Adhyaya 92
राजधर्मः—प्रमादवर्जनं, दण्डनीतिः, दुर्बलरक्षणम् (Royal Dharma: Vigilance, Just Punishment, Protection of the Vulnerable)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Royal Dharma) — Utathya–Māndhātṛ Discourse
Chapter 92 presents Utathya’s counsel on the king as the pivotal regulator of social stability. The discourse opens with prosperity markers—timely rains and a dharmic ruler—then uses an analogy of cleansing cloth to define the kṣatriya’s role in removing moral defects and administrative disorder. It outlines differentiated duties across varṇas and asserts that the ‘yuga’ is effectively determined by the ruler’s conduct. The chapter warns that royal negligence collapses cāturvarṇya, Vedic practice, and āśrama disciplines, and that an adharmic king becomes a cause of collective decline affecting even animals and livelihoods. A sustained section argues for protecting the ‘weak’ (abala/durbala), emphasizing that harm to the vulnerable rebounds through severe, quasi-transcendent retribution (daiva-kṛta daṇḍa) and social instability. It critiques corruption among royal agents who extract resources improperly, comparing the kingdom to a great tree whose destruction renders dependents homeless. The latter portion enumerates positive royal virtues: equitable distribution, non-contempt, restraint of the arrogant, truthful conduct, honoring ministers and ritual specialists, balancing punishment and favor, and governing with vigilance (apramāda) and cleanliness (śauca). Bhīṣma closes by stating Māndhātṛ followed this rājadharma and urges Yudhiṣṭhira to emulate it for worldly stability and posthumous merit.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को उतथ्य-गीत की धारा में ले जाते हैं—जैसे धोबी को वस्त्र-शोधन का ज्ञान होना चाहिए, वैसे ही समाज के प्रत्येक वर्ण को अपने-अपने कर्म का ज्ञान और आचरण चाहिए। → उपदेश क्रमशः वर्ण-व्यवस्था के कर्म-विभाजन से राजधर्म की ओर मुड़ता है: शूद्र की सेवा-परक वृत्ति, वैश्य का कृषि-व्यापार, क्षत्रिय का दण्डनीति-आश्रित शासन, और द्विजों का ब्रह्मचर्य-तप-मन्त्र-सत्य—इन सबके बीच राजा का दायित्व सबसे व्यापक और जोखिमपूर्ण ठहरता है, क्योंकि उसकी चूक से मर्यादा टूटती है और प्रजा असुरक्षित होती है। → राजधर्म का निर्णायक विधान उभरता है—राजा का धर्म वही है जो राष्ट्र की रक्षा करे, दस्युओं का निवारण करे, संग्राम में विजय दिलाए, और व्यापारियों/शरणागतों की पुत्रवत् रक्षा करते हुए मर्यादा न तोड़े; यही शासन का नैतिक शिखर है। → उतथ्य का उपदेश मान्धाता के उदाहरण से पुष्ट होता है: राजर्षि-सेवित आचार अपनाकर उसने निष्कंटक पृथ्वी पाई; भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि तुम भी मान्धाता की भाँति धर्मपूर्वक पृथ्वी की रक्षा करो और स्वर्गीय पद पाओ।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें उतथ्यगीताविषयक नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९० ॥। अपने-आप बछ। आर: एकनवतितमो<ध्याय: उतथ्यके उपदेशमें धर्मांचरणका महत्त्व और राजाके धर्मका वर्णन उतथ्य उवाच कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिव: । सम्पद् यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजा:,उतथ्य कहते हैं--राजन्! राजा धर्मका आचरण करे और मेघ समयपर वर्षा करता रहे। इस प्रकार जो सम्पत्ति बढ़ती है, वह प्रजावर्गका सुखपूर्वक भरण-पोषण करती है
ဥတထျယက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ မိုးတိမ်သည် အချိန်တန်သလို မိုးရွာ၍ အုပ်ချုပ်သူသည် ဓမ္မအတိုင်း ကျင့်သုံးလျှင် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ထိုစည်းစိမ်သည်လည်း ပြည်သူတို့ကို သက်သာချမ်းသာစွာ ထောက်ပံ့ပြုစု၏»။
Verse 2
यो न जानाति हर्तु वा वस्त्राणां रजको मलम् | रक्तानां वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः,यदि धोबी कपड़ोंकी मैल उतारना नहीं जानता अथवा रौँगे हुए वस्त्रोंको धोकर शुद्ध एवं उज्ज्वल बनानेकी कला उसे नहीं ज्ञात है तो उसका होना न होना बराबर है
ဥတထျယက ပြောသည်– «အဝတ်လျှော်သမားသည် အဝတ်အစား၏ အညစ်အကြေးကို ဖယ်ရှားနည်းကို မသိလျှင်၊ သို့မဟုတ် အရောင်ဆိုးထားသော အဝတ်ကို သန့်စင်၍ ပြန်လည်တောက်ပစေသည့် နည်းလမ်းကို မသိလျှင်၊ ထိုသူ၏ ရှိခြင်းနှင့် မရှိခြင်းသည် တူညီသကဲ့သို့ပင်»။
Verse 3
एवमेतद् द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा । शूद्रश्नतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थित:,इसी प्रकार श्रेष्ठ ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा चौथे शूद्र वर्णके मनुष्य यदि अपने-अपने पृथक्-पृथक् कर्मोंको जानकर उनमें संलग्न नहीं रहते हैं, तो उनका होना न होना एक-सा ही है
ဥတထျယက ပြောသည်– «ဤအတိုင်းပင် ဒွိဇအမြတ်တို့၊ က္ෂတ္တရိယတို့၊ ဝိုင်ရှျယတို့အတွက်လည်း ဖြစ်၏။ ရှုဒ္ဒရသည် လူမှုအလွှာလေးခုအနက် စတုတ္ထဖြစ်သည်။ ဤဝဏ္ဏများ၏ လူတို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားတာဝန်ကို မသိဘဲ သတ်မှတ်ထားသော အလုပ်အမျိုးမျိုး၌ မတည်မနေပါက၊ သူတို့၏ ရှိခြင်းသည် မရှိခြင်းနှင့် တူညီ—ဓမ္မစနစ်အတွင်း အကျိုးမဲ့ ဖြစ်သွားသည်»။
Verse 4
कर्म शूद्रे कृषिवैंश्ये दण्डनीतिश्न राजनि । ब्रह्मचर्य तपो मन्त्रा: सत्यं चापि द्विजातिषु,शूद्रमें द्विजोंकी सेवा, वैश्यमें कृषि, राजा या क्षत्रियमें दण्डनीति तथा ब्राह्मणोंमें ब्रह्मचर्य, तपस्या, वेदमन्त्र और सत्यकी प्रधानता है
ဥတဿျက ပြောသည်– «ရှုဒ္ဒရအတွက် သင့်လျော်သောကဏ္ဍမှာ အလုပ်နှင့် ဝန်ဆောင်မှုဖြစ်၏။ ဝိုင်ရှျအတွက် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ထိုနှင့်ဆက်စပ်သော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဖြစ်၏။ မင်း (ခ္ଷတ္တရိယ) အတွက်တော့ ဓမ္မအတိုင်း အုပ်ချုပ်ရေးစည်းကမ်းနှင့် ပြစ်ဒဏ်ပေးခြင်း၏ နီတိဖြစ်၏။ နှစ်ကြိမ်မွေး (ဒွိဇ) တို့အတွက်ကား ဗြဟ္မစရိယ၊ တပဿ၊ ဝေဒမန်တရနှင့် သစ္စာတရားတို့၏ အရေးကြီးမှုဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လူမှုအလွှာတစ်ခုချင်းစီသည် မိမိ၏ သတ်မှတ်ထားသော ဓမ္မကိစ္စများဖြင့် တည်မြဲကာ လူ့လောက၏ ဓမ္မစည်းကမ်းကို ထိန်းသိမ်းပေးသည်»။
Verse 5
तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणामिव शोधनम् | शीलदोषान् विनिर्हर्तु स पिता स प्रजापति:,इनमें जो क्षत्रिय वस्त्रोंकी मैल दूर करनेवाले धोबीके समान चरित्रदोषको दूर करना जानता है, वही प्रजावर्गका पिता और वही प्रजाका अधिपति है
သူတို့အနက် အဝတ်အထည်ပေါ်က အညစ်အကြေးကို လျှော်ဖွတ်သကဲ့သို့ အကျင့်စာရိတ္တ၏ ချို့ယွင်းချက်များကို ဖယ်ရှားတတ်သော ခ္ෂတ္တရိယသည်သာ ပြည်သူတို့၏ အဖေဖြစ်၍ ထိုသူတို့၏ အရှင် (ပရဇာပတိ) ဖြစ်၏။ ဤကဗျာသည် မင်းအာဏာကို စာရိတ္တသန့်စင်ခြင်းအဖြစ် မြင်စေပြီး၊ အကျင့်ကို ပြုပြင်ကာ ဓမ္မစည်းကမ်းကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်းဖြင့်သာ အာဏာသည် တရားဝင်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။
Verse 6
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्न भरतर्षभ । राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते,भरतश्रेष्ठ! सत्ययुग, त्रेता, द्वापर और कलियुग--ये सब-के-सब राजाके आचरणोंमें स्थित हैं। राजा ही युगोंका प्रवर्तक होनेके कारण युग कहलाता है
ဥတဿျက ပြောသည်– «ဘာရတတို့အနက် အထွတ်အမြတ်သူရဲကောင်းရေ၊ ကృత၊ တြေတာ၊ ဒွာပရ၊ ကလိ ဟူသော ယုဂ်လေးပါးသည် မင်း၏ အကျင့်အကြံ၌ အခြေခံတည်ရှိ၏။ အမှန်အားဖြင့် မင်းကိုပင် ‘ယုဂ်’ ဟု ခေါ်ကြသည်။ အုပ်ချုပ်မှုနှင့် ကိုယ်တိုင်စည်းကမ်းတကျ နေထိုင်မှုကြောင့် အချိန်ကာလ၏ သဘောသဏ္ဍာန်နှင့် လမ်းကြောင်းကို မင်းက သတ်မှတ်ပေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်»။
Verse 7
चातुर्वर्ण्य तथा वेदाश्षातुराश्रम्यमेव च । सर्व प्रमुहते होतद् यदा राजा प्रमाद्यति,जब राजा प्रमाद करता है, तब चारों वर्ण, चारों वेद और चारों आश्रम सभी मोहमें पड़ जाते हैं
ဥတဿျက ပြောသည်– «မင်းသည် အုပ်ချုပ်ရေး၌ သတိလက်လွတ်၍ ပျက်ကွက်လာသောအခါ လူမှုနှင့် သာသနာရေး စည်းကမ်းတစ်ရပ်လုံး ရှုပ်ထွေးဝေဝါးသွားသည်။ ဝဏ္ဏလေးပါး၊ ဝေဒလေးပါး၊ အာရှရမ်လေးပါးတို့ အားလုံး မောဟထဲသို့ ကျရောက်ကြ၏»။
Verse 8
अन्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्न॒ सहदक्षिणा: । सर्व एव प्रमाद्यन्ति यदा राजा प्रमाद्यति,जब राजा प्रमादी हो जाता है, तब गार्हपत्य, आहवनीय और दक्षिणाग्नि--ये तीन अग्नि; ऋक्, साम और यजु--ये तीन वेद एवं दक्षिणाओंके साथ सम्पूर्ण यज्ञ भी विकृत हो जाते हैं
ဥတဿျက ပြောသည်– «မင်းသည် ပျက်ကွက်လာသောအခါ အရာအားလုံးလည်း ပျက်ကွက်လာသည်။ သန့်ရှင်းသော မီးသုံးပါး၊ ဝေဒပညာ သုံးမျိုး၊ နှင့် ဒက္ခိဏာ (ပူဇော်ခ) တို့နှင့်တကွ ယဇ္ဉပူဇာ အားလုံးပင် စည်းကမ်းပျက်ယွင်း၍ ရှုပ်ထွေးသွားသည်။ အုပ်ချုပ်သူ၏ သတိလက်လွတ်မှုသည် နိုင်ငံတစ်ဝှမ်း ပျံ့နှံ့ကာ ပူဇော်ရေးစည်းကမ်းကို အားနည်းစေပြီး၊ ထိုနှင့်အတူ ဓမ္မ၏ အခြေခံကိုပါ လှုပ်ခတ်စေသည်»။
Verse 9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशक: । धर्मात्मा यः स कर्तास्यादधर्मात्मा विनाशक:,राजा ही प्राणियोंका कर्ता (जीवनदाता) और राजा ही उनका विनाश करनेवाला है। जो धर्मात्मा है, वह प्रजाका जीवनदाता है और जो पापात्मा है, वह उसका विनाश करनेवाला है
ဥတဿျက ပြောသည်– ရာဇာတစ်ဦးတည်းသာ သတ္တဝါတို့၏ ဖန်ဆင်းသူဖြစ်ပြီး၊ ရာဇာတစ်ဦးတည်းသာ ထိုသူတို့၏ ဖျက်ဆီးသူလည်း ဖြစ်သည်။ ဓမ္မ၌ တည်သော ရာဇာသည် မိမိပြည်သူတို့၏ အသက်ကို ပေးကာ ထိန်းသိမ်းသူ ဖြစ်လာသော်လည်း၊ အဓမ္မ၌ တည်သော ရာဇာသည် သူတို့၏ ပျက်စီးရာသို့ ဦးဆောင်သူ ဖြစ်လာသည်။
Verse 10
राज्ञो भार्यश्नि पुत्राश्न॒ बान्धवा: सुहृदस्तथा । समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति
ဥတဿျက ပြောသည်– ရာဇာသည် ပေါ့လျော့၍ မေ့လျော့မှုထဲသို့ လွဲသွားသောအခါ၊ မိဖုရား၊ သားတော်များ၊ ဆွေမျိုးများနှင့် မိတ်ဆွေကောင်းများပါ အားလုံး စုဝေးကာ ဝမ်းနည်းငိုကြွေးကြသည်။
Verse 11
जब राजा प्रमाद करने लगता है, तब उसकी स्त्री, पुत्र, बान्धव तथा सुहृद् सब मिलकर शोक करते हैं ।। हस्तिनो<श्वाश्न गावश्चाप्युष्टा श्वतरगर्द भा: । अधर्मभूते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः,राजाके पापपरायण हो जानेपर उसके हाथी, घोड़े, गौ, ऊँट, खच्चर और गदहे आदि सभी पशु दुःख पाते हैं
ဥတဿျက ပြောသည်– ရာဇာသည် အဓမ္မ၌ တည်မြဲသွားသောအခါ အန္တရာယ်သည် နန်းတော်အတွင်းသာ မရပ်တန့်။ နိုင်ငံ၏ တိရစ္ဆာန်များ—ဆင်၊ မြင်း၊ နွား၊ ကုလားအုတ်၊ မြည်းနှင့် မြည်းမျိုး—တို့ပါ ဒုက္ခရောက်ကြသည်။ အဓမ္မကြီးစိုးသော မင်းအောက်တွင် သတ္တဝါအားလုံး ပင်ပန်းနွမ်းနယ်၍ ဆင်းရဲကြရသည်။
Verse 12
दुर्बलार्थ बल॑ सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते । अबलं तु महद्धूतं यस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम्,मान्धाता! कहते हैं कि विधाताने दुर्बल प्राणियोंकी रक्षाके लिये ही बलसम्पन्न राजाकी सृष्टि की है। निर्बल प्राणियोंका महान् समुदाय राजाके बलपर टिका हुआ है
အို မာန္ဓာတೃ၊ ဖန်ဆင်းရှင်သည် အားနည်းသူတို့အတွက် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု ရရှိစေရန် ရာဇာ၏ အင်အားကို စီမံထားသည်ဟု ဆိုကြသည်။ အင်အားမရှိသူတို့၏ အလွန်ကြီးမားသော အစုအဝေးသည် ရာဇာ၏ အင်အားပေါ်တွင် အားထားတည်ရှိနေသည်။
Verse 13
यच्च भूतं सम्भजते ये च भूतास्तदन्वया: । अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव,भूपाल! राजा जिन प्राणियोंको अन्न आदि देकर उनकी सेवा करता है और जो प्राणी राजासे सम्बन्ध रखते हैं, वे सब-के-सब उस राजाके अधर्मपरायण होनेपर शोक प्रकट करने लगते हैं
ဥတဿျက ဆိုသည်– ရာဇာက အစာအဟာရ စသည်တို့ ပေးကာ ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်သော သတ္တဝါများနှင့် ထိုသူတို့နှင့် ဆက်နွယ်သူအားလုံးသည် ရာဇာ အဓမ္မ၌ တည်မြဲသွားသောအခါ မလွဲမသွေ ဝမ်းနည်းကြရသည်။ အကြောင်းမူကား အချုပ်အခြာအာဏာရှင်က မတရားသို့ လှည့်သွားလျှင်၊ သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ထောက်ပံ့ခံရသော အားလုံး၏ ဆက်စပ်ကွန်ယက်တစ်လျှောက် သောကသည် ပျံ့နှံ့သွားသည်။
Verse 14
दुर्बलस्य च यच्चक्षु्मुनेराशीविषस्य च । अविषद्दातमं मन्ये मा सम दुर्बलमासद:,दुर्बल मनुष्य, मुनि और विषधर सर्प--इन सबकी दृष्टिको मैं अत्यन्त दुःसह मानता हूँ; इसलिये तुम किसी दुर्बल प्राणीको न सताना
ဥတဿျက ပြောသည်– «အားနည်းသူ၏ မျက်စိကြည့်ခြင်း၊ တပသီမုနိ၏ မျက်စိကြည့်ခြင်း၊ အဆိပ်မြွေ၏ မျက်စိကြည့်ခြင်းတို့သည်—အနှောင့်အယှက်ခံရလျှင်—အလွန်အန္တရာယ်ကြီးသည်ဟု ငါထင်၏။ ထို့ကြောင့် အားနည်းသတ္တဝါတို့ကို မနှောင့်ယှက် မဖိနှိပ်ပါနှင့်»။
Verse 15
दुर्बलांस्तात बृध्येथा नित्यमेवाविमानितान् । मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयु: सबान्धवम्,तात! तुम दुर्बल प्राणियोंको सदा ही अपमानका पात्र न समझना, दुर्बलोंकी आँखें तुम्हें बन्धु-बान्धवों-सहित जलाकर भस्म न कर डालें, इसके लिये सदा सावधान रहना
ဥတဿျက ပြောသည်– «ချစ်သောကလေး၊ အားနည်းသူတို့ကို အမြဲတမ်း ဂရုတစိုက် ဆက်ဆံလော့၊ မထီမဲ့မြင်ရန် သင့်တော်သူများဟု မထင်လော့။ ဖိနှိပ်ခံ အားမဲ့သူတို့၏ မျက်စိကြည့်ခြင်းက သင်ကို—ဆွေမျိုးသားချင်းတို့နှင့်တကွ—ပြာဖြစ်အောင် မီးလောင်စေမည်ကို စိုးရိမ်၍ အမြဲသတိရှိလော့»။
Verse 16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित् प्ररोहति । आमूल निर्दहन्त्येव मा सम दुर्बलमासद:,दुर्बल मनुष्य जिसको अपनी क्रोधाग्निसे जला डालते हैं, उसके कुलमें फिर कोई अंकुर नहीं जमता। वे जड़मूलसहित दग्ध कर देते हैं; अतः तुम दुर्बलोंको कभी न सताना
ဥတဿျက သတိပေးသည်– «အားနည်းသူ၏ ဒေါသမီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းခံရသူ၏ မျိုးရိုးအတွင်း၌ မည်သည့်အရာမျှ ပြန်မပေါက်ပွားနိုင်။ ထိုဒေါသသည် အမြစ်အထိ လောင်ကျွမ်းစေ၏။ ထို့ကြောင့် အားနည်းသူတို့ကို မနှောင့်ယှက် မဖိနှိပ်ပါနှင့်»။
Verse 17
अबलं वै बलाच्छेयो यच्चातिबलवद्धलम् । बलस्याबलदग्धस्य न किंचिदवशिष्यते,निर्बल प्राणी बलवानसे श्रेष्ठ है, क्योंकि जो अत्यन्त बलवान् है, उसके बलसे भी निर्बलका बल अधिक है। निर्बलके द्वारा दग्ध किये गये बलवानका कुछ भी शेष नहीं रह जाता
ဥတဿျက ပြောသည်– «အားနည်းသူသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အားကြီးသူထက် မြင့်မြတ်၏။ အလွန်အမင်း အင်အားကြီးသည့်အရာတောင် အားနည်းမှုမှ ပေါက်ဖွားလာသော အင်အားကြောင့် အနိုင်ယူနိုင်သည်။ အားကြီးသူကို အားနည်းသူက ‘မီးလောင်’ စေသော် ထိုအင်အားမှ မည်သည့်အရာမျှ မကျန်တော့»။
Verse 18
विमानितो हतः क्रुष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दति । अमानुषकृतत्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम्,यदि अपमानित, हताहत तथा गाली-गलौजसे तिरस्कृत होनेवाला दुर्बल मनुष्य राजाको अपने रक्षकके रूपमें नहीं उपलब्ध कर पाता तो वहाँ दैवका दिया हुआ दण्ड राजाको मार डालता है
ဥတဿျက ပြောသည်– «မထီမဲ့မြင်ခံရ၍ ထိခိုက်သတ်ဖြတ်ခံရကာ ဆဲဆိုကဲ့ရဲ့ခံရသော အားနည်းသူက မင်းကို ကာကွယ်သူအဖြစ် မတွေ့နိုင်လျှင် ထိုနေရာ၌ ကံတရား၏ (ဒေဝတော်ပေး) ဒဏ်ခတ်မှုက မင်းကို သတ်လိမ့်မည်»။
Verse 19
मा सम तात रणे स्थित्वा भुज्जीथा दुर्बलं जनम् । मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाश्रयम्,तात! तुम युद्धमें संलग्न होकर दुर्बल मनुष्यको कर लेनेके द्वारा अपने उपभोगका विषय न बनाना। जैसे आग अपने आश्रयभूत काष्ठको जला देती है, उसी प्रकार दुर्बलोंकी दृष्टि तुम्हें दग्ध न कर डाले
ဥတဿျက ပြောသည်— «ချစ်သောကလေးရေ၊ စစ်မြေပြင်၌ ရပ်နေစဉ် အားနည်းသူတို့ကို သားကောင်အဖြစ် မလုပ်နှင့်၊ ကိုယ့်အပျော်အပါးအတွက် အရာဝတ္ထုလို မပြုနှင့်။ သတိထား—အကူအညီမဲ့သူတို့၏ မျက်လုံးကြည့်ခြင်းသည် မီးက မိမိအာရုံခံရာဖြစ်သော လောင်စာကိုပင် လောင်ကျွမ်းစေသကဲ့သို့ သင့်ကိုလည်း လောင်ကျွမ်းစေနိုင်သည်»။
Verse 20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । तानि पुत्रान् पशून् घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसनात्,झूठे अपराध लगाये जानेपर रोते हुए दीन-दुर्बल मनुष्योंके नेत्रोंसे जो आँसू गिरते हैं, वे मिथ्या कलंक लगानेके कारण उन अपराधियोंके पुत्रों और पशुओंका नाश कर डालते हैं
ဥတဿျက ပြောသည်— «မမှန်ကန်စွာ စွပ်စွဲခံရ၍ ငိုကြွေးသူတို့၏ မျက်ရည်များသည် အလဟသ မကျသွားကြ။ အပြစ်တင်စော်ကားခြင်းနှင့် မမှန်စွပ်စွဲခြင်းကြောင့် ထိုမျက်ရည်များသည် ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်လာပြီး စွပ်စွဲသူတို့၏ သားသမီးနှင့် နွားတိရစ္ဆာန်တို့ကိုပင် ဖျက်ဆီးတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မမှန်စွပ်စွဲခြင်းသည် အပြစ်ပြုသူထံသို့ ပြန်လည်ကျရောက်၍ ကြီးမားသော အကျိုးဆက်ကို ပေးသည်»။
Verse 21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत् पौत्रेषु नप्तृषु । न हि पापं कृतं कर्म सद्य:ः फलति गौरिव,यदि पापका फल अपनेको नहीं मिला तो वह पुत्रों तथा नाती-पोतोंको अवश्य मिलता है। जैसे पृथ्वीमें बोया हुआ बीज तुरंत फल नहीं देता, उसी प्रकार किया हुआ पाप भी तत्काल फल नहीं देता (समय आनेपर ही उसका फल मिलता है)
ဥတဿျက ပြောသည်— «အပြစ်၏ အကျိုးသည် ကိုယ့်အပေါ် မကျရောက်လျှင်လည်း သားများအပေါ် သို့မဟုတ် မြေး၊ မြစ်မြေးတို့အပေါ် မလွဲမသွေ ကျရောက်သည်။ အပြစ်ပြုသော ကမ္မသည် ချက်ချင်း အကျိုးမပေး—မြေထဲတွင် စိုက်ထားသော မျိုးစေ့က ချက်ချင်း အသီးမပေးသကဲ့သို့၊ အချိန်ရောက်မှသာ ရင့်မှည့်၍ အကျိုးပေးသည်»။
Verse 22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति । महान् दैवकृतस्तत्र दण्ड: पतति दारुण:,सताया जानेवाला दुर्बल मनुष्य जहाँ अपने लिये कोई रक्षक नहीं पाता है, वहाँ सतानेवाले पापीको दैवकी ओरसे भयंकर दण्ड प्राप्त होता है
ဥတဿျက ကြေညာသည်— «အကူအညီမဲ့သူတစ်ဦးကို ထိခိုက်စေရာတွင် ကာကွယ်ပေးမည့်သူ မတွေ့ရသော နေရာ၌၊ ဒေဝဓမ္မက ချမှတ်ထားသော ကြီးမား၍ ကြမ်းတမ်းသည့် ဒဏ်ခတ်မှုသည် အပြစ်ရှိသော ဖိနှိပ်သူအပေါ် ကျရောက်သည်»။
Verse 23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव । अभीदक्षणं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृूशा:,जब बाहर गावोंके लोग एक समूह बनाकर भिक्षुकरूपसे ब्राह्मणोंके समान भिक्षा माँगने लगते हैं, तब वैसे लोग एक दिन राजाका विनाश कर डालते हैं
ဥတဿျက ပြောသည်— «ပြည်သူပြည်သားတို့သည် အုပ်စုဖွဲ့၍ ဗြာဟ္မဏများကဲ့သို့ ဆွမ်းခံသွားလာကြပြီး၊ ဘိက္ခုရုပ်ကို ဆောင်ကာ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ လုပ်ဆောင်လာသောအခါ၊ ထိုသို့သောသူတို့သည် နောက်ဆုံးတွင် မင်းကိုပင် ချေမှုန်းကြလိမ့်မည်»။
Verse 24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषा: | अनयेनोपवर्तन्ते तद् राज्ञ: किल्बिषं महत्,जब राजाके बहुत-से कर्मचारी देशमें अन्यायपूर्ण बर्ताव करने लगते हैं, तब वह महान् पाप राजाको ही लगता है
ဥတဿျက ပြောသည်— မင်းနိုင်ငံအတွင်း၌ မင်း၏အရာရှိများ အများအပြားက မတရားသောနည်းလမ်းများဖြင့် ပြုမူလျှင် ထိုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အပြစ်ကြီးသည် မင်း၏အပြစ်အဖြစ်ပင် ရေတွက်ခံရသည်။ အုပ်ချုပ်သူသည် မိမိအာဏာအောက်တွင် ဖြစ်ပွားသော မကောင်းမှုများအတွက် အကျင့်သိက္ခာပိုင်းဆိုင်ရာ တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရပြီး၊ အထူးသဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးတစ်လျှောက် ပျံ့နှံ့လာသောအခါ ပို၍ပင် ထင်ရှားသည်။
Verse 25
यदा युक््त्या नयेदर्थान् कामादर्थवशेन वा । कृपणं याचमानानां तद् राज्ञो वैशसं महत्,यदि कोई राजा या राजकीय कर्मचारी दीनतापूर्ण याचना करती हुई प्रजाओंकी उस प्रार्थाको ठुकराकर स्वेच्छासे अथवा धनके लोभवश कोई-न-कोई युक्ति करके उनके धनका अपहरण कर ले तो वह राजाके महान् विनाशका सूचक है
ဥတဿျက ပြောသည်— မင်းသည် လှည့်ကွက်တစ်စုံတစ်ရာဖြင့် ဆင်းရဲနွမ်းပါး၍ ဒုက္ခထဲတွင် တောင်းပန်နေသော ပြည်သူတို့ထံမှ ငွေကြေးကို လုယူသွားလျှင်—ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒကြောင့်ဖြစ်စေ အမြတ်လိုဘကြောင့်ဖြစ်စေ—ထိုအမှုသည် အလွန်ပြင်းထန်သော ရက်စက်မှုဖြစ်ပြီး မင်း၏ကြီးမားသော ပျက်စီးခြင်းကို ကြိုတင်ညွှန်ပြသော နိမိတ်လက္ခဏာဖြစ်သည်။ အားနည်းသူတို့အပေါ် အာဏာကို လုယက်သကဲ့သို့ အသုံးချခြင်းသည် ရာဇအာဏာ၏ တရားဝင်မှုကို ဖျက်ဆီးကာ ကျဆုံးမှုကို ဖိတ်ခေါ်သည်ဟု သတိပေးသည်။
Verse 26
महान् वृक्षो जायते वर्धते च त॑ चैव भूतानि समाश्रयन्ति । यदा वक्षश्छिद्यते दहाते च तदाश्रया अनिकेता भवन्ति,जब कोई महान् वृक्ष पैदा होता और क्रमशः बढ़ता है, तब बहुत-से प्राणी (पक्षी) आकर उसपर बसेरे लेते हैं और जब उस वृक्षको काटा या जला दिया जाता है, तब उसपर रहनेवाले सभी जीव निराश्रय हो जाते हैं
ဥတဿျက ပြောသည်— «သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင် မွေးဖွား၍ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာသော် သတ္တဝါများစွာ လာ၍ ထိုသစ်ပင်ကို အားကိုးခိုလှုံကြသည်။ သို့သော် ထိုသစ်ပင်ကို ခုတ်လှဲသော်လည်းကောင်း မီးရှို့သော်လည်းကောင်း ထိုအပေါ် မီခိုနေသူအားလုံး အိမ်မဲ့အကာမဲ့ ဖြစ်သွားကြသည်။ ထိုနည်းတူပင် လူထုကို ထောက်ပံ့ကာ ကာကွယ်ပေးသော အခြေခံအထောက်အကူ ပျက်စီးသွားလျှင် အားကိုးသူတို့သည် ခိုလှုံရာမဲ့ ဖြစ်ကြရသည်»။
Verse 27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणा: । तैरेवाधर्मश्वरितो धर्ममोहात् तूर्ण जह्वात् सुकृतं दुष्कृतं च,जब राज्यमें रहनेवाले लोग राजाके गुणोंका बखान करते हुए वैदिक संस्कारोंके साथ उत्तम धर्मका आचरण करते हैं, उस समय राजा पापमुक्त हो जाता है तथा जब वे ही लोग धर्मके विषयमें मोहित हो जानेके कारण अधर्माचरण करने लगते हैं, उस समय राजा शीघ्र ही पुण्यसे हीन हो जाता है
ဥတဿျက ပြောသည်— «နိုင်ငံအတွင်း ပြည်သူတို့သည် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ဓမ္မကို ကျင့်သုံး၍ ဝေဒပူဇာအခမ်းအနားများကို ထိန်းသိမ်းကာ မင်း၏ ရာဇဂုဏ်များကို ချီးမွမ်းနေသော် ထိုအကျင့်ကောင်းကြောင့်ပင် မင်းသည် အပြစ်မှ လွတ်မြောက်သည်။ သို့သော် ထိုပြည်သူတို့ပင် ဓမ္မအပေါ် မောဟဖြစ်၍ အဓမ္မကို လိုက်နာလာသော် မင်းသည် မိမိ၏ ကုသိုလ်သိုက်ကို လျင်မြန်စွာ ဆုံးရှုံးကာ အကုသိုလ်၏ အညစ်အကြေးလည်း ကပ်လာသည်»။
Verse 28
यत्र पापा ज्ञायमानाक्षरन्ति सतां कलिववंन्दते तत्र राज्ञ: । यदा राजा शास्ति नरानशिष्टां- स्तदा राज्यं वर्धते भूमिपस्य,जहाँ पापी मनुष्य प्रकटरूपसे निर्भय विचरते हैं, वहाँ सत्पुरुषोंकी दृष्टिमें समझा जाता है कि राजाको कलियुगने घेर लिया है; किंतु जब राजा दुष्ट मनुष्योंको दण्ड देता है, तब उसका राज्य सब ओरसे उन्नत होने लगता है
ဥတဿျက ပြောသည်— «အပြစ်သားဟု ထင်ရှားစွာ သိမြင်ရသူတို့ပင် မကြောက်မရွံ့ ပွင့်လင်းစွာ လှုပ်ရှားသွားလာနေရာ၌ သီလရှိသူတို့က ထိုနေရာ၏ မင်းကို ကလိယုဂ်၏ အရိပ် (အကျင့်ပျက်ယွင်းမှု) ဝိုင်းရံထားပြီဟု နားလည်ကြသည်။ သို့သော် မင်းသည် မသင့်တော်သူ၊ ဆိုးယုတ်သူတို့ကို စည်းကမ်းတကျ အပြစ်ပေး၍ ထိန်းသိမ်းသော် မြေရှင်မင်း၏ နိုင်ငံသည် အရပ်ရပ်မှ တိုးတက်繁荣 လာသည်»။
Verse 29
यश्चामात्यान् मानयित्वा यथार्थ मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात् | विवर्धते तस्य राष्ट्र नृपस्य भूडुक्ते महीं चाप्यखिलां चिराय,जो राजा अपने मन्त्रियोंका यथार्थरूपसे सम्मान करके उन्हें मन्त्रणा अथवा युद्धके काममें नियुक्त करता है, उसका राज्य दिनोंदिन बढ़ता है और वह चिरकालतक समूची पृथ्वीका राज्य भोगता है
ဥတတ္ထျာက ဆိုသည်– မင်းသည် မိမိ၏ အမတ်များကို သင့်လျော်၍ မှန်ကန်စွာ ဂုဏ်ပြုလေးစားပြီးနောက် အကြံပေးရေးနှင့် စစ်ရေးတို့တွင် သူတို့၏ သင့်တော်သော တာဝန်များသို့ ခန့်အပ်အသုံးချလျှင်၊ ထိုမင်း၏ နိုင်ငံသည် တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်繁盛လာသည်။ ထိုသို့ အလေးထားမှု၊ အရည်အချင်းနှင့် အကြံပေးများကို မှန်ကန်စွာ ချထားအသုံးချခြင်းအပေါ် အခြေခံသော အုပ်ချုပ်မှုကြောင့်၊ ထိုမင်းသည် ကမ္ဘာမြေတစ်လုံးလုံးကို ရာဇာအာဏာဖြင့် အချိန်ကြာမြင့်စွာ ခံစားနိုင်သည်။
Verse 30
यच्चापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् | समीक्ष्य पूजयन् राजा धर्म प्राप्नोत्यनुत्तमम्,जो राजा अपने कर्मचारी अथवा प्रजाका पुण्यकर्म देखकर तथा उनकी सुन्दर वाणी सुनकर उन सबका यथायोग्य सम्मान करता है, वह परम उत्तम धर्मको प्राप्त कर लेता है
ကုသလကမ္မကို ပြုသော အမှုများကိုလည်းကောင်း၊ လှပသင့်တော်သော စကားကိုလည်းကောင်း မင်းက သေချာစွာ စိစစ်ကြည့်ရှုပြီး သင့်တော်သလို ချီးမြှောက်ဂုဏ်ပြုလျှင်၊ ထိုမင်းသည် အမြင့်ဆုံးသော ဓမ္မကို ရရှိသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် တရားမျှတသော အုပ်ချုပ်မှုတွင် အခြားသူတို့၏ သီလကောင်းမှုကို ခွဲခြားသိမြင်ကာ သင့်လျော်သော အသိအမှတ်ပြုခြင်းဖြင့် လူသိရှင်ကြား ချီးမြှောက်ရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။
Verse 31
संविभज्य यदा भूड्क्ते नामात्यानवमन्यते । निहन्ति बलिन दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते,राजा जब उसको यथायोग्य विभाग देकर स्वयं उपभोग करता है, मन्त्रियोंका अनादर नहीं करता है और बलके घमंडमें चूर रहनेवाले दुष्ट पुरुष या शत्रुको मार डालता है, तब उसका यह सब कार्य राजधर्म कहलाता है
မင်းသည် အကျိုးအမြတ်ကို သင့်တော်သလို ခွဲဝေပေးပြီးမှ မိမိက ခံစားသုံးစွဲကာ၊ အမတ်များကို မထီမဲ့မြင်မပြုဘဲ၊ အင်အားကို အားကိုး၍ မာန်တက်နေသော မကောင်းသူ သို့မဟုတ် ရန်သူကို နှိမ်နင်းသတ်ဖြတ်နိုင်လျှင်—ဤအမှုအရာတို့ကို မင်း၏ «ရာဇဓမ္မ» ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 32
त्रायते हि यदा सर्व वाचा कायेन कर्मणा । पुत्रस्थापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते,जब वह मन, वाणी और शरीरके द्वारा सबकी रक्षा करता है और पुत्रके भी अपराधको क्षमा नहीं करता, तब उसका वह बर्ताव भी 'राजाका धर्म” कहा जाता है
ဥတတ္ထျာက ဆိုသည်– မင်းသည် စကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်အမူအရာဖြင့်လည်းကောင်း၊ လုပ်ရပ်ဖြင့်လည်းကောင်း လူအားလုံးကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပြီး၊ မိမိ၏ သားတော်ဖြစ်စေကာမူ အပြစ်ကို မခံမရပ်နိုင်လျှင်၊ ထိုအပြုအမူကို မင်း၏ ဓမ္မဟု ခေါ်သည်။ ဤကဗျာသည် ရာဇဝတ္တရားကို မ偏မခွဲ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းဟူ၍ သတ်မှတ်သည်—ကရုဏာသည် အားလုံးကို ကာကွယ်ခြင်းအဖြစ် ပေါ်လွင်ပြီး၊ တရားမျှတမှုသည် ဆွေမျိုးဖြစ်ခြင်းကြောင့် အပြစ်ကို မလွတ်ပေးခြင်းအဖြစ် ပေါ်လွင်သည်။
Verse 33
संविभज्य यदा भुड्क्ते नृपतिर्दुर्बलान् नरान् । तदा भवन्ति बलिन: स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा दुर्बल मनुष्योंको यथावश्यक वस्तुएँ देकर पीछे स्वयं भोजन करता है, तब वे दुर्बल मनुष्य बलवान हो जाते हैं। वह त्याग राजाका धर्म कहा गया है
ဥတတ္ထျာက ဆိုသည်– မင်းသည် အားနည်းသူတို့အား အစားအစာနှင့် လိုအပ်သည့် အထောက်အပံ့များကို အရင်ဆုံး ခွဲဝေပေးပြီးမှ မိမိ၏ အစာကို နောက်မှ စားသုံးလျှင်၊ အားမရှိသူတို့သည် အင်အားရှိလာကြသည်။ ဤသို့ ကိုယ်တိုင်ကို ထိန်းချုပ်၍ ပေးကမ်းခြင်းကို မင်း၏ ဓမ္မဟု ကြေညာထားသည်။
Verse 34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति । यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा समूचे राष्ट्रकी रक्षा करता है, डाकू और लुटेरोंको मार भगाता है तथा संग्राममें विजयी होता है, तब वह सब राजाका धर्म कहा जाता है
ဥတဿျက ပြောသည်– «ဘုရင်သည် နိုင်ငံတော်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ ဓားပြနှင့် လုယက်သူတို့ကို နှင်ထုတ်ကာ စစ်ပွဲ၌ အောင်မြင်သည့်အခါ ထိုအမှုတို့ကို ဘုရင်၏ ဓမ္မဟု ခေါ်ကြသည်»။
Verse 35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा | प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते,प्रिय-से-प्रिय व्यक्ति भी यदि क्रिया अथवा वाणीद्वारा पाप करे तो राजाको चाहिये कि उसे भी क्षमा न करे अर्थात् उसे भी यथायोग्य दण्ड दे। जो ऐसा बर्ताव है, वह राजाका धर्म कहलाता है
«မည်သူမဆို အပြစ်ကို လုပ်ရပ်ဖြင့်ဖြစ်စေ စကားဖြင့်ဖြစ်စေ ကျူးလွန်ရာ၌၊ ထိုသူသည် မိမိချစ်ခင်သူဖြစ်သော်လည်း ဘုရင်သည် မလျစ်လျူရှုသင့်။ အပြစ်ကို မလွတ်ငြိမ်းဘဲ တရားမျှတစွာ ဆုံးမဒဏ်ပေးခြင်းသည် ဘုရင်၏ ဓမ္မဟု ခေါ်သည်»။
Verse 36
यदा शारणिकानू् राजा पुत्रवत् परिरक्षति । भिनत्ति च न मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा व्यापारियोंकी पुत्रके समान रक्षा करता है और धर्मकी मर्यादाको भंग नहीं करता, तब वह भी राजाका धर्म कहलाता है
ဥတဿျက ပြောသည်– «ဘုရင်သည် ခိုလှုံလာသူတို့ကို မိမိသားသမီးကဲ့သို့ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ ဓမ္မနှင့် ဥပဒေစည်းကမ်းတို့၏ သတ်မှတ်ထားသော အကန့်အသတ်ကို မချိုးဖောက်လျှင် ထိုအကျင့်ကို ဘုရင်၏ ဓမ္မဟု ခေါ်ကြသည်»။
Verse 37
यदा5>प्तदक्षिणैर्यज्जैर्यजते श्रद्धयान्वित: । कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते,जब वह राग और द्वेषका अनादर करके पर्याप्त दक्षिणावाले यज्ञोंद्वारा श्रद्धापूर्वक यजन करता है, तब वह राजाका धर्म कहा जाता है
«ဘုရင်သည် ယုံကြည်သဒ္ဓာဖြင့် ယဇ်ပူဇော်မှုများကို ပြုလုပ်၍ ယဇ်ဒက္ခိဏာကို လုံလောက်စွာ ပေးကာ၊ လိုချင်တပ်မက်မှုနှင့် မုန်းတီးမှုတို့ကို လျစ်လျူရှု၍ ဆောင်ရွက်လျှင် ထိုအကျင့်ကို ဘုရင်၏ ဓမ္မဟု ခေါ်သည်»။
Verse 38
कृपणानाथवृद्धानां यदाश्रु परिमार्जति । हर्ष संजनयन् नृणां स राज्ञो धर्म उच्यते,जब वह दीन, अनाथ और वृद्धोंके आँसू पोंछता है और इस बर्तावद्वारा सब लोगोंके हृदयमें हर्ष उत्पन्न करता है, तब उसका वह सदभाव राजाका धर्म कहलाता है
ဥတဿျက ပြောသည်– «ဘုရင်သည် ဆင်းရဲသူ၊ အကာအကွယ်မဲ့သူနှင့် အိုမင်းသူတို့၏ မျက်ရည်ကို သုတ်ပေး၍ ထိုအကျင့်ကြောင့် လူထု၏ နှလုံးသား၌ ဝမ်းမြောက်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့်အခါ ထိုကရုဏာစိတ်ကို ဘုရင်၏ ဓမ္မဟု ခေါ်သည်»။
Verse 39
विवर्धयति मित्राणि तथारींश्षापि कर्षति । सम्पूजयति साधूंभश्व॒ स राज्ञो धर्म उच्यते,वह जो मित्रोंकी वृद्धि, शत्रुओंका नाश और साधु पुरुषोंका समादर करता है, उसे राजाका धर्म कहते हैं
ဥတတ္ထျက မိန့်ကြားသည်– မိတ်ဆွေများနှင့် မဟာမိတ်များကို တိုးပွားခိုင်မြဲစေ၍ ရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းလျော့နည်းစေကာ သီလဝါဒင်တို့ကို သင့်တော်စွာ ဂုဏ်ပြုလေးစားခြင်း—ဤအရာကိုပင် ရာဇဓမ္မဟု ခေါ်သည်။
Verse 40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति । पूजयेदतिथीन् भृत्यान् स राज्ञो धर्म उच्यते,राजा जो प्रेमपूर्वक सत्यका पालन करता है, प्रतिदिन भूदान देता है और अतिथियों तथा भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंका सत्कार करता है, वह राजाका धर्म कहलाता है
ဥတတ္ထျက ကြေညာသည်– ရာဇဓမ္မအမှန်တရားဟူသည် ဤသို့ပင် ဖြစ်သည်။ စေတနာကောင်းနှင့် ချစ်ခင်စိတ်ဖြင့် သစ္စာကို အမြဲထိန်းသိမ်း၍ နေ့စဉ် မြေယာကို ဒါနပြုကာ ဧည့်သည်များနှင့် မိမိအပေါ် အားကိုးရသူတို့ကို ဂုဏ်ပြုစောင့်ရှောက်ခြင်း—ဤသို့သော သစ္စာ၊ ရက်ရောမှုနှင့် လေးစားစောင့်ရှောက်မှုတို့ကိုပင် အုပ်ချုပ်သူ၏ ဖြောင့်မတ်သော တာဝန်ဟု ခေါ်သည်။
Verse 41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ अस्मिन् लोके परे चैव राजा स प्राप्रुते फलम्,जिसमें निग्रह* और अनुग्रहः दोनों प्रतिष्ठित हों, वह राजा इहलोक और परलोकमें मनोवांछित फल पाता है
ဥတတ္ထျက မိန့်ကြားသည်– အပြစ်ကို ထိန်းချုပ်တားဆီး၍ ဒဏ်ခတ်ခြင်း (နိဂ္ဂဟ) နှင့် ထိုက်တန်သူကို ကာကွယ်ကူညီ၍ ဆုချီးမြှင့်ခြင်း (အနုဂ္ဂဟ) တို့ နှစ်ပါးလုံး မင်း၌ ခိုင်မြဲစွာ တည်ရှိလျှင် ထိုမင်းသည် ဤလောကနှင့် နောက်လောက နှစ်ပါးလုံး၌ လိုလားသည့် အကျိုးကို ရရှိသည်။
Verse 42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धात: परमेश्वर: । संयच्छन् भवति प्राणानसंयच्छंस्तु पातुक:
ဥတတ္ထျက မိန့်ကြားသည်– “ယမသည် သီလဝါဒင်တို့၏ မင်းဖြစ်၏။ မာန္ဓာတೃသည် အမြင့်မြတ်သော အရှင်ဖြစ်၏။ ကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သူသည် အသက်ရှင်မှုကို ကာကွယ်သူ ဖြစ်လာ၏။ ထိန်းချုပ်မှုမရှိသူမူကား ဖျက်ဆီးသူ ဖြစ်လာ၏။”
Verse 43
मान्धाता! राजा दुष्टोंको दण्ड देनेके कारण यम तथा धार्मिकोंपर अनुग्रह करनेके कारण उनके लिये परमेश्वरके समान है। जब वह अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखता है, तब शासनमें समर्थ होता है और जब संयममें नहीं रखता, तब मर्यादासे नीचे गिर जाता है ।। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् सत्कृत्यानवमन्य च | यदा सम्यक् प्रगृह्नाति स राज्ञो धर्म उच्यते,जब राजा ऋत्विकू, पुरोहित और आचार्यका बिना अवहेलनाके सत्कार करके उनको उचित बर्तावके साथ अपनाता है, तब वह राजाका धर्म कहलाता है
ဥတတ္ထျက မိန့်ကြားသည်– “အို မာန္ဓာတṛာ၊ မင်းသည် မကောင်းသူတို့အပေါ် ဒဏ်ခတ်သောကြောင့် ယမကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သီလဝါဒင်တို့အပေါ် ကရုဏာအနုဂ္ဂဟ ပြုသောကြောင့် သူတို့အတွက် ဘုရားသခင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ မိမိအာရုံအင်္ဂါတို့ကို ထိန်းချုပ်ထားသော် အုပ်ချုပ်နိုင်စွမ်းရှိ၏။ မထိန်းချုပ်နိုင်သော် သင့်လျော်မှု၏ အကန့်အသတ်အောက်သို့ ကျဆင်း၏။ ထို့ပြင် မင်းသည် ရိတ்வိက် (ယဇ်ပူဇော်ပွဲဆောင်ရွက်သူ) များ၊ ပုရောဟိတ် (ရာဇပုရောဟိတ်) နှင့် အာစာရျ (ဆရာ) တို့ကို မထီမဲ့မြင်မပြုဘဲ လေးစားဂုဏ်ပြု၍ သင့်တော်သော အပြုအမူဖြင့် သူတို့၏ အကြံဉာဏ်နှင့် ဝန်ဆောင်မှုကို လက်ခံသော် ထိုအရာကိုပင် ရာဇဓမ္မဟု ခေါ်သည်။”
Verse 44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषत: । तथा राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत् प्रजा:,जैसे यमराज सभी प्राणियोंपर समानरूपसे शासन करते हैं, उसी प्रकार राजाको भी बिना किसी भेदभावके समस्त प्रजाओंपर विधिपूर्वक नियन्त्रण रखना चाहिये
ယမမင်းသည် သတ္တဝါအားလုံးကို ခွဲခြားမထားဘဲ တရားမျှတစွာ ထိန်းချုပ်အုပ်စိုးသကဲ့သို့၊ မင်းလည်း ထိုနည်းတူ ဓမ္မနှင့် ဥပဒေစည်းကမ်းအတိုင်း မခွဲခြားဘဲ ပြည်သူအားလုံးကို စည်းကမ်းတကျ ထိန်းသိမ်းအုပ်ချုပ်သင့်သည်။
Verse 45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते । स पश्यति च यं धर्म स धर्म: पुरुषर्षभ,पुरुषप्रवर! राजाकी उपमा सब प्रकारसे हजार नेत्रोंवाले इन्द्रसे दी जाती है; अतः राजा जिस धर्मको भलीभाँति समझकर निश्चित कर देता है वही श्रेष्ठ धर्म माना गया है
ဥတဿျက ဆိုသည်— «မင်းသည် အရာရာတွင် ထောင်မျက်စိရှိသော အိန္ဒြာနှင့် နှိုင်းယှဉ်ခံရ၏။ ထို့ကြောင့် လူတို့အထွတ်အမြတ်ရေ၊ မင်းက ဓမ္မကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်သိနားလည်၍ အတည်ပြုသတ်မှတ်လိုက်သမျှသည် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ဓမ္မဟု မှတ်ယူကြ၏»။
Verse 46
अप्रमादेन शिक्षेथा: क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् भूतानां चैव जिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा
ဥတဿျက ဆိုသည်— «မပျက်မကွက် သတိဖြင့် ကိုယ့်ကိုယ်ကို လေ့ကျင့်ပါ—သည်းခံခြင်း၊ ထင်ရှားသော နားလည်မှု၊ တည်ကြည်ခိုင်မာမှုနှင့် မှန်ကန်သော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မွေးမြူပါ။ ထို့ပြင် သတ္တဝါတို့၏ သဘောသဘာဝကို အမြဲ သိလိုစိတ်ထား၍ ကောင်းမှုနှင့် မကောင်းမှုကို အစဉ် ခွဲခြားသိမြင်ပါ»။
Verse 47
राजन! तुम सावधान होकर क्षमा, विवेक, धृति और बुद्धिकी शिक्षा ग्रहण करो। समस्त प्राणियोंकी शक्ति तथा भलाई-बुराईको भी सदा जाननेकी इच्छा करो ।। संग्रह: सर्वभूतानां दानं च मधुरं वच: । पौरजानपदाश्नैव गोप्तव्यास्ते यथासुखम्,समस्त प्राणियोंको अपने अनुकूल बनाये रखना, दान देना और मीठे वचन बोलना सीखो। नगर और बाहर गाँववाले लोगोंकी तुम्हें इस प्रकार रक्षा करनी चाहिये, जिससे उन्हें सुख मिले
ဥတဿျက ဆိုသည်— «အို မင်းကြီး၊ သတိထား၍ သည်းခံခြင်း၊ ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း၊ တည်ကြည်ခိုင်မာမှုနှင့် မှန်ကန်သော နားလည်မှုတို့၏ စည်းကမ်းကို သင်ယူပါ။ သတ္တဝါအားလုံး၏ အင်အားနှင့် သူတို့အတွက် အကျိုးရှိသလား အန္တရာယ်ရှိသလားကို အမြဲ သိလိုစိတ်ထားပါ။ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့်—အလှူဒါနနှင့် ချိုမြိန်သော စကားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို ကိုယ့်ဘက်သို့ ဆွဲဆောင်ပါ; မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးလက်ပြည်သူတို့ကိုလည်း သူတို့ သက်သာချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်အောင် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပါ»။
Verse 48
न जात्वदक्षो नृपति: प्रजा: शक्नोति रक्षितुम् | भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुष्करम्,तात! जो दक्ष नहीं है, वह राजा कभी प्रजाकी रक्षा नहीं कर सकता; क्योंकि यह राज्यका संचालनरूप अत्यंत दुष्कर कार्य बहुत बड़ा भार है
ဥတဿျက ဆိုသည်— «ချစ်သားရေ၊ ကျွမ်းကျင်မှုမရှိသော မင်းသည် ပြည်သူကို အမှန်တကယ် မကာကွယ်နိုင်။ အကြောင်းမူကား ‘မင်းအုပ်ချုပ်ခြင်း’ ဟူသော တာဝန်သည် အလွန်ခက်ခဲ၍ ထမ်းဆောင်ရသော ဝန်ကြီးမားလှ၏»။
Verse 49
तदण्डविन्नूषप: प्राज्ञ: शूर: शक्नोति रक्षितुम् । न हि शक््यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा,राज्यकी रक्षा तो वही राजा कर सकता है, जो बुद्धिमान् और शूरवीर होनेके साथ ही दण्ड देनेकी नीतिको भी जानता हो। जो दण्ड देनेसे हिचकता हो, वह नपुंसक और बुद्धिहीन नरेश कदापि राज्यकी रक्षा नहीं कर सकता
ဥတဿျက ပြောသည်– ဒဏ္ဍ (အပြစ်ပေးခြင်း) ကို သင့်လျော်စွာ အသုံးချတတ်သော ပညာရှိ၍ ရဲရင့်သည့် မင်းသာ နိုင်ငံကို ကာကွယ်နိုင်သည်။ ဒဏ္ဍမရှိသူဖြင့် နိုင်ငံကို မကာကွယ်နိုင်သကဲ့သို့၊ စည်းကမ်းကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် တွန့်ဆုတ်သော ကြောက်ရွံ့သူ၊ မပုရိသသဘောရှိသူ သို့မဟုတ် မဉာဏ်မရှိသော မင်းဖြင့်လည်း မကာကွယ်နိုင်။
Verse 50
अभिरूपै: कुले जातैर्दक्षेर्भक्तिर्बहुशुतैः । सर्वा बुद्धी: परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि,तुम्हें रूपवानू, कुलीन, कार्यदक्ष, राजभक्त एवं बहुज्ञ मन्त्रियोंक साथ रहकर तापसों और आश्रम-वासियोंकी भी सम्पूर्ण बुद्धियों (सारे विचारों) की परीक्षा करनी चाहिये
ဥတဿျက ပြောသည်– ရုပ်ရည်ကောင်း၍ မျိုးရိုးကောင်း၊ လုပ်ငန်းကျွမ်းကျင်၊ မင်းအပေါ် သစ္စာရှိပြီး ပညာရပ်များစွာ သိမြင်သော အမတ်များနှင့် ပေါင်းသင်းနေထိုင်လော့။ ထို့ပြင် တပသီများနှင့် အာရှရမ်နေထိုင်သူများအတွင်း၌ပင် သူတို့၏ ဉာဏ်ပညာနှင့် ရည်ရွယ်ချက်တို့ကို အပြည့်အဝ စိစစ်လေ့လာရမည်။
Verse 51
अतत्त्व॑ सर्वभूतानां धर्म वेत्स्यसि वै परम् । स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनड्क्ष्यति,ऐसा करनेसे तुमको सम्पूर्ण भूतोंके परम धर्मका ज्ञान हो जायगा; फिर स्वदेशमें रहो या परदेशमें, कहीं भी तुम्हारा धर्म नष्ट नहीं होगा
ဥတဿျက ပြောသည်– ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် သတ္တဝါအပေါင်းတို့အောက်ခံဖြစ်သော အမြင့်ဆုံးသော ဓမ္မကို သင် သိမြင်လာမည်။ ထို့နောက် ကိုယ့်ပြည်တွင်နေစေ၊ ပြည်ပတွင်နေစေ သင်၏ ဓမ္မသည် မပျက်မယွင်းတော့။
Verse 52
तस्मादर्थाच्च कामाच्च धर्म एवोत्तरो भवेत् । अस्मिल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते,इस तरह विचार करनेसे अर्थ और कामकी अपेक्षा धर्म ही श्रेष्ठ सिद्ध होता है। धर्मात्मा पुरुष इहलोकमें और परलोकमें भी सुख भोगता है
ထို့ကြောင့် မှန်ကန်စွာ စဉ်းစားသော် ဓမ္မတစ်ပါးတည်းသာ ဥစ္စာ (artha) နှင့် ဆန္ဒ (kāma) ထက် မြင့်မြတ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ ဓမ္မကို အခြေခံသောသူသည် ဤလောက၌လည်း၊ နောက်လောက၌လည်း ပျော်ရွှင်ခြင်းဖြင့် ရှင်သန်တိုးတက်သည်။
Verse 53
त्यजन्ति दारान् पुत्रांश्न मनुष्या: परिपूजिता: । संग्रहश्चवैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक्ू
ဥတဿျက ပြောသည်– ဂုဏ်သိက္ခာရှိ၍ လူအများက လေးစားချီးမြှောက်သောသူတို့ပင် မယားနှင့် သားသမီးတို့ကို စွန့်ပစ်သွားတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် အသက်ကို အမှန်တကယ် ထောက်ပံ့ပေးသောအရာများကို ပြုစုလော့– သတ္တဝါတို့အပေါ် စောင့်ရှောက်ကူညီခြင်း၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း၊ နှင့် ချိုသာညှိနှိုင်းသော စကားပြောခြင်း။
Verse 54
अप्रमादश्न शौचं च राज्ञों भूतिकरं महत् | एतेभ्यश्वैव मान्धात: सततं मा प्रमादिथा:
ဥတဿျက ပြောသည်– «မပေါ့ဆမှု (အပရမာဒ) နှင့် သန့်ရှင်းမှုသည် မင်းအတွက် အလွန်အကျိုးရှိ၍ စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ကောင်းကျိုးကို ဖြစ်စေသည်။ ထို့ကြောင့် မန္ဓာတရေ၊ မည်သည့်အခါမျှ မပေါ့ဆပါနှင့်»။
Verse 55
यदि मनुष्योंका सम्मान किया जाय तो वे सम्मान-दाताके हितके लिये अपने पुत्रों और स्त्रियोंको भी छोड़ देते हैं। समस्त प्राणियोंको अपने पक्षमें मिलाये रखना, दान देना, मीठे वचन बोलना, प्रमादका त्याग करना तथा बाहर और भीतरसे पवित्र रहना--से राजाका ऐश्वर्य बढ़ानेवाले बहुत बड़े साधन हैं। मान्धाता! तुम इन सब बातोंकी ओरसे कभी प्रमाद न करना ।। अप्रमत्तो भवेद् राजा छिद्रदर्शी परात्मनो: । नास्यच्छिद्रं पर: पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्,राजाको सदा सावधान रहना चाहिये। वह शत्रुका तथा अपना भी छिद्र देखे और यह प्रयत्न करे कि शत्रु मेरा छिद्र अच्छी तरह न देखने पाये; परंतु यदि शत्रुके छिठ्रों (दुर्बलताओं) का पता लग जाय तो वह उसपर चढ़ाई कर दे
ဥတဿျက ပြောသည်– «လူတို့ကို ဂုဏ်သိက္ခာဖြင့် ဆက်ဆံလျှင်၊ ဂုဏ်ပေးသူ၏ အကျိုးအတွက် မိမိတို့၏ သားသမီးနှင့် ဇနီးမယားကိုပင် စွန့်လွှတ်နိုင်ကြသည်။ သတ္တဝါအားလုံးကို မိမိဘက်သို့ ဆွဲဆောင်ထားခြင်း၊ လှူဒါန်းခြင်း၊ ချိုမြိန်သောစကား ပြောခြင်း၊ ပေါ့ဆမှုကို စွန့်ခြင်း၊ အပြင်အတွင်း သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စွာ နေထိုင်ခြင်း—ဤအရာတို့သည် မင်း၏ စည်းစိမ်အာဏာကို တိုးပွားစေသော အလွန်ကြီးမားသည့် နည်းလမ်းများဖြစ်သည်။ မန္ဓာတရေ၊ ဤအရာတို့၌ မည်သည့်အခါမျှ မပေါ့ဆပါနှင့်။ မင်းသည် အမြဲတမ်း သတိရှိရမည်၊ ရန်သူ၏ အားနည်းချက်နှင့် မိမိ၏ အားနည်းချက်ကိုပါ မြင်တတ်ရမည်။ ရန်သူက မိမိ၏ ချို့ယွင်းချက်ကို ထင်ရှားစွာ မမြင်နိုင်အောင် ကြိုးစားရမည်; သို့သော် ရန်သူ၏ အားနည်းချက်ကို သိရှိလျှင် ချက်ချင်း ဖိအားပေး၍ တိုက်ခိုက်ရမည်»။
Verse 56
एतद् वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च । राजर्षीणां च सर्वेषां तत् त्वमप्यनुपालय,इन्द्र, यम, वरुण तथा सम्पूर्ण राजर्षियोंका यही बर्ताव है, तुम भी इसका निरन्तर पालन करो
«ဤသည်မှာ ဝါသဝ (အိန္ဒြ)၊ ယမ၊ ဝရုဏတို့၏ တည်မြဲသော အကျင့်ဖြစ်ပြီး၊ ရာဇရိရှီတို့ အားလုံး၏ အကျင့်လည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သင်လည်း ဤစံနှုန်းကို အစဉ်အမြဲ ထိန်းသိမ်းလိုက်နာလော့»။
Verse 57
तत् कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् । आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमल्नाय पुरुषर्षभ,पुरुषप्रवर महाराज! राजर्षियोंद्वारा सेवित उस आचारका तुम पालन करो और शीघ्र ही प्रकाशयुक्त दिव्य मार्गका आश्रय लो
ဥတဿျက ပြောသည်– «မဟာမင်းကြီး၊ ရာဇရိရှီတို့က လိုက်နာထိန်းသိမ်းခဲ့သော မြင့်မြတ်သည့် အကျင့်ကို ကျင့်သုံးလော့။ လူတို့အနက် နွားထီးကဲ့သို့ ထူးချွန်သူရေ၊ အလင်းရောင်ပြည့်ဝသော ဒေဝလမ်းကြောင်းကို မြန်မြန် ဆည်းကပ်အမှီပြုလော့»။
Verse 58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत । देवर्षिपितृगन्धर्वा: कीर्तयन्ति महौजस:,भारत!+ महातेजस्वी देवता, ऋषि, पितर और गन्धर्व इहलोक और परलोकमें भी धर्मपरायण राजाके यशका गान करते रहते हैं
အို ဘာရတ၊ ဓမ္မအတိုင်း ကျင့်သုံးသော မင်းကို ဤလောက၌လည်း၊ သေပြီးနောက်လောက၌လည်း ချီးကျူးကြသည်။ တန်ခိုးကြီး၍ ဓမ္မတရားကို ထောက်ထားသော ထိုမင်း၏ ဂုဏ်သတင်းကို ဒေဝတားများ၊ ဒေဝရိရှီများ၊ ပိတရ်များနှင့် ဂန္ဓဗ္ဗများက အစဉ်မပြတ် သီဆိုကြ၏။
Verse 59
भीष्म उवाच स एवमुक्तो मान्धाता तेनोतथ्येन भारत । कृतवानविशड्कश्न एक: प्राप च मेदिनीम्,भीष्मजी कहते हैं--भरतनन्दन! उतथ्यके इस प्रकार उपदेश देनेपर मान्धाताने निःशंक होकर उनकी आज्ञाका पालन किया और सारी पृथ्वीका एकछत्र राज्य पा लिया
ဘီရှ္မက ပြော၏— «အို ဘာရတမျိုးနွယ်ဝင်၊ ဥတသျ၏ ညွှန်ကြားချက်ကို ထိုသို့ ခံယူပြီးနောက် မန္ဓာတာမင်းသည် မသံသယမရှိဘဲ သူ၏ အမိန့်ကို လိုက်နာဆောင်ရွက်하였다။ ထို့ကြောင့် သူတစ်ဦးတည်းကပင် မြေကြီးတစ်လွှားကို အထွေထွေ အာဏာပိုင်အဖြစ် အုပ်စိုးနိုင်ခဲ့သည်»။
Verse 60
भवानपि तथा सम्यड्मान्धातेव महीपते । धर्म कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि,पृथ्वीनाथ! मान्धाताकी ही भाँति तुम भी अच्छी तरह धर्मका पालन करते हुए इस पृथ्वीकी रक्षा करो; फिर तुम भी स्वर्गलोकमें स्थान प्राप्त कर लोगे
ဘီရှ္မက ပြော၏— «အို မင်းကြီး၊ သင်လည်း မန္ဓာတာကဲ့သို့ ဓမ္မကို မှန်ကန်စွာ ထိန်းသိမ်း၍ မြေကြီးကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လော့။ ဤသို့ ရာဇဝတ္တရားကို ဆောင်ရွက်ပါက ကောင်းကင်ဘုံ၌ နေရာရလိမ့်မည်၊ အို မြေပြင်၏ အရှင်»။
Verse 93
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि उतथ्यगीतासु एकनवतितमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မ အညွှန်းအပိုင်း၌—ဥတသျဂီတာ အပိုဒ်များအတွင်း အခန်း (၉၁) ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
How a ruler can employ daṇḍa (coercive authority) without sliding into adharmic harm—by aligning enforcement with protection, restraint, and impartial accountability.
Never disregard or injure the vulnerable; failure to protect them invites severe systemic and moral consequences, including destabilization of the polity and retributive ‘daiva-kṛta’ punishment.
Yes: Bhīṣma reports that Māndhātṛ attained success by following Utathya’s rājadharma, and he frames emulation of this conduct as yielding both effective protection of the realm and favorable posthumous attainment.