Shloka 68

Dharmāṅgada’s Discourse (Dharmāṅgadopadeśa) in the Mohinī Episode

Devanagari script

प्रसीद राजेंद्र कुरुष्व वाक्यं मयेरितं चात्मवधाय सत्यम् । विमोचयेथा नृपते सुघोराद्वाक्यानृतान्मोहिनिहस्तयोगात् ॥ ६८ ॥

Transliteration

prasīda rājeṃdra kuruṣva vākyaṃ mayeritaṃ cātmavadhāya satyam | vimocayethā nṛpate sughorādvākyānṛtānmohinihastayogāt || 68 ||

Translation

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋର କହିଥିବା ବାକ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତୁ—ଯଦିଓ ତାହା ମୋର ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇଯାଏ, ତଥାପି ସେହିଟି ସତ୍ୟ। ହେ ନୃପତି, ମୋହିନୀର ମୋହ ଓ ପରହସ୍ତବାଧ୍ୟତାରୁ ଜନିତ ବାକ୍ୟାନୃତର ଅତିଘୋର ବନ୍ଧନରୁ ଆପଣ ମୁକ୍ତ ହେବେ।

Word by Word

• प्रसीद: be pleased; be gracious
• प्रसीद: Kriyā (क्रिया/imperative action)
• Type: Verb
• Root: प्र√सद् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative/आज्ञार्थ), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन (singular)

• राजेन्द्र: O king of kings
• राजेन्द्र: Sambodhana (सम्बोधन/address)
• Type: Noun
• Root: राजन् + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (राज्ञाम् इन्द्रः)

• कुरुष्व: do; perform
• कुरुष्व: Kriyā (क्रिया/imperative action)
• Type: Verb
• Root: कृ (√कृ) (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), आत्मनेपद, मध्यमपुरुष, एकवचन

• वाक्यम्: the statement; the word
• वाक्यम्: Karma (कर्म/object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन

• मया: by me
• मया: Karana (करण/by me)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया (Instrumental/करण), एकवचन

• ईरितम्: uttered; spoken
• ईरितम्: Visheshana (विशेषण/modifier)
• Type: Adjective
• Root: ईरित (ईर्/ईरय् √ईर्) (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; वाक्यम् इति विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• आत्मवधाय: for (your) self-destruction
• आत्मवधाय: Sampradana/Prayojana (सम्प्रदान/प्रयोजन/for the purpose)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् + वध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी (Dative/सम्प्रदान), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (आत्मनः वधः)

• सत्यम्: true
• सत्यम्: Visheshana (विशेषण/modifier)
• Type: Adjective
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; वाक्यम् इति विशेषण

• विमोचयेथाः: you should free; you may release
• विमोचयेथाः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √मुच् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative/विध्यर्थ), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन

• नृपते: O king
• नृपते: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• सु-घोरात्: from the very terrible (thing)
• सु-घोरात्: Apadana (अपादान/from)
• Type: Adjective
• Root: सु + घोर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (सन्दर्भे), पञ्चमी (Ablative/अपादान), एकवचन; अपादानार्थे

• वाक्य-अनृतात्: from the untrue statement
• वाक्य-अनृतात्: Apadana (अपादान/from)
• Type: Noun
• Root: वाक्य + अनृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-भावः: अनृतं वाक्यम्

• मोहिनी-हस्त-योगात्: from the contact/union with Mohinī’s hand
• मोहिनी-हस्त-योगात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान/from the cause/connection)
• Type: Noun
• Root: मोहिनी + हस्त + योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष-श्रृंखला (मोहिन्याः हस्तस्य योगः)

Speaker

Unspecified (dialogue verse: a speaker addressing a king within the Adhyaya narrative)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: shanta

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

The verse elevates satya (truth) as a liberating dharma: even when truth is personally costly, adherence to it frees one from the terrifying bondage of anṛta (falsehood) born of moha (delusion) and coercive action.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Bhakti is grounded in inner integrity; truthful speech and fearless dharmic action purify the heart, making devotion stable and fit for grace—contrasting delusion-driven, coerced wrongdoing.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Vyākaraṇa and disciplined vāk (speech) are implicitly emphasized: vākya (utterance) must align with satya, and one should avoid vākya-anṛta—speech that violates dharma and produces pāpa.