमाना: सम शेरते बहवो जना:,“आज क्र्रकर्मा राक्षसोंद्वारा हमारी यह भयंकर दुर्दशा की गयी है।” इस प्रकार विलाप करते हुए बहुत-से मनुष्य रणभूमिमें सो रहे थे

“ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਆਫ਼ਤ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।” ਇਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤੇ ਮਨੁੱਖ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਪਏ ਸੁੱਤੇ ਰਹੇ।

Verse 127

स्तनतां च मनुष्याणामपरेषां च कूजताम्‌ । ततो मुहूर्तात्‌ प्राशाम्यत्‌ स शब्दस्तुमुलो महान्‌

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਡਾ, ਭਿਆਨਕ ਕੋਲਾਹਲ ਉਠਿਆ; ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਸ਼ੋਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 128

तदनन्तर दो ही घड़ीमें कराहते और विलाप करते हुए मनुष्योंका वह भयंकर कोलाहल शान्त हो गया ।। शोणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप । तद्रजस्तुमुलं घोर क्षणेनान्तरधीयत,राजन! खूनसे भीगी हुई पृथ्वीपर गिरकर वह भयानक धूल क्षणभरमें अदृश्य हो गयी

ਫਿਰ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਾਹਦੇ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਕੋਲਾਹਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹੀ ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ, ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਧੂੜ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ।

Verse 129

स चेष्टमानानुद्धिग्नान्‌ निरुत्साहानू सहस्रश: । न्यपातयन्नरान्‌ क्रुद्ध: पशून्‌ पशुपतिर्यथा,जैसे प्रलयके समय क्रोधमें भरे हुए पशुपति रुद्र समस्त पशुओं (प्राणियों)-का संहार कर डालते हैं, उसी प्रकार कुपित हुए अभश्वत्थामाने ऐसे सहस्रों मनुष्योंको भी मार डाला, जो किसी प्रकार प्राण बचानेके प्रयत्नमें लगे हुए थे, एकदम घबराये हुए थे और सारा उत्साह खो बैठे थे

ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੜਫ਼ ਰਹੇ ਸਨ, ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 130

अन्योन्यं सम्परिष्वज्य शयानान्‌ द्रवतो5परान्‌ | संलीनान्‌ युद्धयमानांश्व सर्वान्‌ द्रौणिरपोथयत्‌

ਕੋਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੱਫ਼ੀ ਪਾ ਕੇ ਪਏ ਸਨ, ਕੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ; ਕੋਈ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਕੋਈ ਲੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 131

कुछ लोग एक-दूसरेसे लिपटकर सो रहे थे, दूसरे भाग रहे थे, तीसरे छिप गये थे और चौथी श्रेणीके लोग जूझ रहे थे, उन सबको द्रोणकुमारने वहाँ मार गिराया ।। दहामाना हुताशेन वध्यमानाश्च तेन ते परस्परं तदा योधा अनयन्‌ यमसादनम्‌

ਕਈ ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਕਈ ਡਰ ਨਾਲ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਈ ਲੁਕ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਓਥੇ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਮਾਰ ਡਿੱਗਾਇਆ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਉਹ ਯੋਧੇ ਉਸ ਹਾਹਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਯਮਸਦਨ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 132

एक ओर लोग आगसे जल रहे थे और दूसरी ओर अश्वत्थामाके हाथसे मारे जाते थे, ऐसी दशामें वे सब योद्धा स्वयं ही एक-दूसरेकी यमलोक भेजने लगे ।। तस्या रजन्यास्त्वर्धेन पाण्डवानां महद्‌ बलम्‌ | गमयामास राजेन्द्र द्रेणियमनिवेशनम्‌,राजेन्द्र! उस रातका आधा भाग बीतते-बीतते द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने पाण्डवोंकी उस विशाल सेनाको यमराजके घर भेज दिया

ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ! ਉਸ ਰਾਤ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਯੋਧੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 133

निशाचराणां सत्त्वानां रात्रि: सा हर्षवर्धिनी । आसीजक्नरगजाश्चानां रौद्री क्षयकरी भूशम्‌,वह भयानक रात्रि निशाचर प्राणियोंका हर्ष बढ़ानेवाली थी और मनुष्यों, घोड़ों तथा हाथियोंके लिये अत्यन्त विनाशकारिणी सिद्ध हुई

ਉਹ ਰਾਤ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਹर्ष ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਅਤਿ ਰੌਦ੍ਰ ਅਤੇ ਘੋਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।

Verse 134

तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश्न पृथग्विधा: । खादन्तो नरमांसानि पिबन्त: शोणितानि च,वहाँ नाना प्रकारकी आकृतिवाले बहुत-से राक्षस और पिशाच मनुष्योंके मांस खाते और खून पीते दिखायी देते थे

ਉੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਲਹੂ ਪੀਂਦੇ ਸਨ।

Verse 135

कराला: पिड़लाश्चैव शैलदन्ता रजस्वला: । जटिला दीर्घशड्खाश्न॒ पजचपादा महोदरा:,वे बड़े ही विकराल और पिंगलवर्णके थे। उनके दाँत पहाड़ों-जैसे जान पड़ते थे। वे सारे अंगोंमें धूल लपेटे और सिरपर जटा रखाये हुए थे। उनके माथेकी हड्डी बहुत बड़ी थी। उनके पाँच-पाँच पैर और बड़े-बड़े पेट थे

ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਕਰਾਲ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਰੰਗ ਦੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੇ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਧਾਰੇ; ਮੱਥੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਲੰਮੀ ਤੇ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਪੈਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਸਨ।

Verse 136

पश्चादड्गुलयो रूक्षा विरूपा भैरवस्वना: । घण्टाजालावसक्ताश्ष नीलकण्ठा विभीषणा:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰੁੱਖੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਦੇ, ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਘੰਟੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਲਟਕੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਨੀਲਕੰਠ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਡਰਾਉਣੇ ਸਨ।

Verse 137

सपुत्रदारा: सक्रूरा: सुदुर्दर्शा: सुनिर्घणा: । विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉੱਥੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਸੇ। ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਨ; ਉਹ ਅਤਿ ਕ੍ਰੂਰ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਦਾਰੁਣ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਦਰਦ ਸਨ।

Verse 138

उनकी अंगुलियाँ पीछेकी ओर थीं। वे रूखे, कुरूप और भयंकर गर्जना करनेवाले थे। बहुतोंने घंटोंकी मालाएँ पहन रखी थीं। उनके गलेमें नील चिह्न था। वे बड़े भयानक दिखायी देते थे। उनके स्त्री और पुत्र भी साथ ही थे। वे अत्यन्त क्रूर और निर्दय थे। उनकी ओर देखना भी बहुत कठिन था। वहाँ उन राक्षसोंके भाँति-भाँतिके रूप दृष्टिगोचर हो रहे थे।। पीत्वा च शोणितं हृष्टा: प्रानृत्यन्‌ गणशो<5परे । इदं परमिदं मेध्यमिदं स्वाद्धिति चाब्रुवन्‌,कोई रक्त पीकर हर्षसे खिल उठे थे। दूसरे अलग-अलग झुंड बनाकर नाच रहे थे। वे आपसमें कहते थे--“यह उत्तम है, यह पवित्र है और यह बहुत स्वादिष्ट है”

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਰੁੱਖੇ, ਕੁਰੂਪ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਘੰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ; ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਾਉਣੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਅਤਿ ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਬੇਦਰਦ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਹੂ ਪੀ ਕੇ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉन्मੱਤ ਹੋ ਗਏ; ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਨੱਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ—“ਇਹ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦਲਾ ਹੈ।”

Verse 139

मेदोमज्जास्थिरक्तानां वसानां च भशाशिता: । परमांसानि खादन्त: क्रव्यादा मांसजीविन:,मेदा, मज्जा, हड्डी, रक्त और चर्बीका विशेष आहार करनेवाले मांसजीवी राक्षस एवं हिंसक जन्तु दूसरोंके मांस खा रहे थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀਆਂ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਚਰਬੀ ਦੇ ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ-ਜੀਵੀ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦ ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਮਾਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 140

वसाश्रैवापरे पीत्वा पर्यधावन्‌ विकुक्षिका: । नानावक्त्रास्तथा रौद्रा: क्रव्यादा: पिशिताशना:,दूसरे कुक्षिरहित राक्षस चर्बियोंका पान करके चारों ओर दौड़ लगा रहे थे। कच्चा मांस खानेवाले उन भयंकर राक्षसोंके अनेक मुख थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੋਰ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਕੁੱਖੀ-ਰਹਿਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਚਰਬੀ ਪੀ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਰੌਦ੍ਰ, ਅਨੇਕ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦ ਅਤੇ ਕੱਚਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 141

अयुतानि च तत्रासन्‌ प्रयुतान्यर्बुदानि च । रक्षसां घोररूपाणां महतां क्रूरकर्मणाम्‌,वहाँ उस महान्‌ जनसंहारमें तृप्त और आनन्दित हुए क्रूर कर्म करनेवाले घोर रूपधारी महाकाय राक्षसोंके कई दल थे। किसी दलमें दस हजार, किसीमें एक लाख और किसीमें एक अर्बुद (दस लाख) राक्षस थे। नरेश्वर! वहाँ और भी बहुत-से मांसभक्षी प्राणी एकत्र हो गये थे

ਉਸ ਮਹਾਨ ਜਨਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਾਲਕਾਇ, ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਟੋਲੇ ਸਨ—ਕਿਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਅਰਬੁਦ (ਦਸ ਲੱਖ) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ। ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿਨਾਸ਼-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

Verse 142

मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन्‌ महति वैशसे । समेतानि बहून्यासन्‌ भूतानि च जनाधिप,वहाँ उस महान्‌ जनसंहारमें तृप्त और आनन्दित हुए क्रूर कर्म करनेवाले घोर रूपधारी महाकाय राक्षसोंके कई दल थे। किसी दलमें दस हजार, किसीमें एक लाख और किसीमें एक अर्बुद (दस लाख) राक्षस थे। नरेश्वर! वहाँ और भी बहुत-से मांसभक्षी प्राणी एकत्र हो गये थे

ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ! ਉਸ ਮਹਾਨ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

Verse 143

प्रत्यूषकाले शिबिरात्‌ प्रतिगन्तुमियेष सः । नृशोणितावसिक्तस्य द्रौणेरासीदसित्सरु:

ਸਵੇਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਛਾਵਣੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ।

Verse 144

दुर्गमां पदवीं गत्वा विरराज जनक्षये

ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਰਾਹ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਿਆ।

Verse 145

यथाप्रतिज्ञं तत्‌ कर्म कृत्वा द्रौणायनि: प्रभो

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ।

Verse 146

प्राबोधयत पादेन शयनस्थं महीपते । भूपाल! अअभश्वत्थामाने निश्चिन्त एवं निर्भय होकर शय्यापर सोये हुए महामनस्वी धृष्टद्युम्मको पैरसे ठोकर मारकर जगाया,यथैव संसुप्तजने शिबिरे प्राविशन्निशि

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਮਹਾਮਨਸਵੀ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਗਾ ਬੈਠਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੋਰ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 147

निष्क्रम्य शिबिरात्‌ तस्मात्‌ ताभ्यां संगम्य वीर्यवान्‌

ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਸ਼ਿਵਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਿਆ।

Verse 148

तावथाचख्यतुस्तस्मै प्रियं प्रियकरी तदा

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਵੇ—ਮਨ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ਬਰ।

Verse 149

प्रीत्या चोच्चैरुदक्रोशंस्तथैवास्फोटयंस्तलान्‌,फिर तो वे तीनों प्रसन्नताके मारे उच्चस्वरसे गर्जने और ताल ठोकने लगे। इस प्रकार वह रात्रि उस जन-संहारकी वेलामें असावधान होकर सोये हुए सोमकोंके लिये अत्यन्त भयंकर सिद्ध हुई

ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਕਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਠੋਕ ਕੇ ਤਾਲੀਆਂ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਉਸ ਘੜੀ ਵਿੱਚ, ਬੇਖ਼ਬਰ ਸੁੱਤੇ ਸੋਮਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।

Verse 150

एवंविधा हि सा रात्रि: सोमकानां जनक्षये । प्रसुप्तानां प्रमत्तानामासीत्‌ सुभूशदारुणा,फिर तो वे तीनों प्रसन्नताके मारे उच्चस्वरसे गर्जने और ताल ठोकने लगे। इस प्रकार वह रात्रि उस जन-संहारकी वेलामें असावधान होकर सोये हुए सोमकोंके लिये अत्यन्त भयंकर सिद्ध हुई

ਸੋਮਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਐਸੀ ਹੀ ਸੀ—ਸੁੱਤੇ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ।

Verse 151

असंशयं हि कालस्य पर्यायो दुरतिक्रम: । तादृशा निहता यत्र कृत्वास्माकं जनक्षयम्‌,राजन! इसमें संशय नहीं कि कालकी गतिका उल्लंघन करना अत्यन्त कठिन है। जहाँ हमारे पक्षके लोगोंका संहार करके विजयको प्राप्त हुए वैसे-वैसे वीर मार डाले गये

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਾਲ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫੇਰ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਉਸੇ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਦਾ ਜਨ-ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਮਹਾਵੀਰ ਓਥੇ ਹੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ।

Verse 152

धृतराष्ट उवाच प्रागेव सुमहत्‌ कर्म द्रौणिरेतन्महारथ: । नाकरोदीदृशं कस्मान्मत्पुत्रविजये धृत:,राजा धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! अश्वत्थामा तो मेरे पुत्रको विजय दिलानेका दृढ़ निश्चय कर चुका था। फिर उस महारथी वीरने पहले ही ऐसा महान्‌ पराक्रम क्‍यों नहीं किया?

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਜਯ! ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਰਥੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?

Verse 153

अथ कम्माद्धते क्षुद्रे कर्मेंदे कृतवानसौ । द्रोणपुत्रो महात्मा स तन्मे शंसितुमहसि,जब दुर्योधन मार डाला गया, तब उस महामनस्वी द्रोणपुत्रने ऐसा नीच कर्म क्‍यों किया? यह सब मुझे बताओ

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਐਸਾ ਨੀਚ ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।

Verse 154

संजय उवाच तेषां नूनं भयान्नासौ कृतवान्‌ कुरुनन्दन । असांनिध्याद्धि पार्थानां केशवस्य च धीमत:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕੇਸ਼ਵ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ।

Verse 155

को हि तेषां समक्ष तान्‌ हन्यादपि मरुत्पति:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਮਰੁਤਪਤੀ (ਇੰਦਰ) ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ?

Verse 156

अभ्यजानादमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम्‌ | अमेय आत्मबलसे सम्पन्न रणदुर्मद धृष्टद्युम्न उसके पैर लगते ही जाग उठा और जागते ही उसने महारथी द्रोणपुत्रको पहचान लिया,एतदीदृशकं वृत्तं राजन्‌ सुप्तजने विभो । उन पाण्डव आदिके समक्ष कौन उन्हें मार सकता था? साक्षात्‌ देवराज इन्द्र भी उस दशामें उनका कुछ नहीं बिगाड़ सकते थे। प्रभो! नरेश्वर! उस रात्रिमें सब लोगोंके सो जानेपर यह इस प्रकारकी घटना घटित हुई ।। ततो जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਪਾਰ ਆਤਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਪੈਰ ਛੁਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਜਾਗ ਉਠਿਆ; ਅਤੇ ਜਾਗਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨਮੱਤ, ਧਿੱਠ ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਵਿਭੋ! ਜਦੋਂ ਸਭ ਲੋਕ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਸ ਰਾਤ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਾਕਿਆ ਵਾਪਰਿਆ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ।

Verse 157

दिष्टया दिष्टयैव चान्योन्यं समेत्योचुर्महारथा: । उस समय पाण्डवोंके लिये महान्‌ विनाशकारी जनसंहार करके वे तीनों महारथी जब परस्पर मिले, तब आपसमें कहने लगे--'“बड़े सौभाग्यसे यह कार्य सिद्ध हुआ है ।। पर्यष्वजत्‌ ततो द्रौणिस्ताभ्यां सम्प्रतिनन्दित:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਦਿਸ਼ਟਿਆ! ਦਿਸ਼ਟਿਆ!” ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਲਈ ਮਹਾਂ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਜਨ-ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਮਹਾਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਵੱਡੇ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਇਹ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਤਦ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਭਿਨੰਦਿਤ ਦ੍ਰੌਣੀ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।

Verse 158

इदं हर्षात्‌ तु सुमहदाददे वाक्यमुत्तमम्‌ । तदनन्तर उन दोनोंका अभिनन्दन स्वीकार करके द्रोणपुत्रने उन्हें हृदयसे लगाया और बड़े हर्षसे यह महत्त्वपूर्ण उत्तम वचन मुँहसे निकाला-- ।। १५७ $ ।। पज्चाला निहताः: सर्वे द्रौपदेयाश्व॒ सर्वशः

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਧਾਈ ਕਬੂਲ ਕਰ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਕਿਹਾ—“ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ—ਇੱਕ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ।”

Verse 159

सोमका मत्स्यशेषाश्न सर्वे विनिहता मया । 'सारे पांचाल, द्रौपदीके सभी पुत्र, सोमकवंशी क्षत्रिय तथा मत्स्य देशके अवशिष्ट सैनिक ये सभी मेरे हाथसे मारे गये || १५८ ई ।। इदानीं कृतकृत्या: सम याम तत्रैव मा चिरम्‌ | यदि जीवति नो राजा तस्मै शंसमहे वयम्‌,“इस समय हम कृतकृत्य हो गये। अब हमें शीघ्र वहीं चलना चाहिये। यदि हमारे राजा दुर्योधन जीवित हों तो हम उन्हें भी यह समाचार कह सुनावें"

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਸੋਮਕ ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਯੋਧੇ—ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹਾਂ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਓਥੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਚੱਲੀਏ। ਜੇ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗੇ।”

Verse 163

केशेष्वालभ्य पाणि भ्यां निष्पिपेष महीतले । अब वह शगय्यासे उठनेकी चेष्टा करने लगा। इतनेहीमें महाबली अभ्वत्थामाने दोनों हाथसे उसके बाल पकड़कर पृथ्वीपर पटक दिया और वहाँ अच्छी तरह रगड़ा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕਿਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।

Verse 176

निद्रया चैव पाउचाल्यो नाशकच्चेष्टितुं तदा । भारत! धृष्टद्युम्न भय और निद्रासे दबा हुआ था। उस अवस्थामें जब अश्वत्थामाने उसे जोरसे पटककर रगड़ना आरम्भ किया, तब उससे कोई भी चेष्टा करते न बना

ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਪਾਂਚਾਲ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਭੀ ਜਤਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਡਰ ਅਤੇ ਉਂਘ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ—ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਟਕ ਕੇ ਘਿਸਣਾ-ਚੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 186

नदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारममारयत्‌ । राजन! उसने पैरसे उसकी छाती और गला दोनोंको दबा दिया और उसे पशुकी तरह मारना आरम्भ किया। वह बेचारा चीखता और छटपटाता रह गया

ਦਹਾੜਦਾ ਤੇ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਗਲਾ ਦਬਾ ਕੇ, ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਬੇਚਾਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੀਖਦਾ ਤੇ ਤੜਫਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 223

तस्माच्छस्त्रेण निधन न त्वमर्हसि दुर्मते । उसकी उस अस्पष्ट वाणीको सुनकर द्रोणपुत्रने कहा--'रे कुलकलंक! अपने आचार्यकी हत्या करनेवाले लोगोंके लिये पुण्यलोक नहीं है; अतः दुर्मते! तू शस्त्रके द्वारा मारे जानेके योग्य नहीं है”

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲੀ ਸੁਣ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਬੋਲਿਆ—“ਰੇ ਕੁਲ-ਕਲੰਕ! ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੁੰਨ੍ਯਲੋਕ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦਾ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।”

Verse 246

अबुध्यन्त महाराज स्त्रियो ये चास्य रक्षिण: । महाराज! उस समय मारे जाते हुए वीर धृष्टद्युम्नके आर्तनादसे उस शिविरकी स्त्रियाँ तथा सारे रक्षक जाग उठे

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵੀਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਆਰਤੀ ਚੀਖ ਨਾਲ ਉਸ ਡੇਰੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਜਾਗ ਉਠੇ।

Verse 256

भूतमेवाध्यवस्यन्तो न सम प्रव्याहरन्‌ भयात्‌ । उन्होंने उस अलौकिक पराक्रमी पुरुषको धृष्टद्युम्नपर प्रहार करते देख उसे कोई भूत ही समझा; इसीलिये भयके मारे वे कुछ बोल न सके

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਉਸ ਅਲੌਕਿਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਤ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉਹ ਇਕ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਗੱਲ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੇ।

Verse 273

रथेन शिबिरं प्रायाज्जिघांसुर्द्धिषतो बली | राजन! इस उपायसे धृष्टद्युम्मको यमलोक भेजकर तेजस्वी अश्वत्थामा उसके खेमेसे बाहर निकला और सुन्दर दिखायी देनेवाले अपने रथके पास आकर उसपर सवार हो गया। इसके बाद वह बलवान वीर अन्य शत्रुओंको मार डालनेकी इच्छा रखकर अपनी गर्जनासे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करता हुआ रथके द्वारा प्रत्येक शिविरपर आक्रमण करने लगा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜ ਕੇ ਤੇਜਸਵੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਉਸ ਤੰਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ—ਜਿਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਿਨਾਦ ਉਠੀਆਂ—ਰਥ ਦੁਆਰਾ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਹਰ ਸ਼ਿਵਿਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 283

सहितै रक्षिश्रि: सर्वे: प्राणेदुर्योषितस्तदा । महारथी द्रोणपुत्रके वहाँसे हट जानेपर एकत्र हुए सम्पूर्ण रक्षकोंसहित धृष्टद्युम्नकी रानियाँ फ़ूट-फ़ूटकर रोने लगीं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਥੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਸਾਰੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 296

व्याक्रोशन्‌ क्षत्रिया: सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत । भरतनन्दन! अपने राजाको मारा गया देख धूृष्टद्युम्नकी सेनाके सारे क्षत्रिय अत्यन्त शोकमें मग्न हो आर्तस्वरसे विलाप करने लगे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਉਹ ਆਰਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 306

क्षिप्रं च समनहान्त किमेतदिति चाब्रुवन्‌ । स्त्रियोंके रोनेकी आवाज सुनकर आस-पासके सारे क्षत्रियशिरोमणि वीर तुरंत कवच बाँधकर तैयार हो गये और बोले--'अरे! यह क्या हुआ?”

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਵੀਰ ਤੁਰੰਤ ਕਵਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 323

हत्वा पाज्चालराजानं रथमारुह्म तिष्ठति । राजन! वे सारी स्त्रियाँ अश्वत्थामाको देखकर बहुत डर गयी थीं; अतः दीन कण्ठसे बोलीं--'अरे! जल्दी दौड़ो! जल्दी दौड़ो! हमारी समझमें नहीं आता कि यह कोई राक्षस है या मनुष्य। देखो, यह पांचालराजकी हत्या करके रथपर चढ़कर खड़ा है”

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈ।” ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੀਆਂ; ਇਸ ਲਈ ਟੁੱਟੀ-ਟੁੱਟੀ, ਦਇਆਜਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ—“ਦੌੜੋ—ਛੇਤੀ ਦੌੜੋ! ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਇਹ ਰਾਖਸ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ। ਵੇਖੋ—ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਕੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ!”

Verse 336

स तानापततः: सर्वान्‌ रुद्रास्त्रेण व्यपोथयत्‌ । तब जन श्रेष्ठ योद्धाओंने सहसा पहुँचकर अभश्वत्थामाको चारों ओरसे घेर लिया; परंतु अश्व॒त्थामाने पास आते ही उन सबको रुद्रास्त्रसे मार गिराया

ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਧੇ ਇਕੱਠੇ ਝਪਟ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਤ्थਾਮਾ ਨੂੰ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਪਰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਅਸ਼੍ਵਤ्थਾਮਾ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰਾਸਤਰ ਚਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਧਰਾਸ਼ਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 346

अपश्यच्छयने सुप्तमुत्तमौजसमन्तिके । इस प्रकार धृष्टद्युम्म और उसके सेवकोंका वध करके अभश्व॒त्थामाने निकटके ही खेमेमें पलंगपर सोये हुए उत्तमौजाको देखा

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਕੇ ਅਸ਼੍ਵਤ्थਾਮਾ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਹੀ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਉੱਤਮੌਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 363

गदामुद्यम्य वेगेन हृदि द्रौणिमताडयत्‌ । उत्तमौजाको राक्षसद्वारा मारा गया समझकर युधामन्यु भी वहाँ आ पहुँचा। उसने बड़े वेगसे गदा उठाकर अश्वत्थामाकी छातीमें प्रहार किया

ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਮੌਜਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਭਰਮ ਕਰ ਕੇ ਯੁਧਾਮਨ੍ਯੂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅਸ਼੍ਵਤ्थਾਮਾ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 373

विस्फुरन्तं च पशुवत्‌ तथैवैनममारयत्‌ | अश्वत्थामाने झपटकर उसे पकड़ लिया और पृथ्वीपर दे मारा। वह उसके चंगुलसे छूटनेके लिये बहुतेरा हाथ-पैर मारता रहा; किंतु अश्वत्थामाने उसे भी पशुकी तरह गला घोंटकर मार डाला

ਅਸ਼੍ਵਤ्थਾਮਾ ਨੇ ਝਪਟ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਛੁਟਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਅਸ਼੍ਵਤ्थਾਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 493

शिलीमुखै: शिखण्डी च द्रोणपुत्रं समार्दयन्‌ । उन्होंने निर्भय-से होकर अश्वत्थामापर बाण-समूहोंकी वर्षा आरम्भ कर दी। तदनन्तर वह कोलाहल सुनकर वीर प्रभद्रकगण जाग उठे। शिखण्डी भी उनके साथ हो लिया। उन सबने द्रोणपुत्रको पीड़ा देना आरम्भ किया

ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼੍ਵਤ्थਾਮਾ ਉੱਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਕੋਲਾਹਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀਰ ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕ ਜਾਗ ਉਠੇ; ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੀੜਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 506

ननाद बलवन्नादं जिघांसुस्तान्‌ महारथान्‌ । उन महारथियोंको बाणोंकी वर्षा करते देख अअश्वत्थामा उन्हें मार डालनेकी इच्छासे जोर-जोरसे गर्जना करने लगा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਬਲਵਾਨ ਗਰਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉन्मੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਨਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 831

ततस्तच्छब्दवित्रस्ता उत्पतन्तो भयातुरा: । निद्रान्धा नष्ट्सज्ञाक्ष तत्र तत्र निलिल्यिरे

ਫਿਰ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਉੱਛਲ ਪਏ। ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਛਿਟਕ ਕੇ ਲੁਕ ਗਏ।

Verse 916

सम॑ पर्यपतंश्वान्ये कुर्वन्तो महदाकुलम्‌ । कितने ही मलत्याग करने लगे। कितनोंके पेशाब झड़ने लगे। राजेन्द्र! दूसरे बहुत-से घोड़े और हाथी बन्धन तोड़कर एक साथ ही सब ओर दौड़ने और लोगोंको अत्यन्त व्याकुल करने लगे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੌੜਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਹੜਕੰਪ ਮਚ ਗਿਆ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਮਲ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਕਈਆਂ ਦਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਛੁੱਟ ਗਿਆ। ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਬਹੁਤੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜ ਪਏ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਕਰ ਗਏ।

Verse 943

अपूरयद्‌ दिश: सर्वा दिवं चातिमहान्‌ स्वनः । राजन्‌! आनन्दमग्न हुए भूतसमुदायोंके द्वारा किया हुआ वह महान्‌ कोलाहल सम्पूर्ण दिशाओं तथा आकाशमें गूँज उठा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਜਨ! ਇਕ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਭੂਤ-ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਉਹ ਮਹਾ ਕੋਲਾਹਲ ਹਰ ਥਾਂ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ।

Verse 963

अकरोच्छिबिरे तेषां रजन्यां द्विगुणं तम:ः । उन दौड़ते हुए घोड़ों और हाथियोंने अपने पैरोंसे जो धूल उड़ायी थी, उसने पाण्डवोंके शिविरमें रात्रिके अन्धकारको दुगुना कर दिया

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਹਨੇਰਾ ਦੋਹਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੀ ਤਮਸਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 973

नाजानन्‌ पितर:ः पुत्रान्‌ भ्रातृन्‌ भ्रातर एव च । वह घोर अन्धकार फैल जानेपर वहाँ सब लोगोंपर मोह छा गया। उस समय पिता पुत्रोंकी और भाई भाइयोंको नहीं पहचान पाते थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਭਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਹ ਛਾ ਗਿਆ। ਪਿਉ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ ਅਤੇ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ—ਰਾਤ ਦੇ ਡਰ ਤੇ ਉਲਝਣ ਨੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ।

Verse 983

अताडयंस्तथाभज्जंस्तथामृदनंश्च॒ भारत । भारत! हाथी हाथियोंपर और बिना सवारके घोड़े घोड़ोंपर आक्रमण करके एक- दूसरेपर चोट करने लगे। उन्होंने अंग-भंग करके एक-दूसरेको रौंद डाला

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ, ਤੋੜਦੇ ਅਤੇ ਰੌਂਦਦੇ ਸਨ। ਹਾਥੀ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਵਾਰ ਦੇ ਘੋੜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਝਪਟੇ; ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਕੇ, ਅੰਗ-ਭੰਗ ਕਰਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 993

न्यपातयंस्तथा चान्यान्‌ पातयित्वा तदापिषन्‌ | परस्पर आघात करते हुए वे हाथी, घोड़े स्वयं भी घायल होकर गिर जाते थे तथा दूसरोंको भी गिरा देते और गिराकर उनका कचूमर निकाल देते थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿਗਾ ਦਿੰਦੇ; ਡਿਗਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ।

Verse 1013

प्राद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतस: । द्वारपाल दरवाजोंको और तम्बूकी रक्षा करनेवाले सैनिक तम्बुओंको छोड़कर यथाशक्ति भागने लगे। वे सब-के-सब अपनी सुध-बुध खो बैठे थे और यह भी नहीं जानते थे कि “उन्हें किस दिशामें भागकर जाना है”

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਦਿਸ਼ਾ-ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਸੀ ਉੱਨੀ ਦੌੜ ਪਏ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਹਰੇਦਾਰ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਡੇਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ; ਸਭ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਭੱਜਣਾ ਹੈ।

Verse 1023

क्रोशन्तस्तात पुत्रेति दैवोपहतचेतस: । प्रभो! वे भागे हुए सैनिक एक-दूसरेको पहचान नहीं पाते थे। दैववश उनकी बुद्धि मारी गयी थी। वे “हा तात! हा पुत्र!” कहकर अपने स्वजनोंको पुकार रहे थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ “ਹਾ ਪਿਤਾ! ਹਾ ਪੁੱਤਰ!” ਕਹਿ ਕੇ ਚੀਕਦੇ ਸਨ। ਭੱਜਦੌੜ ਅਤੇ ਕਤਲੋ-ਗਾਰਤ ਦੇ ਉਸ ਹੰਗਾਮੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ; ਸੂਝ-ਬੂਝ ਗੁਆ ਕੇ ਕਰੁਣ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਸਨ।

Verse 1053

शिबिरान्‌ निष्पतन्ति सम क्षत्रिया भयपीडिता: । युद्धके लिये उन्मत्त हुआ द्रोणपुत्र अश्वत्थामा उन सबको पहचान-पहचानकर मार गिराता था। बारंबार उसकी मार खाते हुए दूसरे बहुत-से क्षत्रिय भयसे पीड़ित और अचेत हो शिविरसे बाहर निकलने लगे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਖੱਤਰੀ ਸ਼ਿਵਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਪਛਾਣਦਾ ਅਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਯੋਧੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ-ਸੇ ਹੋਏ, ਲੜਖੜਾਂਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੇ।

Verse 1106

अश्वत्थामा महाराज व्यचरत्‌ कृतहस्तवत्‌ | महाराज! उससे सारे शिविरमें उजाला हो गया और उस उजालेमें पिताको आनन्दित करनेवाला अभश्व॒त्थामा हाथमें खड़ग लिये एक सिद्धहस्त योद्धाकी भाँति बेखटके विचरने लगा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਮਹਾਰਾਜ, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਕ੍ਰਿਤਹਸਤ ਯੋਧੇ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਸ਼ਿਵਿਰ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੜਗ ਲੈ ਕੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 1116

व्ययोजयत खडगेन प्राणैर्द्धिजवरोत्तम: । उस समय कुछ वीर क्षत्रिय आक्रमण कर रहे थे और दूसरे पीठ दिखाकर भागे जा रहे थे। ब्राह्मणशिरोमणि अभ्वत्थामाने उन दोनों ही प्रकारके योद्धाओंको तलवारसे मारकर प्राणहीन कर दिया

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਸ਼ੂਰ ਖੱਤਰੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਿੱਠ ਦਿਖਾ ਕੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਾਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 1123

अपातयद्‌ द्रोणपुत्र: संरब्धस्तिलकाण्डवत्‌ | क्रोधसे भरे हुए शक्तिशाली द्रोणपुत्रने कुछ योद्धाओंको तिलके डंठलोंकी भाँति बीचसे ही तलवारसे काट गिराया

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਨੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਕਈ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਲ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੀ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 1143

उदतिष्ठन्‌ कबन्धानि बहुन्युत्थाय चापतन्‌ । सहसौरों मनुष्य मारे जाकर पृथ्वीपर पड़े थे। उनमेंसे बहुतेरे कबन्ध (धड़) उठकर खड़े हो जाते और पुनः गिर पड़ते थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਬਹੁਤੇ ਕਬੰਧ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ, ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਧੜ ਉੱਠਦੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ।

Verse 1156

हस्तिहस्तोपमानूरून्‌ हस्तान्‌ पादांश्व भारत | भारत! उसने आयुधों और भुजबंदोंसहित बहुत-सी भुजाओं तथा मस्तकोंको काट डाला। हाथीकी सूँड़के समान दिखायी देनेवाली जाँघों, हाथों और पैरोंके भी टुकड़े-टुकड़े कर डाले

Sañjaya said: O Bhārata, he hewed down many arms and heads, along with their weapons and armlets. Thighs that looked like an elephant’s trunk, and hands and feet as well, he cut into pieces. The scene underscores the unchecked ferocity of night-war, where the warrior’s prowess turns into indiscriminate slaughter, pressing the ethical tension between victory and the collapse of restraint.

Verse 1163

स महात्माकरोद्‌ द्रौणि: कांश्चिच्चापि पराड्मुखान्‌ | महामनस्वी द्रोणकुमारने किन्हींकी पीठ काट डाली, किन्हींकी पसलियाँ उड़ा दीं, किन्हींके सिर उतार लिये तथा कितनोंकों उसने मार भगाया

Sañjaya said: That high-souled Aśvatthāman (Drona’s son) dealt with some who had turned their backs—cutting down the fleeing and the helpless. In the frenzy of night-slaughter he struck from behind, severing bodies and heads, driving men into rout; a grim image of war’s collapse of restraint and the ethical darkness that follows when combat turns into massacre.

Verse 1173

अंसदेशे निहत्यान्यान्‌ काये प्रावेशयच्छिर: । बहुत-से मनुष्योंको अश्वत्थामाने कटिभागसे ही काट डाला और कितनोंको कर्णहीन कर दिया। दूसरे-दूसरे योद्धाओंके कंधेपर चोट करके उनके सिरको धड़में घुसेड़ दिया

Sañjaya said: Having struck down others by blows upon the shoulder-region, he forced their severed heads back into their bodies. In that night of ruthless slaughter, Aśvatthāmā cut many men down at the waist and mutilated others, leaving them earless—an act marked not by righteous combat but by cruel, indiscriminate violence.

Verse 1183

तमसा रजनी घोरा बभौ दारुणदर्शना । इस प्रकार अनेकों मनुष्योंका संहार करता हुआ वह शिविरमें विचरण करने लगा। उस समय दारुण दिखायी देनेवाली वह रात्रि अन्धकारके कारण और भी घोर तथा भयानक प्रतीत होती थी

Sañjaya said: The night grew dreadful, made grim to behold by its thick darkness. Thus, while slaughtering many men, he moved about within the camp. At that time the night, already terrible in appearance, seemed even more fierce and terrifying because of the enveloping gloom.

Verse 1196

बहुना च गजाश्वेन भूरभूद्‌ भीमदर्शना । मरे और अधमरे सहस्रों मनुष्यों और बहुसंख्यक हाथी-घोड़ोंसे पटी हुई भूमि बड़ी डरावनी दिखायी देती थी

Sañjaya said: The ground had become terrifying to behold, strewn everywhere with countless elephants and horses, and with thousands of men—some dead, others not yet fully dead—so that the battlefield itself appeared dreadful and morally chilling in the wake of the night’s slaughter.

Verse 1443

युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावक: । जैसे प्रलयकालमें आग सम्पूर्ण प्राणियोंको भस्म करके प्रकाशित होती है, उसी प्रकार वह नरसंहार हो जानेपर अपने दुर्गम लक्ष्यतक पहुँचकर अश्वत्थामा अधिक शोभा पाने लगा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਕੇ ਦਹਕ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਨਰਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਲਕਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਸਿਆ।

Verse 1456

दुर्गमां पदवीं गच्छन्‌ पितुरासीद्‌ गतज्वर: । नरेश्वर! अपने पिताके दुर्गगन पथपर चलता हुआ द्रोणकुमार अपनी प्रतिज्ञाके अनुसार सारा कार्य पूर्ण करके शोक और चिन्तासे रहित हो गया

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਉਸ ਦੁਸ਼ਕਰ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਤਾਵਲੀ ਤਪਸ਼ ਠੰਢੀ ਪੈ ਗਈ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 1463

तथैव हत्वा निःशब्दे निश्चक्राम नरर्षभ: । जिस प्रकार रातके समय सबके सो जानेपर शान्त शिविरमें उसने प्रवेश किया था, उसी प्रकार वह नरश्रेष्ठ वीर सबको मारकर कोलाहलशून्य हुए शिविरसे बाहर निकला

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੋਲਾਹਲ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

Verse 1473

आचर्ख्यौ कर्म तत्‌ सर्व हृष्ट: संहर्षयन्‌ विभो । प्रभो! उस शिविरसे निकलकर शक्तिशाली अअभश्वत्थामा उन दोनोंसे मिला और स्वयं हर्षमग्न हो उन दोनोंका हर्ष बढ़ाते हुए उसने अपना किया हुआ सारा कर्म उनसे कह सुनाया

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰਾ ਕਰਮ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਿਵਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ; ਆਪ ਉੱਲਾਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 1486

पज्चालान्‌ सृञ्जयांश्वैव विनिकृत्तानू सहस्रश: । अश्वत्थामाका प्रिय करनेवाले उन दोनों वीरोंने भी उस समय उससे यह प्रिय समाचार निवेदन किया कि हम दोनोंने भी सहस्रों पांचालों और सूंजयोंके टुकड़े-टुकड़े कर डाले हैं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਂਚਾਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਕੱਟ ਕੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ‘ਪਿਆਰੀ ਖ਼ਬਰ’ ਦੱਸੀ—ਅਸੀਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ।