Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 68

Devanagari script

वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते । तत्रातिशयहेतुत्वं तत्सौक्ष्म्यमिति निर्दिशेत्

Transliteration

vākyajñeyeṣu bhinneṣu yatrābhedaḥ pradṛśyate | tatrātiśayahetutvaṃ tatsaukṣmyamiti nirdiśet

Translation

ବାକ୍ୟରୁ ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଭେଦ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ—ଉତ୍କର୍ଷକାରକ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ସେହି ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ‘ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Word by Word

• वाक्यज्ञेयेषु: in the knowables of the sentence
• वाक्यज्ञेयेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक) + ज्ञेय (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), बहुवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (वाक्यस्य ज्ञेयेषु)

• भिन्नेषु: being different
• भिन्नेषु: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भिन्न (कृदन्त; √भिद्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन; भूतकृदन्त (क्त) ‘भिन्न’

• यत्र: where
• यत्र: Sambandha (Relational/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्धबोधक-अव्यय (relative adverb: where)

• अभेदः: non-difference
• अभेदः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अभेद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• प्रदृश्यते: is seen/appears
• प्रदृश्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; उपसर्गः ‘प्र’

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; स्थानवाचक-अव्यय (there)

• अतिशयहेतुत्वम्: the state of being the cause of excellence
• अतिशयहेतुत्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अतिशय (प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक) + त्व (तद्धित प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (अतिशयस्य हेतुः) + तद्धित ‘त्व’ (abstract noun)

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• सौक्ष्म्यम्: subtlety
• सौक्ष्म्यम्: Pratipadyam (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Noun
• Root: सौक्ष्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotative marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/समाप्त्यर्थक (quotative: thus)

• निर्दिशेत्: should indicate/define
• निर्दिशेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दिश् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; उपसर्गः ‘निर्’

Speaker

Satyavrata

Visual Art Cues

Scene: A teaching scene: a guru expounds ‘saukṣmya’ to attentive disciples, illustrating how diverse objects of a sentence converge into a single underlying meaning; palm-leaf manuscript, gesture of explanation, calm hermitage setting.

Characters & Entities

• Satyavrata

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True teaching can reveal unity beneath diversity; subtle insight is valued as a mark of elevated discourse.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is specified; the verse concerns interpretive subtlety.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it describes a quality of understanding and exposition.