Sukta 141
Sukta 1.141
Dīrghatamas Āucathya (traditional, subject to recension)
Agni
Triṣṭubh (probable; confirm)
ଏହି ସୂକ୍ତରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିତ ଦୃଶ୍ୟ ଦୀପ୍ତି ଭାବେ, ଏବଂ ଋତ (ବିଶ୍ୱ-ନିୟମ)ର ଧାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା ଓ ଯଜ୍ଞକୁ ଆଗକୁ ବହିନେଇଯାଉଥିବା ଅଗ୍ରଗାମୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି ପବନ-ଚାଳିତ, ଶୀଘ୍ରଗାମୀ, ପବିତ୍ର-ଜନ୍ମା; ତଥାପି ସେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭେଦି ଚାଲିପାରନ୍ତି, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଥ ଖୋଲିଦିଅନ୍ତି। ସୂକ୍ତର ଶେଷରେ ସାମୁହିକ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଛି—ଦୃଢ଼ ସ୍ତୁତି ଓ ଯଥାଯଥ ଆହୁତି ଦ୍ୱାରା ଉପାସକମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଅଧିକାର ପାଉନ୍ତୁ ଏବଂ କୁହୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ବାଧାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତୁ।
Mantras
Mantra 1
बळित्था तद्वपुषे धायि दर्शतं देवस्य भर्गः सहसो यतो जनि । यदीमुप ह्वरते साधते मतिॠतस्य धेना अनयन्त सस्रुतः ॥
ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା—ଦେବର ଭର୍ଗଃ, ସହସ (ଶକ୍ତି)ରୁ ଜନ୍ମିତ। ଯେତେବେଳେ ମତି (ଚିନ୍ତା) ସମୀପକୁ ଆସି, ସାଧନା ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମୁହଁ ଫେରାଏ, ସେତେବେଳେ ଋତସ୍ୟ ଧେନାଃ (ଋତର ପ୍ରବାହମୟ ଗାଈମାନେ) ସସ୍ରୁତଃ (ନିରନ୍ତର ବହୁଥିବା) ହୋଇ ତାହାକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
Mantra 2
पृक्षो वपुः पितुमान्नित्य आ शये द्वितीयमा सप्तशिवासु मातृषु । तृतीयमस्य वृषभस्य दोहसे दशप्रमतिं जनयन्त योषणः ॥
ତାହାର ରୂପ ପୋଷକ ରସରେ ସମୃଦ୍ଧ, ପିତୃ-ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ; ଶାଶ୍ୱତ ସେ ଶୟନ କରେ। ଦ୍ୱିତୀୟଥର ସେ ସପ୍ତ ଶୁଭ ମାତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ତୃତୀୟଥର, ଏହି ବୃଷଭଙ୍କ ଦୋହନ ପାଇଁ, ପୋଷକ ଶକ୍ତିମାନେ ଦଶବିଧ ସମ୍ୟକ୍ ବିବେକକୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି।
Mantra 3
निर्यदीं बुध्नान्महिषस्य वर्पस ईशानासः शवसा क्रन्त सूरयः । यदीमनु प्रदिवो मध्व आधवे गुहा सन्तं मातरिश्वा मथायति ॥
ଯେତେବେଳେ ବୁଧ୍ନରୁ ମହିଷଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପକୁ ବାହାର କରାଯାଏ, ସ୍ୱାମୀଭୂତ ଋଷିମାନେ ବଳରେ ପଦକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଦିବର ମଧୁକୁ ହବି ପାଇଁ ଅନୁସରି, ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ଥିବା ତାହାକୁ ମାତରିଶ୍ୱା ମଥନ କରି ପ୍ରକାଶ କରେ।
Mantra 4
प्र यत्पितुः परमान्नीयते पर्या पृक्षुधो वीरुधो दंसु रोहति । उभा यदस्य जनुषं यदिन्वत आदिद्यविष्ठो अभवद्घृणा शुचिः ॥
ଯେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପରମ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଆଗକୁ ନେଇଆସାଯାଏ, ତାହାର ଚାରିପାଖରେ ପୋଷକ ବୃଦ୍ଧି—ବୀରୁଧ/ଔଷଧି (ବନସ୍ପତି)—ତାହାର କୌଶଳରେ ଉଦ୍ଗମ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଉଭୟ ଜନ୍ମ ଗତିଶୀଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚୟ ଅତି କନିଷ୍ଠ ଶୁଦ୍ଧ ତେଜ ହୋଇଯାଏ—ଘୃଣା (ଉତ୍କଟତା)ରେ ଦହିଥିବା ପ୍ରକାଶ।
Mantra 5
आदिन्मातॄराविशद्यास्वा शुचिरहिंस्यमान उर्विया वि वावृधे । अनु यत्पूर्वा अरुहत्सनाजुवो नि नव्यसीष्ववरासु धावते ॥
ତେବେ ସେ ମାତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ—ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସ୍ଥାପିତ—ଶୁଚି, ଅହିଂସିତ; ବିଶାଳତାରେ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ପୁରାତନମାନେ ଆରୋହଣ କରିଥିବା ପୂର୍ବ ପଥକୁ ଅନୁସରି, ସେ ସଦା-ନବୀନ ଓ ଅଧିକ ନିମ୍ନ ରୂପମାନଙ୍କୁ ନିମ୍ନମୁଖୀ ଧାଉଥାଏ—ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଥିବାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ।
Mantra 6
आदिद्धोतारं वृणते दिविष्टिषु भगमिव पपृचानास ऋञ्जते । देवान्यत्क्रत्वा मज्मना पुरुष्टुतो मर्तं शंसं विश्वधा वेति धायसे ॥
ତେବେ ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ଆସନମାନଙ୍କରେ ହୋତାକୁ ବାଛନ୍ତି; ବିତରକ ଭଗକୁ ଯେପରି ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ମହିମାଦ୍ୱାରା ବହୁ-ସ୍ତୁତ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରେ, ସେତେବେଳେ ମର୍ତ୍ୟର ଆକାଂକ୍ଷା-ବଚନକୁ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସେ ବହନ କରେ।
Mantra 7
वि यदस्थाद्यजतो वातचोदितो ह्वारो न वक्वा जरणा अनाकृतः । तस्य पत्मन्दक्षुषः कृष्णजंहसः शुचिजन्मनो रज आ व्यध्वनः ॥
ଯେତେବେଳେ ସେ ଆଗକୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଏ—ଯଜ୍ୟ, ପ୍ରାଣବାୟୁଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ—ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱ ପରି; ଜରାଦ୍ୱାରା ଅକୃତ ଗାୟକ ପରି; ସେତେବେଳେ ଶୁଚିଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣ (ଅନ୍ଧକାର) ମଧ୍ୟରେ ପଦଚାରୀ ତାହାର ଦକ୍ଷୁଃ (ଦର୍ଶନ-ଶକ୍ତି) ପାଇଁ, ଦୃଢ଼ ପଥ ରଜସ୍ (ଅନ୍ତରିକ୍ଷ) ମାଧ୍ୟମରେ ପାର ଖୋଲିଯାଏ।
Mantra 8
रथो न यातः शिक्वभिः कृतो द्यामङ्गेभिररुषेभिरीयते । आदस्य ते कृष्णासो दक्षि सूरयः शूरस्येव त्वेषथादीषते वयः ॥
ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେପରି ରଥକୁ ଗତିମାନ କରନ୍ତି, ସେପରି ସେ ନିଜ ଅରୁଣ (ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ) ଅଙ୍ଗସହ ଦ୍ୟୌଲୋକକୁ ଗମନ କରେ। ତାପରେ, ହେ ପ୍ରଜ୍ୱଲକ ଅଗ୍ନି, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତୁମ ପକ୍ଷବତୀ ତେଜଶକ୍ତି ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି—ଯେପରି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବୀରର ଆକ୍ରମଣାରମ୍ଭର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Mantra 9
त्वया ह्यग्ने वरुणो धृतव्रतो मित्रः शाशद्रे अर्यमा सुदानवः । यत्सीमनु क्रतुना विश्वथा विभुररान्न नेमिः परिभूरजायथाः ॥
ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମ ସହିତ ଧୃତବ୍ରତ ବରୁଣ, ମିତ୍ର ଏବଂ ସୁଦାନବ ଅର୍ୟମନ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; କାରଣ ତୁମେ କ୍ରତୁ (ସଙ୍କଳ୍ପଶକ୍ତି) ର ବଳରେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛ, ଏବଂ ନେମି (ଚକ୍ରର କାନ୍ଥ) ଯେପରି ଆରାମାନଙ୍କୁ ଘେରି ରଖେ, ସେପରି ସମସ୍ତକୁ ଆବରଣ କରୁଛ।
Mantra 10
त्वमग्ने शशमानाय सुन्वते रत्नं यविष्ठ देवतातिमिन्वसि । तं त्वा नु नव्यं सहसो युवन्वयं भगं न कारे महिरत्न धीमहि ॥
ହେ ଅଗ୍ନି, ହେ ଯବିଷ୍ଠ, ସୋମ ପିଷଣକାରୀ ପ୍ରୟାସୀ ଯଜମାନ ପାଇଁ ତୁମେ ରତ୍ନକୁ ଏବଂ ଦେବତାଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସମୂହକୁ ପ୍ରେରିତ କର। ତେଣୁ ବଳରେ ଯୁବ, ସଦା ନବ୍ୟ ତୁମକୁ ଆମେ ଆମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭଗଙ୍କ ପରି ଧାରଣ କରୁ—ହେ ମହାରତ୍ନଧାରୀ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧନର ବାହକ।
Mantra 11
अस्मे रयिं न स्वर्थं दमूनसं भगं दक्षं न पपृचासि धर्णसिम् । रश्मीँरिव यो यमति जन्मनी उभे देवानां शंसमृत आ च सुक्रतुः ॥
ହେ (ଅଗ୍ନି), ଆମ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ରୟି—ସତ୍ୟ ଲାଭ ଓ ଗୃହ-ଆଧାର—କୁ ଭଗ ପରି ମିଶାଅ; ଧରଣସି (ଧାରକ ଭିତ୍ତି) ପରି ତୁମେ ଦକ୍ଷ—ରୂପଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି—କୁ ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଜନ କର। ଯେପରି ଲଗାମ ଦୁଇ ଜନ୍ମକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେପରି ସୁକ୍ରତୁ (ଶୁଭ-ସଙ୍କଳ୍ପବାନ) ତୁମେ ଦେବମାନଙ୍କର ଶଂସ (ସ୍ତୁତି) ଓ ଋତ (ସତ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥା) କୁ ମଧ୍ୟ ଏକାସାଥି ଆମ ପାଖକୁ ଆଣ।
Mantra 12
उत नः सुद्योत्मा जीराश्वो होता मन्द्रः शृणवच्चन्द्ररथः । स नो नेषन्नेषतमैरमूरोऽग्निर्वामं सुवितं वस्यो अच्छ ॥
ଏବଂ ଆମ ସୁଦ୍ୟୋତ୍ମା—ଦୀପ୍ତ ଜ୍ୱାଳାବାନ—ଜୀରାଶ୍ୱ (ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱବାନ) ମନ୍ଦ୍ର ହୋତୃ, ଚନ୍ଦ୍ରରଥ (ଦୀପ୍ତ ରଥବାନ), ଆମକୁ ଶୁଣୁନ୍ତୁ। ଅମୂଢ (ଅବିମୂଢ) ଅଗ୍ନି ଆମକୁ ନେଷ୍ଟମୈଃ—ସର୍ବୋତ୍ତମ ନେତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ବାମଂ ସୁବିତଂ (ପ୍ରିୟ, ଶୁଭ ପଥ) ଓ ବସ୍ୟଃ (ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଲ୍ୟାଣ) ଦିଗକୁ ନେଇଯାଉନ୍ତୁ।
Mantra 13
अस्ताव्यग्निः शिमीवद्भिरर्कैः साम्राज्याय प्रतरं दधानः । अमी च ये मघवानो वयं च मिहं न सूरो अति निष्टतन्युः ॥
ଶିମୀବତ୍ (ବଳବତୀ) ଅର୍କ—ସ୍ତୁତିଗୀତ—ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ସ୍ତବିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅଧିକ ଦୂର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା। ଏବଂ ସେଇ ଦାନଶୀଳ ମଘବାନମାନେ ଓ ଆମେ ମଧ୍ୟ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି କୁହୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ—ସେପରି ବାଧାକୁ ଟପି ବିସ୍ତାରିତ ହେଉ।
Inside Sukta 141
How it unfolds
- Where it opens
Agni’s splendour is established as a visible form—divine radiance born of strength—while the aspirant thought approaches to be led by ṛta’s ‘streaming cows’.
- Development
Agni is portrayed in dynamic motion: wind-driven, swift like a steed, unaging in essence, opening firm tracks across the atmospheric spaces and guiding the seer-force through obscurity.
- Climax
The hymn reaches its peak in the image of Agni’s purified birth and powerful stride through darkness, revealing him as the one who makes passage possible and renders the rite effective.
- Where it settles
Agni is praised with forceful hymns for wider sovereignty; the community and its patrons pray to extend beyond obstruction, like the Sun surpassing mist.
The deity: Agni
- In the VedaAgni is the luminous, manifest deity—flame as god—born from power, kindled by breath/wind, and praised as the priestly mediator whose radiance is seen and whose motion opens the ways.
- Cosmic functionHe links heaven and earth by carrying offerings to the gods, establishes and safeguards ṛta, and opens the ‘tracks’ (paths) through the midspace so that divine order, prosperity, and insight can move toward the sacrificer.
- Inner significanceAgni signifies awakened will and aspiration (tapas), the clarifying intelligence that makes thought effective, and the inner fire that converts obscurity into discernment while guiding the seeker along the right path.
The seer
- Dīrghatamas ĀucathyaĀucathya (connected in tradition with the Aṅgiras milieu; specific gotra varies by recension and later lists) · A visionary poet-seer famed for enigmatic, symbolic hymns on ṛta, light, speech, and cosmic order; traditionally associated with profound riddling imagery and contemplative depth.
Famous verses
बळित्था तद्वपुषे धायि दर्शतं देवस्य भर्गः सहसो यतो जनि । यदीमुप ह्वरते साधते मतिॠतस्य धेना अनयन्त सस्रुतः ॥वि यदस्थाद्यजतो वातचोदितो ह्वारो न वक्वा जरणा अनाकृतः । तस्य पत्मन्दक्षुषः कृष्णजंहसः शुचिजन्मनो रज आ व्यध्वनः ॥अस्ताव्यग्निः शिमीवद्भिरर्कैः साम्राज्याय प्रतरं दधानः । अमी च ये मघवानो वयं च मिहं न सूरो अति निष्टतन्युः ॥Attributes of the deity
- visible splendour (bharga) and radiance
- wind/breath-driven dynamism (vātacodita)
- path-opener across the spaces (rajas)
- pure-born yet capable of moving through darkness
- mediator and carrier of offerings
- guardian and enforcer of ṛta
- swift, horse-like energy and forward motion
Also by this seer
- Rig Veda 1.140–1.164 (a cluster traditionally linked with Dīrghatamas in several anukramaṇī traditions)
- RV 1.164 (celebrated riddle-hymn on the One and the many, speech, and cosmic symbolism)
- Agni- and Ṛta-centered hymns emphasizing inner vision (dhī) and the path-making role of fire
The rite, step by step
- Prepare the altar/vedi and establish ritual purity (ācamana, orderly arrangement).
- Kindle or rekindle Agni with kindling (samidh) while reciting praise that emphasizes Agni’s visible splendour and path-making power.
- Invite Agni as hotṛ and messenger, requesting that he lead the thought (dhī/mati) along ṛta toward successful offering.
- Make oblations in measured sequence, maintaining attentive intention and straight recitation (triṣṭubh cadence).
- Conclude with communal aspiration for ‘farther mastery’ and removal of obstacles, extending the blessing to patrons and worshippers.
Offerings
- ghee (ājya)
- kindling sticks (samidh)
- optional soma/pressing-related offering where applicable in larger rites
- grain cakes or simple food oblations in domestic performance (context-dependent)
Frequently Asked Questions
It praises Agni as the visible divine radiance that makes the sacrifice work, leads the worshipper’s intention along ṛta (right order), and opens safe passage through difficulties.
It is a poetic way of saying that the ordered, nourishing powers of truth—like life-giving streams—carry the seeker’s thought and prayer forward toward success.
It asks for clarity and freedom from obstacles: just as the Sun shines past fog, the worshipper prays to extend beyond hindrances through Agni’s guiding fire.
Ask anything about Sukta 141 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
