Adhyaya 303
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
Upa-parva: Mokṣadharma Parva (Liberation-Discourse Sub-Book)
Yājñavalkya articulates a Sāṃkhya-aligned clarification: the ‘nirguṇa’ (without qualities) cannot be straightforwardly made ‘saguṇa’ (qualified), and the correct account of ‘guṇavān’ and ‘aguṇa/nirguṇa’ depends on tattva-analysis. The chapter defines ‘avyakta’ as that which, through ignorance, repeatedly generates guṇa-configurations while not knowing the Self; it is characterized as non-sentient in this explanatory frame. A sequence of causal predicates is then enumerated—tattvadharmī, yonidharmī, prakṛtidharmī, bījadharmī, prasavadharmavān, and pralayadharmī—mapping how agency is imputed across principles (tattvas), wombs/origins (yonis), natures (prakṛtis), seeds (bījas), production (prasava), and dissolution (pralaya). The discourse then uses analogies (reed and fiber, insect and udumbara, fish and water, fire and its vessel, lotus and water) to argue for co-presence without contamination: distinct entities may coexist without essential entanglement. The chapter concludes by identifying this as an ‘excellent’ Sāṃkhya-darśana summary and signals a transition to the darśana of Yoga.
Chapter Arc: श्रोता के सामने एक सूक्ष्म प्रश्न रखा जाता है—निर्गुण, निरिन्द्रिय आत्मा होते हुए भी जीव अपने को कर्ता-भोक्ता क्यों मानता है और जन्म-जन्मान्तरों में क्यों भटकता है? → प्रकृति-संसर्ग से गुणों का संयोग बनता है; वही संयोग जीव को कभी तिर्यक्-योनियों में, कभी देव-लोक में, कभी मनुष्य-लोक में और कभी नरक में ले जाता है। यह आवागमन ‘गुणैः सह गुणक्षयात्’—गुणों के उदय-क्षय के चक्र से चलता रहता है। → रेशम के कीड़े का दृष्टान्त चरम बिन्दु बनता है—जैसे कीट अपने ही तन्तुओं से स्वयं को बाँध लेता है, वैसे ही जीव अपने ही गुण-जन्य संस्कारों, अहंकार और ममता के तन्तुओं से अपने को जकड़ लेता है; ‘मैं ही इन्द्रियाँ हूँ’ जैसी भ्रान्ति उसे व्रणवान-निर्व्रण, इन्द्रियवान-निरिन्द्रिय का उलटा अनुभव कराती है। → विवेक का संकेत दिया जाता है—जब तक तत्त्वज्ञान नहीं, तब तक प्रकृति से संयुक्त पुरुष मन को प्रिय लगने वाले आत्मरूप-से प्रतीत होने वाले गुणों में रमता है और उसी से देव-मनुष्य-नरक में बार-बार उपपत्ति होती है। एकान्त तट, निर्जन वन, पुण्य देवस्थान, सरोवर आदि का उल्लेख साधना-भूमि के रूप में आता है—जहाँ वैराग्य और विवेक जाग्रत हो सकते हैं। → ममता (स्त्री-पुत्र आदि) और संसर्ग में बँधा पुरुष सहस्र-सहस्र सर्ग-कोटियों तक नश्वर मूर्तियों में घूमता है—तो फिर उस बन्धन को काटने का निश्चित उपाय क्या है?
Shlokas
Verse 1
है ० बक। ] अति्ऑशाएड< ग्रयाधिकत्रिशततमो< ध्याय: प्रकृति-संसर्गके कारण जीवका अपनेको नाना प्रकारके कर्मोका कर्ता और भोक्ता मानना एवं नाना योनियोंमें बारंबार जन्म ग्रहण करना वसिष्ठ उवाच एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तते । देहाद् देहसलहस्राणि तथा समभिपद्यते,वसिष्ठजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार जीव बोधहीन होनेके कारण अज्ञानका ही अनुसरण करता है; इसीलिये उसे एक शरीरसे सहस्रों शरीरोंमें भ्रमण करना पड़ता है
ဝသိဋ္ဌက ပြော၏— «အို မင်းကြီး၊ ဤသို့ပင် အတ္တသည် မနိုးကြားသေးသဖြင့် အဝိဇ္ဇာကိုသာ လိုက်နာ၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ကိုယ်မှ တစ်ထောင်ပေါင်းများစွာသော ကိုယ်ခန္ဓာများသို့ ထပ်ခါထပ်ခါ ကူးပြောင်းလှည့်လည်ရ၏»။
Verse 2
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्वपि । उपपसद्यति संयोगाद् गुणै: सह गुणक्षयात्,वह गुणोंके साथ सम्बन्ध होनेसे उन्हीं गुणोंकी सामर्थ्यसे कभी सहस्रों बार तिर्यग्योनियोंमें और कभी देवताओं में जन्म लेता है
ဝသိဋ္ဌက ပြော၏— «ဂုဏ်သုံးပါး (guṇa) နှင့် ဆက်နွယ်ပေါင်းစည်းခြင်း၏ အားကြောင့်၊ ထိုဂုဏ်တို့သည် လျော့နည်းပြောင်းလဲသွားသကဲ့သို့ပင်၊ သတ္တဝါသည် ထပ်ခါထပ်ခါ မွေးဖွားရ၏—တစ်ခါတစ်ရံ တိရစ္ဆာန်ယိုးနီများတွင် ထောင်ပေါင်းများစွာကြိမ်၊ တစ်ခါတစ်ရံမှာတော့ နတ်တို့အကြား၌ပင် ဖြစ်၏»။
Verse 3
मानुषत्वाद् दिवं याति दिवो मानुष्यमेव च । मानुष्यान्निर यस्थानमानन्त्यं प्रतिपद्यते,कभी मानव-योनिसे स्वर्गलोकमें जाता है और कभी स्वर्गसे मनुष्यलोकमें लौट आता है। मनुष्यलोकसे कभी-कभी अनन्त नरकोंमें भी पड़ता है
ဝသိဋ္ဌက ပြော၏— «လူဖြစ်ခြင်းမှ ကောင်းကင်သို့ တက်ရောက်၏၊ ကောင်းကင်မှလည်း လူဘဝသို့ ပြန်လည်ရောက်၏။ ထို့ပြင် လူလောကမှ တစ်ခါတစ်ရံ အဆုံးမရှိသော နရကအိမ်ရာများသို့ပင် ကျရောက်တတ်၏—ဤသို့ ကံအကျိုးအကြောင်းအရ မြင့်နိမ့် လှည့်လည်သွားလာ၏»။
Verse 4
कोशकारो यथा<55त्मानं कीट: समवरुन्धति । सूत्रतन्तुगुणर्नित्यं तथायमगुणो गुणौ:,जैसे रेशमका कीड़ा अपने ही उत्पन्न किये हुए तन्तुओंसे अपनेको सब ओरसे बाँध लेता है, उसी प्रकार यह निर्गुण आत्मा भी अपने ही प्रकट किये हुए प्राकृत गुणोंसे बाँध जाता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်တော်မူသည်—ပိုးချည်ပိုးက မိမိထုတ်လုပ်သော ချည်မျှင်များဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အရပ်ရပ်မှ ပတ်လည်ပိတ်ကာ ချည်နှောင်သကဲ့သို့၊ အမှန်အားဖြင့် ဂုဏ်များကို ကျော်လွန်နေသော အတ္တမူလတရား (Self) သည်လည်း မိမိက ထင်ရှားစေသော ဂုဏ် (guṇa—ပကတိ၏ မုဒ်များ) များကြောင့်ပင် ချည်နှောင်ခံရသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် သီလနှင့် သတိကို တိုက်တွန်းသည်—ချည်နှောင်မှုသည် ပြင်ပမှသာ မဟုတ်ဘဲ မိမိ၏ အလေ့အထများနှင့် အတုအယောင်အတ္တသဘောကပင် ဖန်တီးလာခြင်းဖြစ်ပြီး၊ လွတ်မြောက်မှုသည် ဂုဏ်များကို ‘အတ္တမဟုတ်’ ဟု ခွဲခြားမြင်ခြင်းမှ စတင်သည်။
Verse 5
डन्ड्धमेति च निर्दन्द्धस्तासु तास्विह योनिषु । शीर्षरोगेडक्षिरोगे च दन््तशूले गलग्रहे,वह स्वयं सुख-दुःख आदि द्वन्द्ोंसे रहित होनेपर भी भिन्न-भिन्न योनियोंमें जन्म धारण करके सुख-दुःखको भोगता है। उसे कभी सिरमें दर्द होता, कभी आँख दुखती, कभी दाँतमें व्यथा होती और कभी गलेमें घेघा निकल आता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်တော်မူသည်—အမှန်အားဖြင့် အတ္တသည် ချည်နှောင်မှုကင်း၍ ဆန့်ကျင်ဘက်များ (အပျော်/အနာ) တို့က မထိခိုက်နိုင်သော်လည်း၊ ဤလောက၌ မိခင်ဝမ်းတစ်ဝမ်းပြီးတစ်ဝမ်း ကိုယ်ခန္ဓာကို ခံယူလာသဖြင့် အပျော်နှင့် အနာကို ခံစားရသည်။ ထို့ကြောင့် တစ်ခါတစ်ရံ ခေါင်းကိုက်ရောဂါ၊ တစ်ခါတစ်ရံ မျက်စိရောဂါ၊ တစ်ခါတစ်ရံ သွားကိုက်နာကျင်မှု၊ တစ်ခါတစ်ရံ လည်ချောင်းအနာအဆာတို့ကို ခံရကာ—ကိုယ်ခန္ဓာရှိသောဘဝသည် အတ္တ၏ မူလလွတ်လပ်မှုရှိသော်လည်း ကိုယ်ရောဂါဒုက္ခများမှ မလွတ်နိုင်ကြောင်းကို ပြသသည်။
Verse 6
जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके । श्वित्रकुछेअग्निदग्थे च सिध्मापस्मारयोरपि,इसी प्रकार वह जलोदर, तृषारोग, ज्वर, गलगण्ड (गलसूआ), विषूचिका (हैजा), सफेद कोढ़, अग्निदाह, सिथ्मा- (सफेद दाग या सेहँँवा), अपस्मार (मृगी) आदि रोगोंका शिकार होता रहता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်တော်မူသည်—လူသည် ပြင်းထန်သော ရောဂါအမျိုးမျိုးကို ခံရတတ်သည်။ ရေဖောင်းရောဂါ (dropsy/ascites)၊ အလွန်အမင်း ရေငတ်၍ ချို့ယွင်းပျက်စီးစေသောရောဂါ၊ ဖျားနာခြင်း၊ လည်ပင်းဖောင်း (goitre)၊ ကော်လရာဆန်သော ဝမ်းလျှောရောဂါ၊ အဖြူရောင် ကုဋ္ဌရောဂါ (white leprosy)၊ မီးလောင်ဒဏ်ရာ၊ sidhmā ဟုခေါ်သော အသားအရေ အရောင်ပျက်ရောဂါ၊ ထို့ပြင် မူးယစ်တက်ခြင်း (epilepsy) တိုင်အောင် ဖြစ်ပွားနိုင်သည်။ ဤနေရာ၌ ရှင်ပညာရှိသည် ကိုယ်ခန္ဓာဒုက္ခများသည် မညီမျှသောဘဝနှင့် ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်မှုမရှိခြင်း၏ အကျိုးဆက်ဖြစ်ကြောင်းကို ညွှန်ပြပြီး၊ ဓမ္မနှင့် စည်းကမ်းကို လျစ်လျူရှုခြင်းသည် သီလပျက်စီးမှုသာမက ကိုယ်ရောဂါဒုက္ခကိုပါ ခေါ်ဆောင်လာကြောင်း သင်ခန်းစာပေးသည်။
Verse 7
यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु । उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषो5प्यभिमन्यते,इनके सिवा और भी जितने प्रकारके प्रकृतिजन्य विचित्र रोग या द्वन्द्द देहधारियोंमें उत्पन्न होते हैं, उन सबसे यह अपनेको आक्रान्त मानता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်တော်မူသည်—“ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါတို့အတွင်း ပကတိမှ ပေါ်ပေါက်လာသော အမျိုးမျိုးသော ဆန့်ကျင်ဘက်အတွဲများ အခြားတော်တော်များများရှိသကဲ့သို့၊ ဤသူလည်း အတ္တမောဟကြောင့် ထိုအရာအားလုံးက မိမိကို ထိခိုက်နေသည်ဟု ထင်မှတ်လေသည်။”
Verse 8
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्वपि । अभिमन्यत्यभीमानात् तथैव सुकृतान्यपि,कभी अपनेको सहस्ौरों तिर्यग्योनियोंका जीव समझता है और कभी देवत्वका अभिमान धारण करता है तथा इसी अभिमानके कारण उन-उन शरीरोंद्वारा किये हुए कर्मोंका फल भी भोगता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်တော်မူသည်—အတ္တမာန်မှ ပေါက်ဖွားသော မောဟကြောင့် သတ္တဝါတစ်ဦးသည် တစ်ခါတစ်ရံ တိရစ္ဆာန်ယိုးနီ အထောင်ပေါင်းများစွာအနက်မှ သတ္တဝါတစ်ကောင်ဟု မိမိကိုယ်ကို သတ်မှတ်တတ်ပြီး၊ တစ်ခါတစ်ရံတွင်လည်း နတ်ဖြစ်ခြင်းကို ဂုဏ်ယူမာန်တက်တတ်သည်။ ထိုအတ္တမာန်တူညီသော အကြောင်းကြောင့်ပင်၊ ထိုထိုကိုယ်ခန္ဓာများဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့သော ကံ၏အကျိုး—ကောင်းကံတောင်ပါဝင်၍—ကိုလည်း မလွဲမသွေ ခံစားရသည်။
Verse 9
शुक्लवासाश्न दुर्वासा: शायी नित्यमधस्तथा । मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा,फलकी आशासे बँधा हुआ मनुष्य कभी नये-धुले सफेद वस्त्र पहनता है और कभी फटे-पुराने मैले वस्त्र धारण करता है, कभी पृथ्वीपर सोता है, कभी मेढकके समान हाथ- पैर सिकोड़कर शयन करता है, कभी वीरासनसे बैठता है और कभी खुले आकाशके नीचे। कभी चीर और वल्कल पहनता है, कभी ईंट और पत्थरपर सोता-बैठता है तो कभी काँटोंके बिछौनोंपर। कभी राख बिछाकर सोता है, कभी भूमिपर ही लेट जाता है, कभी किसी पेड़के नीचे पड़ा रहता है। कभी युद्धभूमिमें, कभी पानी और कीचड़में, कभी चौकियोंपर तथा कभी नाना प्रकारकी शय्याओंपर सोता है। कभी मूँजकी मेखला बाँधे कौपीन धारण करता है, कभी नंग-धड़ंग घूमता है। कभी रेशमी वस्त्र और कभी काला मृगचर्म पहनता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တခါတရံ သူသည် အသစ်လျှော်သန့်စင်ထားသော အဖြူရောင်အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၏၊ တခါတရံတွင်တော့ အညစ်အကြေးကပ်၍ စုတ်ပြဲဟောင်းနွမ်းသော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၏။ တခါတရံ မြေပြင်ပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်လဲလျောင်း၏၊ တခါတရံတွင်တော့ ဖားကဲ့သို့ လက်ခြေကို ချုံ့ကာ ကွေးလျောင်းအိပ်စက်၏။ တခါတရံ ဗီရာသန (vīrāsana) ဟုခေါ်သော သူရဲကောင်းထိုင်ပုံဖြင့် ထိုင်၏၊ တခါတရံတွင်တော့ မိုးကောင်းကင်အောက် အဖွင့်အလင်းတွင် နေထိုင်၏»။
Verse 10
चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च । इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा,फलकी आशासे बँधा हुआ मनुष्य कभी नये-धुले सफेद वस्त्र पहनता है और कभी फटे-पुराने मैले वस्त्र धारण करता है, कभी पृथ्वीपर सोता है, कभी मेढकके समान हाथ- पैर सिकोड़कर शयन करता है, कभी वीरासनसे बैठता है और कभी खुले आकाशके नीचे। कभी चीर और वल्कल पहनता है, कभी ईंट और पत्थरपर सोता-बैठता है तो कभी काँटोंके बिछौनोंपर। कभी राख बिछाकर सोता है, कभी भूमिपर ही लेट जाता है, कभी किसी पेड़के नीचे पड़ा रहता है। कभी युद्धभूमिमें, कभी पानी और कीचड़में, कभी चौकियोंपर तथा कभी नाना प्रकारकी शय्याओंपर सोता है। कभी मूँजकी मेखला बाँधे कौपीन धारण करता है, कभी नंग-धड़ंग घूमता है। कभी रेशमी वस्त्र और कभी काला मृगचर्म पहनता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တခါတရံ သူသည် စုတ်တံအဝတ်သာ ဝတ်ကာ မိုးကောင်းကင်အောက်တွင် အိပ်စက်နေထိုင်၏။ တခါတရံ လဲလျောင်း၏၊ တခါတရံတွင်တော့ ထိုင်နေခြင်းသာ ပြု၏။ တခါတရံ အုတ်ခင်းပေါ်ကို အိပ်ရာပြု၏၊ တခါတရံတွင်တော့ ဆူးခင်းပေါ်ကို အိပ်ရာပြု၏»။
Verse 11
भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्या तलेषु च । वीरस्थानाम्बुपड़के च शयनं फलकेषु च,फलकी आशासे बँधा हुआ मनुष्य कभी नये-धुले सफेद वस्त्र पहनता है और कभी फटे-पुराने मैले वस्त्र धारण करता है, कभी पृथ्वीपर सोता है, कभी मेढकके समान हाथ- पैर सिकोड़कर शयन करता है, कभी वीरासनसे बैठता है और कभी खुले आकाशके नीचे। कभी चीर और वल्कल पहनता है, कभी ईंट और पत्थरपर सोता-बैठता है तो कभी काँटोंके बिछौनोंपर। कभी राख बिछाकर सोता है, कभी भूमिपर ही लेट जाता है, कभी किसी पेड़के नीचे पड़ा रहता है। कभी युद्धभूमिमें, कभी पानी और कीचड़में, कभी चौकियोंपर तथा कभी नाना प्रकारकी शय्याओंपर सोता है। कभी मूँजकी मेखला बाँधे कौपीन धारण करता है, कभी नंग-धड़ंग घूमता है। कभी रेशमी वस्त्र और कभी काला मृगचर्म पहनता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «သူသည် ပြာနှင့် ကျောက်ပေါ်တွင် အိပ်ရာပြု၍ လဲလျောင်း၏။ တခါတရံ မြေပြင်တန်းတန်းနှင့် ခက်ခဲသော မြေကြမ်းပေါ်တွင် အိပ်စက်၏။ တခါတရံ ဗီရာသန (vīrāsana) အနေအထားဖြင့် အနားယူ၏။ တခါတရံ ရေနှင့် ရွံ့ထဲတွင် လဲလျောင်း၏။ တခါတရံ သစ်သားပြားများနှင့် ယာယီခင်းကျင်းထားသော အိပ်ရာပေါ်တွင် အိပ်စက်၏»။
Verse 12
विविधासु च शय्यासु फलगृद्धयान्वितस्तथा । मुज्जमेखलनग्नत्वं क्षौीमकृष्णाजिनानि च,फलकी आशासे बँधा हुआ मनुष्य कभी नये-धुले सफेद वस्त्र पहनता है और कभी फटे-पुराने मैले वस्त्र धारण करता है, कभी पृथ्वीपर सोता है, कभी मेढकके समान हाथ- पैर सिकोड़कर शयन करता है, कभी वीरासनसे बैठता है और कभी खुले आकाशके नीचे। कभी चीर और वल्कल पहनता है, कभी ईंट और पत्थरपर सोता-बैठता है तो कभी काँटोंके बिछौनोंपर। कभी राख बिछाकर सोता है, कभी भूमिपर ही लेट जाता है, कभी किसी पेड़के नीचे पड़ा रहता है। कभी युद्धभूमिमें, कभी पानी और कीचड़में, कभी चौकियोंपर तथा कभी नाना प्रकारकी शय्याओंपर सोता है। कभी मूँजकी मेखला बाँधे कौपीन धारण करता है, कभी नंग-धड़ंग घूमता है। कभी रेशमी वस्त्र और कभी काला मृगचर्म पहनता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အကျိုးफल (အသီးအပွင့်) ကို လိုလားတပ်မက်မှုကြောင့် စိတ်ချည်နှောင်ခံထားရသော လူသည် အမျိုးမျိုးသော အိပ်ရာများပေါ်တွင် အိပ်စက်၏။ အမြတ်ရလိုစိတ်ကြောင့် တခါတရံ မုဉ္ဇာမြက် (muñja) ခါးပတ်ကို ချည်ကာ လင်္ဂဝတ် (kaupīna) ကို ဝတ်၏၊ တခါတရံတွင်တော့ အဝတ်မဲ့အနေဖြင့် လှည့်လည်၏။ ယခုတခါ လင်နင်အဝတ်ကို ဝတ်ပြီး၊ ယခုတခါ ကာလမೃဂ (အနက်ရောင် သမင်) အရေကို ဝတ်ဆင်၏»။
Verse 13
शाणीवालपरीधानो व्याप्रचर्मपरिच्छद: । सिंहचर्मपरीधान: पट्टवासास्तथैव च,कभी सन या ऊनके बने वस्त्र धारण करता है। कभी व्याप्र या सिंहके चमड़ोंसे अपने अंगोंको ढँक लेता है। कभी रेशमी पीताम्बर पहनता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «သူသည် အပြင်ပန်းအဝတ်အစားအမျိုးမျိုးဖြင့် ပုံစံမျိုးစုံ ထင်ရှား၏—တခါတရံ လျှော် (hemp) သို့မဟုတ် သိုးမွှေးဖြင့် ပြုလုပ်သော အဝတ်ကို ဝတ်၏။ တခါတရံ ကျားအရေဖြင့် ကိုယ်ကို ဖုံးအုပ်၏။ တခါတရံ ခြင်္သေ့အရေကို ဝတ်၏။ ထို့ပြင် တခါတရံ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ပိုးထည်ကိုလည်း ဝတ်ဆင်၏»။
Verse 14
फलकं परिधानश्चल तथा कण्टकवस्त्रधूक् । कीटकावसनश्लैव चीरवासास्तथैव च,कभी फलकवस्त्र (भोजपत्रकी छाल), कभी साधारण वस्त्र और कभी कण्टकव्स्त्र धारण करता है। कभी कीड़ोंसे निकले हुए रेशमके मुलायम वस्त्र पहनता है तो कभी चिथड़े पहनकर रहता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တခါတရံ သူသည် သစ်ခွံအဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၏၊ တခါတရံ သာမန်အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၏၊ တခါတရံ မူးမြစ်ထိုးထွင်းသကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းသော အဝတ်ကိုပင် ဝတ်ဆင်၏။ တခါတရံ ပိုးမွှားတို့မှ ထွက်လာသော နူးညံ့သည့် ပိုးထည်ကို ဝတ်၏၊ တခါတရံမူ အဝတ်စုတ်အပြတ်များဖြင့်သာ နေထိုင်၏»။
Verse 15
वस्त्राणि चान्यानि बहुन्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् । भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च,वह अज्ञानी जीव इनके अतिरिक्त भी नाना प्रकारके वस्त्र पहनता, विचित्र-विचित्र भोजनोंके स्वाद लेता और भाँति-भाँतिके रत्न धारण करता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «မိုက်မဲသူသည် အဝတ်အစားအမျိုးမျိုး များစွာရှိခြင်းကို ဂုဏ်ယူတတ်၏။ အရသာစုံလင်၍ အလှဆင်ထားသော အစားအစာများကို လိုက်ရှာ၏။ ထို့ပြင် ရတနာအမျိုးမျိုးဖြင့် ကိုယ်ကို တန်ဆာဆင်၏—ဤအပြင်ပန်းရရှိမှုတို့ကိုသာ တန်ဖိုးနှင့် ချမ်းသာ၏ အမှန်ဟု မှားယွင်းစွာ ထင်မြင်လျက်ရှိ၏»။
Verse 16
एकरात्रान्तराशित्वमेककालिक भोजनम् । चतुर्थाष्टमकालश्नल पषछ्ठकालिक एव च,कभी एक रातका अन्तर देकर भोजन करता है, कभी दिन-रातमें एक बार अन्न ग्रहण करता है और कभी दिनके चौथे, छठे या आठवें पहरमें भोजन करता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «သူသည် အစားအစာကို တင်းကျပ်စွာ စည်းကမ်းထား၏—တခါတရံ တစ်ညကာလ ခြားပြီးမှ စား၏၊ တခါတရံ တစ်နေ့တစ်ညလုံးတွင် တစ်ကြိမ်သာ စား၏၊ ထို့ပြင် တခါတရံ နေ့၏ သတ်မှတ်အချိန်ပိုင်းများဖြစ်သည့် စတုတ္ထ၊ ဆဋ္ဌမ သို့မဟုတ် အဋ္ဌမ အချိန်ပိုင်းတွင်သာ စား၏»။
Verse 17
षड्रात्रभोजनश्लैव तथैवाष्टहभोजन: । सप्तरात्रदशाहारो द्वादशशाहिकभोजन:,कभी छ: रात बिताकर खाता है और कभी सात, आठ, दस अथवा बारह दिनोंके बाद अन्न ग्रहण करता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တစ်ဦးသည် ခြောက်ည ကျော်ပြီးမှသာ စား၏။ အခြားတစ်ဦးသည် ရှစ်ရက် ကျော်ပြီးမှ စား၏။ တစ်ဦးသည် ခုနစ်ည ကျော်ပြီးမှ သို့မဟုတ် ဆယ်ရက် ကျော်ပြီးမှ အစာယူ၏။ အခြားတစ်ဦးသည် ဆယ့်နှစ်ရက်တစ်ကြိမ်သာ စား၏»။
Verse 18
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च । वायुभक्षो<म्बुपिण्याकदधिगोमय भोजन:,कभी लगातार एक मासतक उपवास करता है। कभी फल खाकर रहता है और कभी कन्द-मूलके भोजनसे निर्वाह करता है। कभी पानी-हवा पीकर रह जाता है। कभी तिलकी खली, कभी दही और कभी गोबर खाकर ही रहता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «သူသည် ပြင်းထန်သော တပဿာဖြင့် နေထိုင်၏—တခါတရံ တစ်လပတ်လုံး ဆက်တိုက် အစာရှောင်၏။ တခါတရံ အမြစ်၊ ဥများဖြင့်သာ အသက်မွေး၏၊ သို့မဟုတ် အသီးအနှံသာ စား၏။ တခါတရံ လေ နှင့် ရေ တို့ပေါ်တွင်သာ အားထား၏။ ထို့ပြင် တခါတရံမှာတော့ နှမ်းကိတ် (နှမ်းအနှစ်ကျန်)၊ ဒိန်ချဉ် သို့မဟုတ် နွားချေးကိုပင် အစာအဖြစ် ယူ၏»။
Verse 19
गोमूत्रभोजनश्वैव शाकपुष्पाद एव च | शैवालभोजननश्चैव तथा5<चामेन वर्तयन्
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တပဿာကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးလျက်၊ သူသည် နွားဆီးကို အာဟာရအဖြစ် သောက်စားကာ၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့် ပန်းတို့ကိုလည်း စားသောက်၏။ ထို့အပြင် ရေထဲမှ အပင်များ (အယ်လ်ဂျီ/ရေမြက်) ကိုလည်း စားသောက်၍ ထိုသို့ အနည်းငယ်သော အာဟာရဖြင့်ပင် အသက်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနေ၏»။
Verse 20
कभी वह गोमूत्रका भोजन करनेवाला बनता है। कभी वह साग, फूल या सेवार खाता है तथा कभी जलका आचमन मात्र करके जीवन-निर्वाह करता है ।। वर्तयन् शीर्णपर्णैश्न प्रकीर्णफलभोजन: । विविधानि च कृच्छाणि सेवते सिद्धिकाड्क्षया
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တခါတရံ သူသည် နွားဆီးကိုသာ အာဟာရအဖြစ် ပြု၏။ တခါတရံ ဟင်းရွက်၊ ပန်း သို့မဟုတ် ရေမြက် (အယ်လ်ဂျီ) ကို စား၏။ တခါတရံ ရေကို အာစမန (သန့်စင်သောက်) သာ ပြု၍ အသက်မွေး၏။ ထို့ပြင် ခြောက်သွေ့သော အရွက်များနှင့် ပြန့်ကျဲကျသွားသော ကျသီးများကိုသာ စားသောက်ကာ၊ စိဒ္ဓိ (ဝိညာဉ်ရေး အောင်မြင်မှု) ကို လိုလားသဖြင့် အမျိုးမျိုးသော ပြင်းထန်သည့် တပဿာများကို ကျင့်သုံး၏»။
Verse 21
कभी सूखे पत्ते और पेड़से गिरे हुए फलोंको ही खाकर रह जाता है। इस प्रकार सिद्धि पानेकी अभिलाषासे वह नाना प्रकारके कठोर नियमोंका सेवन करता है ।। चान्द्रायणानि विधिवल्लिड्रानि विविधानि च । चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि,कभी विधिपूर्वक चान्द्रायण-व्रतका अनुष्ठान करता और अनेक प्रकारके धार्मिक चिह्न धारण करता है। कभी चारों आश्रमोंके मार्गपर चलता और कभी विपरीत पथका भी आश्रय लेता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တခါတရံ သူသည် ခြောက်သွေ့သော အရွက်များနှင့် သစ်ပင်မှ ကျသွားသော အသီးများကိုသာ စား၍ နေ၏။ စိဒ္ဓိကို လိုလားသဖြင့် အမျိုးမျိုးသော တင်းကျပ်သည့် စည်းကမ်းများကို ကျင့်သုံး၏။ တခါတရံ ဓမ္မနည်းလမ်းအတိုင်း စန္ဒြာယဏ (Cāndrāyaṇa) ဝ్రတကို ဆောင်ရွက်ကာ ဘာသာရေး အမှတ်အသားမျိုးစုံကိုလည်း ဆောင်၏။ တခါတရံ အာရှ్రమ လေးပါး၏ လမ်းစဉ်ကို လိုက်နာသော်လည်း တခါတရံ မသင့်လျော်သော ဆန့်ကျင်လမ်းကိုပါ ခိုလှုံသွားတတ်၏»။
Verse 22
उपाश्रमानप्यपरान् पाषण्डान् विविधानपि । विविक्ताश्न शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च,कभी नाना प्रकारके उपाश्रमों तथा भाँति-भाँतिके पाखण्डोंको अपनाता है। कभी एकान्तमें शिलाखण्डोंकी छायामें बैठता और कभी झरनोंके समीप निवास करता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «သူသည် အခြားအမျိုးအစားသော အာရှ్రమငယ်များကိုလည်း ခိုလှုံ၏၊ ပာရှဏ္ဍ (အယူဝါဒလွဲ/ဟေတရိုဒေါက်စ်) မျိုးစုံကိုလည်း လိုက်နာ၏။ တခါတရံ ကျောက်တုံးအရိပ်အောက်တွင် တိတ်ဆိတ်စွာ နေ၏။ တခါတရံ တောင်ရေစီး/ရေစမ်းအနီးတွင် နေထိုင်၏—အမြဲမတည်ငြိမ်ဘဲ ခိုလှုံရာတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ ပြောင်းလဲနေသကဲ့သို့»။
Verse 23
पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च | देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च,कभी नदियोंके एकान्त तटोंमें, कभी निर्जन वनोंमें, कभी पवित्र देवमन्दिरोंमें तथा कभी एकान्त सरोवरोंके आसपास रहता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တခါတရံ သူသည် တိတ်ဆိတ်သော မြစ်ကမ်းများတွင် နေ၏။ တခါတရံ လူမရှိသော တောအုပ်များတွင် နေ၏။ တခါတရံ သန့်ရှင်းသော ဒေဝတားဘုရားကျောင်းများတွင် နေ၏။ တခါတရံ တိတ်ဆိတ်သော ရေကန်များအနီးတွင် နေ၏—စိတ်ကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် အတွင်းသို့ ပြန်လည်စူးစမ်းရန် အထောက်အကူဖြစ်စေသော သန့်ရှင်းတိတ်ဆိတ်ရာနေရာများကို ရွေးချယ်နေ၏»။
Verse 24
विविक्ताश्नापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमा: । विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च,कभी पर्वतोंकी एकान्त गुफाओंमें, जो गृहके समान ही होती हैं, निवास करता है। उन स्थानोंमें नाना प्रकारके गोपनीय जप, व्रत, नियम, तप, यज्ञ तथा अन्य भाँति-भाँतिके कर्मोका अनुष्ठान करता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—တစ်ခါတစ်ရံ သူသည် အိမ်ကဲ့သို့သော တောင်တန်းအတွင်းရှိ တိတ်ဆိတ်သော ဂူများတွင် နေထိုင်၏။ ထိုနေရာများ၌ လျှို့ဝှက်သော ဇပ (မန္တရရွတ်ဖတ်ခြင်း) မျိုးစုံ၊ ဝရတ (သစ္စာကတိ) မျိုးစုံ၊ နိယမ (စည်းကမ်း)၊ တပ (အာစတီ)၊ ယဇ္ဉ (ယဇ္ဉပူဇော်) နှင့် အခြားသော ဓမ္မကမ္မများကို နည်းလမ်းနှင့် စည်းကမ်းအတိုင်း အမျိုးမျိုး ဆောင်ရွက်၏။
Verse 25
नियमान् विविधांश्वापि विविधानि तपांसि च । यज्ञांश्न विविधाकारान् विधींश्व विविधांस्तथा,कभी पर्वतोंकी एकान्त गुफाओंमें, जो गृहके समान ही होती हैं, निवास करता है। उन स्थानोंमें नाना प्रकारके गोपनीय जप, व्रत, नियम, तप, यज्ञ तथा अन्य भाँति-भाँतिके कर्मोका अनुष्ठान करता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“သူသည် စည်းကမ်းနှင့် ထိန်းချုပ်မှု (နိယမ) မျိုးစုံကို လိုက်နာ၍ အာစတီ (တပ) မျိုးစုံကိုလည်း ကျင့်၏။ ထို့ပြင် ပုံစံအမျိုးမျိုးသော ယဇ္ဉများကို ဆောင်ရွက်ပြီး သတ်မှတ်ထားသော ပူဇော်နည်းလမ်းများကိုလည်း မျိုးစုံအတိုင်း လိုက်နာ၏။ လျှို့ဝှက်သော ဇပ၊ ဝရတနှင့် စည်းကမ်းကျင့်သုံးမှုတို့ကို ဆက်လက်ပြုလုပ်ကာ အိမ်ကဲ့သို့သော တိတ်ဆိတ်သည့် တောင်ဂူများတွင် မကြာခဏ နေထိုင်၏။ ထိုသို့ တိတ်ဆိတ်မှုအတွင်း၌ စည်းကမ်းနှင့် နည်းလမ်းကို တိတိကျကျ လိုက်နာကာ ဓမ္မကမ္မအမျိုးမျိုးကို ဆောင်ရွက်၏။”
Verse 26
वणिक्ययथं द्विजं क्षत्रं वैश्यशूद्रांस्तथैव च । दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु,वह कभी व्यापार करता, कभी ब्राह्मण और क्षत्रियोंके कर्तव्यका पालन करता तथा कभी वैश्यों और शूद्रोंके कर्मोंका आश्रय लेता। दीन-दुखी और अन्धोंको नाना प्रकारके दान देता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“ကုန်သည်ကဲ့သို့ တစ်ခါတစ်ရံ ကုန်ကူးရောင်းဝယ်လုပ်၏။ တစ်ခါတစ်ရံ ဗြာဟ္မဏနှင့် က္ṣတ္ရိယတို့၏ တာဝန်ဓမ္မကို လိုက်နာ၏။ ထို့အပြင် တစ်ခါတစ်ရံ ဝိုင်ရှျနှင့် ရှူဒြတို့၏ အလုပ်အကိုင်များကိုလည်း ခံယူ၏။ ထို့နောက် ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သူများ—ဒုက္ခသည်၊ မျက်မမြင်၊ ဆင်းရဲသူနှင့် အခြားသူများထံသို့ အလှူဒါနကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ပေးကမ်း၏။”
Verse 27
अभिमन्यत्यसम्बोधात् तथैव त्रिविधान् गुणान् । सत्त्वं रजस्तमश्लैव धर्मार्थो काम एव च
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“အမှန်တကယ် နားလည်မှုမရှိခြင်းကြောင့် လူသည် သုံးမျိုးသော ဂုဏ (guṇa) — စတ္တဝ၊ ရဇ၊ တမ — ကို မိမိ၏ အတ္တဟု မှားယွင်းစွာ ထင်မြင်တတ်၏။ ထိုနည်းတူပင် ဘဝ၏ ရည်မှန်းချက်များဖြစ်သော ဓမ္မ၊ အರ್ಥ၊ ကာမတို့ကိုလည်း မိမိနှင့် တစ်သားတည်းဟု မှားယွင်းစွာ ခံယူတတ်၏။”
Verse 28
अज्ञानवश वह अपनेमें सत्त्व, रज, तम-इन त्रिविध गुणों और धर्म, अर्थ एवं कामका अभिमान कर लेता है ।। प्रकृत्या55त्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युत । स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रिया:
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“အဝိဇ္ဇာကြောင့် လူသည် အတ္တပေါ်သို့ သုံးမျိုးသော ဂုဏ—စတ္တဝ၊ ရဇ၊ တမ—ကို တင်တက်ကပ်လျက်၊ ထို့ပြင် ဓမ္မ၊ အರ್ಥ (ဥစ္စာ/အကျိုး) နှင့် ကာမ (အလိုဆန္ဒ/ပျော်ရွှင်မှု) ကို ‘ငါ့ဟာ’ ဟုလည်း ပိုင်ဆိုင်သကဲ့သို့ ခံယူ၏။ ထို့ကြောင့် ပရကృతိ (prakṛti) ၏ အင်အားကြောင့် မိမိကိုယ်ကို မျိုးစုံခွဲခြားကာ အမည်တပ်လျက်—svadhā နှင့် vaṣaṭ ကဲ့သို့သော ယဇ္ဉဝါကျများနှင့်လည်းကောင်း၊ svāhā ဟု အော်ဟစ်ခြင်းနှင့် နမസ്കာရ ပြုခြင်းကဲ့သို့သော အပြုအမူများနှင့်လည်းကောင်း မိမိကိုယ်ကို တစ်သားတည်းဟု ထင်မြင်ကာ၊ ထိုကန့်သတ်ထားသော အခန်းကဏ္ဍနှင့် လုပ်ရပ်များကို အတ္တအစစ်ဟု မှားယွင်းစွာ ယူဆ၏။”
Verse 29
इस प्रकार आत्मा प्रकृतिके द्वारा अपने ही स्वरूपके अनेक विभाग करता है। वह कभी स्वाहा, कभी स्वधा, कभी वषट्कार और कभी नमस्कारमें प्रवृत्त होता है ।। याजनाध्यापन दान तथैवाहु: प्रतिग्रहम् । यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤသို့ပင် အတ္တ (Self) သည် ပရကృతိ (Prakṛti) ကို အားကိုး၍ မိမိ၏ တစ်ခုတည်းသော သဘာဝကို လုပ်ဆောင်ချက်အမျိုးမျိုးအဖြစ် ခွဲခြားပေးသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ‘svāhā’ ဟူသော မန္တရားတွင် လှုပ်ရှား၍၊ တစ်ခါတစ်ရံ ‘svadhā’ တွင်၊ တစ်ခါတစ်ရံ ယဇ္ဉအော်ဟစ်သံ ‘vaṣaṭ’ တွင်၊ တစ်ခါတစ်ရံ ရိုသေကန်တော့ခြင်း (namaskāra) တွင် ပါဝင်လှုပ်ရှားသည်။ ထို့အတူ လူတို့က ယဇ္ဉပြုခြင်းနှင့် ယဇ္ဉပြုစေခြင်း၊ သင်ကြားခြင်း၊ ဒါနပေးခြင်းနှင့် လက်ခံယူခြင်းတို့ကိုလည်း ပြောကြသည်။ ယဇ္ဉပြုခြင်းနှင့် ဝေဒသင်ယူခြင်းတို့အပြင် အခြားတာဝန်များလည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပါယ်မှာ သဘာဝနှင့် လူမှု-ဘာသာရေးတာဝန်တို့မှတစ်ဆင့် ဖော်ထုတ်လာသောအခါ အတွင်းရှိ အတ္တတစ်ခုတည်းက အခန်းကဏ္ဍများနှင့် ပူဇော်ပွဲဆိုင်ရာ လုပ်ရပ်များအဖြစ် များစွာ ထင်ရှားလာခြင်းပင်»။
Verse 30
कभी यज्ञ करता और कराता, कभी वेद पढ़ता और पढ़ाता तथा कभी दान करता और प्रतिग्रह लेता है। इसी प्रकार वह दूसरे-दूसरे कार्य भी किया करता है ।। जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसने5पि च । शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहु: क्रियापथम्,कभी जन्म लेता, कभी मरता तथा कभी विवाद और संग्राममें प्रवृत्त रहता है। विद्वान् पुरुषोंका कहना है कि यह सब शुभाशुभ कर्ममार्ग है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တစ်ခါတစ်ရံ ယဇ္ဉကို ကိုယ်တိုင်ပြု၍ အခြားသူတို့ကိုလည်း ပြုစေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ဝေဒကို ဖတ်၍ သင်ကြားလည်း သင်ကြားစေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ဒါနပေး၍ လက်ခံယူလည်း လက်ခံယူသည်။ ထိုနည်းတူ အခြားအလုပ်အကိုင်များကိုလည်း ပြုတတ်သည်။ မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း၏ လှည့်ပတ်မှုအတွင်း၊ အငြင်းပွားမှုများအတွင်း၊ အကြမ်းဖက်မှုအတွင်းတောင်—ပညာရှိတို့က ဤအရာအားလုံးကို ‘ကမ္မမဂ္ဂ’ (လုပ်ရပ်၏လမ်း) ဟု ဆိုကြပြီး၊ ကောင်းနှင့် မကောင်း အကျိုးရလဒ်များ ရောနှောနေသော လုပ်ဆောင်မှု၏ နယ်ပယ်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်»။
Verse 31
प्रकृति: कुरुते देवी भव॑ प्रलयमेव च । दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैको&वतिष्ठते
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ပရကృతိ—သဘာဝ၏ ဒေဝီအင်အား—သည် ပေါ်ထွန်းခြင်း (ဖြစ်လာခြင်း) နှင့် ပျက်လဲခြင်း (ပရလယ) နှစ်မျိုးလုံးကို ဖြစ်စေသည်။ သို့သော် လှည့်ပတ်မှု၏ အဆုံးတွင် ဂုဏ်သုံးပါးတို့ ပြန်လည်စုပ်ယူခံရပြီးနောက် တစ်ပါးတည်းသော အရာသာ တည်မြဲနေသည်»။
Verse 32
एवमेषो5सकृत्पूर्व क्रीडार्थमभिमन्यते
ထို့ကြောင့် ယခင်ကကဲ့သို့ပင် မကြာခဏ ထပ်မံ၍ သူသည် ဤအရာကို ကစားပွဲတစ်ခုသာဟု ထင်မြင်ကာ—အလေးအနက် ချိန်ဆရမည့်အရာကို အပျော်အပါးအဖြစ်သာ သဘောထားသည်။
Verse 33
एवमेतां विकुर्वाण: सर्गप्रलयधर्मिणीम्,सृष्टि और प्रलय जिसके धर्म हैं, उस त्रिगुणमयी प्रकृतिको विकृत करके तीनों गुणोंका स्वामी आत्मा कर्ममार्गमें अनुरक्त और प्रवृत हो उस प्रकृतिके द्वारा होनेवाले प्रत्येक त्रिगुणात्मक कार्यको अपना मान लेता है
ဤသို့ စೃષ્ટိနှင့် ပရလယကို သဘာဝအဖြစ်ထားသော ပရကృతိကို ပြောင်းလဲစေခြင်းအားဖြင့်၊ ဂုဏ်သုံးပါး၏ အရှင်ဖြစ်သော်လည်း အတ္တသည် ကမ္မမဂ္ဂ၌ စွဲလမ်းကာ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားသည်။ ထိုပရကృతိမှတစ်ဆင့် ဂုဏ်သုံးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းလာသော အကျိုးသက်ရောက်မှုတိုင်းကို ‘ငါ့ဟာ’ ဟု မှတ်ယူလာသည်။
Verse 34
क्रियां कियापथे रक्तस्त्रिगुणां त्रिगुणाधिप: । क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदिति मन्यते,सृष्टि और प्रलय जिसके धर्म हैं, उस त्रिगुणमयी प्रकृतिको विकृत करके तीनों गुणोंका स्वामी आत्मा कर्ममार्गमें अनुरक्त और प्रवृत हो उस प्रकृतिके द्वारा होनेवाले प्रत्येक त्रिगुणात्मक कार्यको अपना मान लेता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– သုံးဂုဏ်၏ အရှင်ဖြစ်သော အတ္တမန်သည် ကမ္မလမ်းကြောင်း၌ ကပ်လျက်ဖြစ်လာသောအခါ၊ ဂုဏ်တို့မှ ပေါ်ထွန်းလာသော်လည်း ပရကృతီ၏ သုံးမျိုးသော လှုပ်ရှားမှုကို «ငါ့၏» ဟု ယူဆတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်လျက်ခြင်းကို ဓမ္မအဖြစ်ထားသော သဘာဝ၏ လုပ်ဆောင်မှုနှင့် ကိုယ်ကိုတစ်သားတည်းဟု သတ်မှတ်ကာ၊ ဂုဏ်ဖြင့်ပြုလုပ်သမျှ အကျိုးသက်ရောက်မှုတိုင်းကို မိမိ၏ ကမ္မနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဟု ခံယူသွားသည်။
Verse 35
प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो । रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा,प्रभो! प्रकृतिने इस सम्पूर्ण जगत्को अन्धा बना रखा है। उसीके संयोगसे समस्त पदार्थ अनेक प्रकारसे रजोगुण और तमोगुणसे व्याप्त हो रहे हैं
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အို အင်အားကြီးသူ၊ ပရကృతီကြောင့် ဤလောကတစ်ခုလုံးသည် မျက်ကန်းသကဲ့သို့ ဖြစ်လာရသည်။ သူမနှင့် ဆက်စပ်ခြင်းကြောင့် အရာအားလုံးသည် နည်းမျိုးစုံဖြင့် ရဇသနှင့် တမသ ဂုဏ်တို့က ပျံ့နှံ့လွှမ်းမိုးနေသည်»။
Verse 36
एवं द्वन्द्चान्यथैतानि समावर्तन्ति नित्यश: । ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति,इस प्रकार प्रकृतिकी प्रेरणासे स्वभावत: सुख-दुःखादि द्वन्द्"ोंकी सदा पुनरावृत्ति होती रहती है; किंतु जीवात्मा अज्ञानवश यह मान बैठता है कि ये सारे द्वन्द्ध मुझपर ही धावा करते हैं और मुझे इनसे निस्तार पानेकी चेष्टा करनी चाहिये। (ऐसा मानकर वह दुखी होता है) नरेश्वर! प्रकृतिसे संयुक्त हुआ पुरुष अज्ञानवश यह मान लेता है कि मैं देवलोकमें जाकर अपने समस्त प्रण्योंक फलका उपभोग करूँगा और पूर्वजन्मके किये हुए शुभाशुभ कर्मोंका जो फल प्रकट हो रहा है, उसे यहीं भोगूँगा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤသို့ဖြင့် သုခနှင့် ဒုက္ခကဲ့သို့သော ဆန့်ကျင်ဘက်အတွဲများသည် မိမိသဘာဝအတိုင်း အမြဲတမ်း ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းလာကြသည်။ သို့သော် ကိုယ်ခန္ဓာရှိ အတ္တမန်သည် အဝိဇ္ဇာကြောင့် ‘ဤအရာတို့သည် ငါ့အတွက်သာ ပေါ်လာသည်၊ ငါ့ကိုပင် တိုက်ခိုက်လာသည်’ ဟု ထင်မြင်သည်။ ထိုသို့ ကိုယ်ပိုင်အပေါ် ကျရောက်သော တိုက်ခိုက်မှုဟု ယူဆသဖြင့် စိတ်ဆင်းရဲကာ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ရန် စိုးရိမ်ပူပန်စွာ ကြိုးစားတတ်သည်။ အမှန်အားဖြင့် ပရကృతီနှင့် ပေါင်းစည်းနေသော ပုရုෂသည် မောဟကြောင့် ထိုသို့သော အယူအဆများကို တည်ဆောက်သည်—ဥပမာ ‘ငါသည် ဒေဝလောကသို့ သွား၍ ငါ့ကမ္မအားလုံး၏ အကျိုးကို ခံစားမည်’ သို့မဟုတ် ‘ယခင်ဘဝ၌ ပြုခဲ့သော ကောင်းမှုနှင့် မကောင်းမှုတို့၏ ထင်ရှားလာသော အကျိုးကို ဤနေရာ၌ပင် ခံစားရမည်’ ဟူ၍»။
Verse 37
निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप । मन्यते<यं हाबुद्धत्वात् तथैव सुकृतान्यपि,इस प्रकार प्रकृतिकी प्रेरणासे स्वभावत: सुख-दुःखादि द्वन्द्"ोंकी सदा पुनरावृत्ति होती रहती है; किंतु जीवात्मा अज्ञानवश यह मान बैठता है कि ये सारे द्वन्द्ध मुझपर ही धावा करते हैं और मुझे इनसे निस्तार पानेकी चेष्टा करनी चाहिये। (ऐसा मानकर वह दुखी होता है) नरेश्वर! प्रकृतिसे संयुक्त हुआ पुरुष अज्ञानवश यह मान लेता है कि मैं देवलोकमें जाकर अपने समस्त प्रण्योंक फलका उपभोग करूँगा और पूर्वजन्मके किये हुए शुभाशुभ कर्मोंका जो फल प्रकट हो रहा है, उसे यहीं भोगूँगा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အို လူတို့၏ အရှင်၊ နားလည်မှုမရှိခြင်းကြောင့် သူသည် ဤအခြေအနေများနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အတွဲများအားလုံးကို ‘ဖြတ်ကျော်’၍ လွတ်မြောက်ရမည်ဟု ထင်မြင်သည်။ ထို့အပြင် မိမိ၏ ကုသိုလ်ကမ္မများအပေါ်တွင်ပင် ထိုသို့ပဲ ထင်တတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပရကృతီက မောင်းနှင်သကဲ့သို့ သုခဒုက္ခစသည့် အတွဲများသည် မိမိအရှိန်အဟုန်ဖြင့် ထပ်ခါထပ်ခါ ပြန်လာနေသော်လည်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးချင်း၏ အတ္တမန်သည် အဝိဇ္ဇာကြောင့် ‘ငါ’ ပေါ်သို့ ကျရောက်သော တိုက်ခိုက်မှုဟု ယူဆကာ စိုးရိမ်ပူပန်စွာ လွန်မြောက်ရန် ကြိုးစားသည်။ ပရကృతီနှင့် ဆက်စပ်နေသဖြင့် သူသည် ‘ငါသည် ကောင်းကင်လောကသို့ သွား၍ ကမ္မအားလုံး၏ အကျိုးကို ခံစားမည်’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘ယခင်ဘဝက ကောင်းမကောင်း ကမ္မတို့၏ ထင်ရှားလာသော အကျိုးကို ဤနေရာ၌ပင် ခံရမည်’ ဟုလည်းကောင်း စိတ်ကူးကာ—အယူမှားခြင်းကြောင့် ဒုက္ခနှင့် ကိုယ်ကိုချည်နှောင်သွားသည်»။
Verse 38
भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै | इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम्,इस प्रकार प्रकृतिकी प्रेरणासे स्वभावत: सुख-दुःखादि द्वन्द्"ोंकी सदा पुनरावृत्ति होती रहती है; किंतु जीवात्मा अज्ञानवश यह मान बैठता है कि ये सारे द्वन्द्ध मुझपर ही धावा करते हैं और मुझे इनसे निस्तार पानेकी चेष्टा करनी चाहिये। (ऐसा मानकर वह दुखी होता है) नरेश्वर! प्रकृतिसे संयुक्त हुआ पुरुष अज्ञानवश यह मान लेता है कि मैं देवलोकमें जाकर अपने समस्त प्रण्योंक फलका उपभोग करूँगा और पूर्वजन्मके किये हुए शुभाशुभ कर्मोंका जो फल प्रकट हो रहा है, उसे यहीं भोगूँगा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «‘ဤအကျိုးများကို ဒေဝလောကသို့ သွားပြီးနောက် ငါက မဖြစ်မနေ ခံစားရမည်။ ထို့ပြင် ဤနေရာ၌ပင် ကောင်းမှုနှင့် မကောင်းမှုတို့၏ ပေါ်ထွန်းလာသော အကျိုးကို ငါခံစားမည်’ ဟု ထင်မြင်သည်။ ထို့ကြောင့် ပရကృతီက မောင်းနှင်သကဲ့သို့ သုခဒုက္ခစသည့် ဆန့်ကျင်ဘက်အတွဲများသည် မိမိသဘာဝအတိုင်း ထပ်ခါထပ်ခါ ပြန်လာနေသော်လည်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာရှိ အတ္တမန်သည် အဝိဇ္ဇာကြောင့် ‘ဤတိုက်ခိုက်မှုတို့သည် ငါ့အပေါ်သာ ဖြစ်သည်၊ ငါသည် ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ရန် ကြိုးစားရမည်’ ဟု ထင်တတ်သည်။ ပရကృతီနှင့် ဆက်စပ်နေသော မောဟပုရုෂသည် ‘ငါသည် ကောင်းကင်သို့ သွား၍ ကမ္မအားလုံး၏ အကျိုးကို ခံစားမည်။ ယခင်ဘဝက ကောင်းမကောင်း ကမ္မတို့၏ ပေါ်ထွန်းလာသော အကျိုးကို ဤနေရာ၌ပင် ငါခံရမည်’ ဟု စိတ်ကူးသည်»။
Verse 39
सुखमेव तु कर्तव्यं सकृत् कृत्वा सुखं मम । यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति,अब मुझे सुखके साधनभूत पुण्यका ही अनुष्ठान करना चाहिये। उसका एक बार भी अनुष्ठान कर लेनेपर मुझे आजीवन सुख मिलेगा तथा भविष्यमें भी प्रत्येक जन्ममें सुखकी प्राप्ति होती रहेगी
ငါသည် သုခကို ဖြစ်စေသော ကုသိုလ်ကိုသာ ကျင့်သုံးသင့်၏။ တစ်ကြိမ်တည်းပင် ပြုလုပ်ပြီးလျှင် ငါ့အတွက် တစ်ဘဝလုံး သုခရရှိမည်၊ အနာဂတ်၌လည်း မွေးဖွားသမျှ အမျိုးအစားတိုင်း၌ သုခကို ဆက်လက်ရရှိနေမည်။
Verse 40
भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्पनन्तकम् । महद् दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्,यदि इस जन्ममें मैं बुरे कर्म करूँगा तो मुझे यहाँ भी अनन्त दुःख भोगना पड़ेगा। यह मानव-जन्म महान् दुःखसे भरा हुआ है। इसके सिवा पापके फलसे नरकमें भी डूबना पड़ेगा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“ဤဘဝ၌ပင် မကောင်းသော ကမ္မကို ငါပြုလျှင် အဆုံးမရှိသော ဒုက္ခသည် ဤနေရာ၌ပင် ငါ့ထံသို့ ရောက်လာမည်။ လူဘဝဟူသည် အမှန်တကယ် ကြီးမားသော ဆင်းရဲဒုက္ခဖြင့် ပြည့်နှက်၏။ ထို့အပြင် အပြစ်၏ အကျိုးကြောင့် နရက၌လည်း နစ်မြုပ်ရမည်” ဟု။
Verse 41
निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुन: । मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुन:,नरकसे दीर्घकालके बाद छुटकारा मिलनेपर मैं पुनः मनुष्यलोकमें जन्म लूँगा। मानवयोनिसे पुण्यके फलस्वरूप देवयोनिमें जाऊँगा और वहाँसे पुण्य-क्षीण होनेपर पुनः मानव-शरीरमें जन्म लूँगा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“နရကမှပင် အချိန်ကာလတစ်ရပ်ကြာပြီးနောက် ငါသည် လူဘဝသို့ ပြန်လာမည်။ လူဘဝမှ ကုသိုလ်၏ အကျိုးကြောင့် ဒေဝဘဝကို ရောက်နိုင်၏။ ဒေဝဘဝမှလည်း ကုသိုလ်ကုန်ခမ်းသော် လူ့ခန္ဓာသို့ ထပ်မံ ပြန်လာရမည်” ဟု။
Verse 42
मनुष्यत्वाच्च निरयं प्यायेणोपगच्छति । य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मा55त्मगुणैवत:
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“လူဖြစ်ခြင်းကြောင့်ပင် သီလပျက်စီး၍ အလိုလိုက်စားခြင်းဖြင့် နရကသို့ ကျရောက်နိုင်၏။ သို့သော် ဤအမှန်တရားကို အမြဲသိမြင်နေသူ—အတ္တမဲ့သော သဘောကို အတ္တ၏ ဂုဏ်သတ္တိများရှိသကဲ့သို့ ထင်မြင်သော်လည်း—သတိပညာရှိ၍ ထိုဂုဏ်သတ္တိတို့၏ လှုပ်ရှားမှုအောက် မလိုက်ပါ” ဟု။
Verse 43
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते
“ငါ့ဟာ” ဟူသော မမတစိတ်ဖြင့် အမြဲဖုံးလွှမ်းနေသူသည် ထိုအခြေအနေ၌ပင် ချည်နှောင်ခံရ၍ ထိုနေရာ၌ပင် ထပ်ခါထပ်ခါ လှည့်ပတ်နေတတ်သည်—တွယ်တာမှုကို ကျော်လွန်၍ လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် မှန်ကန်သော သိမြင်မှုသို့ မရောက်နိုင်။
Verse 44
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်— «အကျိုးရလဒ်ကောင်းနှင့် မကောင်း နှစ်မျိုးလုံးကို ဖြစ်စေသော သဘောရှိသည့် ကမ္မကို မည်သူမဆို ပြုလုပ်လျှင်…»
Verse 45
स एवं फलमाप्रोति त्रिषु लोकेषु मुर्तिमान् । जो इस प्रकार शुभाशुभ फल देनेवाला कर्म करता है, वही तीनों लोकोंमें शरीर धारण करके इन उपर्युक्त फलोंको पाता है || ४४ $ ।। प्रकृति: कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् । प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा,वास्तवमें तो प्रकृति ही शुभाशुभ फल देनेवाले कर्मोका अनुष्ठान करती है और तीनों लोकोंमें इच्छानुसार विचरण करनेवाली वह प्रकृति ही उन कर्मोंका फल भोगती है (किंतु पुरुष अज्ञानके कारण कर्ता-भोक्ता बन जाता है)
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်— «သုံးလောကလုံးတွင် အကျိုးကို ရရှိသည်ဟု မြင်ရသူမှာ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော သတ္တဝါပင် ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် အမှန်တကယ်တော့ ကောင်းမကောင်း အကျိုးရလဒ်နှစ်မျိုးကို ဖြစ်စေသော ကမ္မကို ပြုလုပ်သူမှာ ပရကృతိ (ရုပ်ဝတ္ထုသဘာဝ) ပင် ဖြစ်ပြီး၊ သုံးလောကလုံးတွင် မိမိအလိုအတိုင်း လှုပ်ရှားသွားလာသော ထိုပရကృతိပင် ထိုကမ္မတို့၏ အကျိုးကို ခံစား၍ စားသုံးသည်။ ပုရုෂ (အတ္တ) သည် အဝိဇ္ဇာကြောင့် ကိုယ်ကိုယ်တိုင်ကို ပြုသူ၊ ခံစားသူဟု မှားယွင်းစွာ ထင်မြင်သည်။»
Verse 46
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वं देवलोके तथैव च । त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्रकृतानि ह,तिर्यग्योनि, मनुष्ययोनि तथा देवलोकमें देवयोनि ये कर्म-फल-भोगके तीन स्थान हैं। इन सबको प्राकृत समझो
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်— «တိရစ္ဆာန်ဘဝ၊ လူဘဝ၊ နှင့် နတ်လောက၌ နတ်ဘဝ—ဤသုံးပါးသည် ကမ္မ၏ အကျိုးကို ခံစားရသော နေရာသုံးခု ဖြစ်သည်။ ဤအရာအားလုံးကို ‘ပရကృత’ ဟူ၍ သိမှတ်လော့—ကိုယ်ခန္ဓာရှိဘဝ၏ သာမန်လမ်းစဉ်နှင့် သက်ဆိုင်သောအရာများ ဖြစ်သည်။»
Verse 47
अलिड्जा प्रकृतिं त्वाहुर्लिज्जिरनुमिमीमहे । तथैव पौरुषं लिड्रमनुमानाद्धि मन्यते,मुनिगण प्रकृतिको लिंगरहित बताते हैं; किंतु हमलोग विशेष हेतुओंके द्वारा ही उसका अनुमान कर सकते हैं। इसी प्रकार अनुमानद्वारा ही हमें पुरुषके स्वरूपका अर्थात् उसके होनेका ज्ञान होता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်— «မုနိတို့က ပရကృతိကို လက္ခဏာ (လိင်္ဂ) မရှိဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် ကျွန်ုပ်တို့သည် အထူးအကြောင်းရင်းများကို အခြေခံ၍ အနုမာနဖြင့်သာ ထိုအရာကို ခန့်မှန်းသိနိုင်သည်။ ထိုနည်းတူပင် ပုရုෂ၏ သဘောသဏ္ဌာန်—သို့မဟုတ် သူရှိနေခြင်း—ကိုလည်း အနုမာနဖြင့်သာ သိနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။»
Verse 48
स लिड्जान्तरमासाद्य प्राकृतं लिड्रमव्रण: । व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मण्यात्मनि मन्यते,पुरुष स्वयं छिद्ररहित होते हुए भी प्रकृतिनिर्मित चिह्स्वरूप विभिन्न शरीरोंका अवलम्बन करके हिद्रोंमें स्थित रहनेवाली इन्द्रियोंका अधिष्ठाता बनकर उन सबके कर्मोंको अपनेमें मान लेता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်— «ပုရုෂသည် ကိုယ်တိုင် အပေါက်အပြဲမရှိ၊ ချို့ယွင်းမှုမရှိသော်လည်း အခြား ‘လက္ခဏာ’ တစ်ခုကို ရောက်ရှိလာသည်—ပရကృతိက ဖန်တီးထားသော ကိုယ်ခန္ဓာပုံစံ ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အပေါက်တံခါးများ၌ တည်နေသော အင်ဒြိယများကို အုပ်စိုးသူအဖြစ် ရပ်တည်ကာ ထိုအင်ဒြိယတို့၏ လုပ်ဆောင်မှုကို မိမိ၏ ကမ္မဟု ထင်မြင်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝ၏ ကိရိယာများနှင့် ကိုယ်ကိုယ်တိုင် တစ်သားတည်းဟု ခံယူသဖြင့် အညစ်အကြေးကင်းသော အတ္တသည် ပြုသူ၊ ခံစားသူဟု ထင်မြင်ပေါ်လာသည်။»
Verse 49
श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाण्यथ । वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणी: सह,इस जगतमें श्रोत्र आदि पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ और वाक् आदि पाँच कर्मन्द्रियाँ अपने-अपने गुणोंके साथ गुणमय शरीरोंमें स्थित हैं
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤလောက၌ နားကြားခြင်းမှစ၍ အာရုံခံအင်္ဂါများအားလုံးနှင့်၊ စကားပြောခြင်းမှစ၍ လုပ်ဆောင်ရေးအင်္ဂါငါးပါးတို့သည် မိမိတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ ဂုဏ် (guṇa) များနှင့်သာ ဆက်နွယ်၍ လှုပ်ရှားလုပ်ကိုင်ကြသည်။ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသူသည် ထိုဂုဏ်များနှင့်အတူ ဂုဏ်တို့ဖြင့်ဖွဲ့စည်းထားသော ကိုယ်ခန္ဓာများမှတစ်ဆင့် လုပ်ဆောင်နေသည်»။
Verse 50
अहमेतानि वै सर्व मय्येतानीन्द्रियाणि ह । निरिन्द्रियो हि मनन््येत व्रणवानस्मि निर्व्रण:,किंतु यह जीव वास्तवमें इन्द्रियोंसे रहित है तो भी यह मानता है कि मैं ही ये सब कर्म करता हूँ और मुझमें ही सब इन्द्रियाँ हैं। इस प्रकार यह छिद्रशून्य होकर भी अपनेको छिद्रयुक्त मानता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အတ္တသည် အမှန်တကယ် အင်္ဂါအာရုံများမရှိသော်လည်း ‘ဤလုပ်ရပ်အားလုံးကို ငါပင် လုပ်သည်; ဤအင်္ဂါအာရုံတို့သည် ငါ့အတွင်း၌ ရှိသည်’ ဟု စိတ်ကူးယဉ်သည်။ ထို့ကြောင့် အပေါက်အပြဲမရှိ၊ ချို့ယွင်းမရှိသော်လည်း မိမိကိုယ်ကို အပေါက်အပြဲရှိသကဲ့သို့ မှားယွင်းထင်မြင်ကာ အာရုံမဲ့သော အတ္တကို ကိုယ်ခန္ဓာရှိ အကျိုးဆောင်အဖြစ် မှားယူလေသည်»။
Verse 51
अलिड़्ो लिड्रमात्मानमकाल: कालमात्मन: | असत्त्वं सत्त्वमात्मानमतत्त्वं तत््वमात्मन:,वह लिंग (सूक्ष्म) शरीरसे हीन होनेपर भी अपनेको उससे युक्त मानता है। कालधर्म (मृत्यु) से रहित होकर भी अपनेको कालधर्मी (मरणशील) समझता है। सत्त्वसे भिन्न होकर भी अपनेको सत्त्वरूप मानता है तथा महाभूतादि तत्त्वसे रहित होकर भी अपने आपको तत्त्वस्वरूप समझता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အတ္တသည် အမှန်တကယ် သုက္ခမကိုယ် (လိင်္ဂ-ရှရီရ) ဖြင့် အမှတ်အသားမခံရသော်လည်း ထိုအမှတ်အသားရှိသကဲ့သို့ ထင်မြင်သည်။ အကာလ (အချိန်မရှိ) ဖြစ်သော်လည်း အချိန်နှင့် သေခြင်းတရားအောက်၌ ရှိသကဲ့သို့ ယူဆသည်။ ဂုဏ်များကို ကျော်လွန်သော်လည်း စတ္တဝ (sattva) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသကဲ့သို့ ထင်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဘူတတို့နှင့် အခြား တတ္တဝများ မရှိသော်လည်း တတ္တဝတစ်ခုအဖြစ် မိမိကိုယ်ကို မှားယူသည်။ ဤမှားယွင်းသဘောပေါက်မှုကြောင့် သန့်ရှင်းသော အတ္တကို မဟုတ်သည့်အရာအဖြစ် ယူဆလာသည်»။
Verse 52
अमृत्युर्मुत्युमात्मानमचरश्नचरमात्मन: । अक्षेत्र: क्षेत्रमात्मानमसर्ग: सर्गमात्मन:,वह मृत्युसे सर्वथा रहित है तो भी अपनेको मृत्युग्रस्त मानता है। अचर होनेपर भी अपनेको चलने-फिरनेवाला मानता है। क्षेत्रसे भिन्न होनेपर भी अपनेको क्षेत्र मानता है। सृष्टिसे उसका कोई सम्बन्ध नहीं होनेपर भी सृष्टिको अपनी ही समझता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အမှန်တကယ် သေခြင်းမှ လွတ်ကင်းသော်လည်း မိမိကိုယ်ကို သေခြင်းအောက်၌ ရှိသကဲ့သို့ ထင်မြင်သည်။ မလှုပ်ရှားသူဖြစ်သော်လည်း လှုပ်ရှားသူဟု ယူဆသည်။ ‘က்ஷೇತ್ರ’ (ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ၎င်း၏အခြေအနေများ) နှင့် ကွဲပြားသော်လည်း ထိုကွင်းပြင်ကို မိမိဟု သတ်မှတ်ကပ်လျက်ရှိသည်။ ဖန်ဆင်းမှုနှင့် မသက်ဆိုင်သော်လည်း ဖန်ဆင်းမှုကို မိမိအဖြစ် ယူဆသည်။ ဤမှားယွင်းသဘောပေါက်မှုကြောင့် အတ္တကို မိမိက ထွန်းလင်းပေးသည့်အရာအဖြစ်ပင် မှားယူကာ၊ ချုပ်နှောင်မှုသည် အမှန်တရားမှ မဟုတ်ဘဲ မှားယွင်းသော အတ္တသတ်မှတ်မှုမှ ပေါက်ဖွားလာသည်»။
Verse 53
अतपास्तप आत्मानमगतिग्गतिमात्मन: । अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मन:,वह कभी तप नहीं करता तो भी अपनेको तपस्वी मानता है। कहीं गमन नहीं करता तो भी अपनेको आने-जानेवाला समझता है। संसाररहित होकर भी अपनेको संसारी और निर्भय होकर भी अपनेको भयभीत मानता है। यद्यपि वह अक्षर (अविनाशी) है तो भी अपनेको क्षर (नाशवान) समझता है तथा बुद्धिसे परे होनेपर भी बुद्धिमत्ताका अभिमान रखता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «တပ (အာစီတပ) မလုပ်သော်လည်း မိမိကိုယ်ကို တပသီဟု ထင်မြင်သည်။ အမှန်တကယ် မသွားမလာသော်လည်း ခရီးသွားဟု စိတ်ကူးသည်။ လောကီဖြစ်ပေါ်မှုမှ လွတ်ကင်းသော်လည်း လောကီသူဟု ယူဆသည်။ မကြောက်မရွံ့သော်လည်း ကြောက်ရွံ့နေသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် စိတ်၏ အတ္တကို မှားယွင်းသတ်မှတ်နိုင်သော အင်အားကို ပြသသည်—မိမိနှင့် မသက်ဆိုင်သော ဂုဏ်လက္ခဏာများကို ပုံဖော်ကပ်တင်ကာ၊ မလိုအပ်သော ချုပ်နှောင်မှုနှင့် ဒုက္ခကို မှားယွင်းသော ကိုယ်တိုင်အယူအဆများမှ ဖန်တီးလေသည်»။
Verse 54
अक्षर: क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते,वह कभी तप नहीं करता तो भी अपनेको तपस्वी मानता है। कहीं गमन नहीं करता तो भी अपनेको आने-जानेवाला समझता है। संसाररहित होकर भी अपनेको संसारी और निर्भय होकर भी अपनेको भयभीत मानता है। यद्यपि वह अक्षर (अविनाशी) है तो भी अपनेको क्षर (नाशवान) समझता है तथा बुद्धिसे परे होनेपर भी बुद्धिमत्ताका अभिमान रखता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်ကြားသည်—မပျက်မယွင်းသော အတ္တ (အက္ခရာ) ကို ခွဲခြားသိမြင်မှုမရှိသော ဉာဏ်က ပျက်စီးနိုင်သော (ခ္ဃရ) ဟု မှားယွင်းစွာ ထင်မြင်သည်။ တပဿာ မပြုသော်လည်း ကိုယ်ကို တပဿီဟု ထင်၏; ဘယ်မှ မသွားသော်လည်း ကိုယ်ကို သွားလာသူဟု ထင်၏။ လောကကပ်ငြိမှုကင်းသော်လည်း ကိုယ်ကို လောကီဟု ထင်၏; အမှန်တကယ် မကြောက်မရွံ့သော်လည်း ကိုယ်ကို ကြောက်ရွံ့သူဟု ထင်၏။ ထို့ကြောင့် အက္ခရာဖြစ်သော်လည်း ခ္ဃရဟု ထင်ကာ၊ ဉာဏ်၏ အလွန်တစ်ဖက်၌ ရှိသော်လည်း ဉာဏ်ကြီးဟု မာနထောင်သည်—ဤသည်မှာ အတ္တအပေါ် မောဟကြောင့် ဖြစ်သော သီလအမှား ဖြစ်သည်။
Verse 302
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें वायिष्ठ और करालजनकका संवादविषयक तीन सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သြရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော မောက္ခဓမ္မပရဝအတွင်း၊ ဝါယိဋ္ဌနှင့် ကရာလဇနက တို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုကို အကြောင်းအရာထားသည့် အခန်း ၃၀၂ ပြီးဆုံး၏။ ဤအဆုံးသတ်ကော်လိုဖွန်သည် လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် မှန်ကန်သောကျင့်ဝတ်အကြောင်း အကျယ်တဝင့် ဟောကြားရာတွင် သင်ကြားရေးဆန်သော အပြန်အလှန်ကို ပြီးမြောက်ကြောင်း အမှတ်အသားဖြစ်သည်။
Verse 303
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वसिष्ठकरालजनकसंवादे त्रयधिकत्रिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें वायिष्ठ और करालजनकका संवादविषयक तीन सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ သြရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မပရဝအတွင်း၊ ဝသိဋ္ဌနှင့် ကရာလဇနက တို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုသည် ဤနေရာတွင် အခန်း ၃၀၃ အဖြစ် ပြီးဆုံးသည်။ ဤကော်လိုဖွန်သည် လွတ်မြောက်ရေးဓမ္မကို အလယ်ထားသော သင်ကြားရေးအပိုင်းတစ်ပိုင်း ပြီးမြောက်ကြောင်းကို အမှတ်အသားပြု၍၊ ရဟန်းပညာရှိနှင့် မင်းကြီးတို့၏ စကားဝိုင်းမှတဆင့် သီလဉာဏ်ကို သီအိုရီမက လက်တွေ့ပညာအဖြစ် ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 316
रश्मिजालमिवादित्यस्तत् तत्काले नियच्छति । प्रकृतिदेवी ही जगत्की सृष्टि और प्रलय करती है। जैसे सूर्य प्रतिदिन प्रातःकाल अपनी किरणोंको सब ओर फैलाता और सायंकालमें अपने किरण-जालको समेट लेता है, वैसे ही आदिपुरुष ब्रह्मा अपने दिन--कल्पके आरम्भमें तीनों गुणोंका विस्तार करता और अन्तमें सबको समेटकर अकेला ही रह जाता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်ကြားသည်—“နေမင်းသည် အချိန်တန်လျှင် မိမိ၏ ရောင်ခြည်ကွန်ယက်ကို ပြန်လည်စုဆောင်းသကဲ့သို့၊ ပရကృతိ၏ သဗ္ဗဒေဝီသတ္တိသည် လောက၏ ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်ကွယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။ နေမင်းသည် နေ့စဉ် မနက်ခင်းတွင် ရောင်ခြည်များကို အရပ်ရပ်သို့ ဖြန့်ချီပြီး ညနေခင်းတွင် ရောင်ခြည်ကွန်ယက်ကို ပြန်လည်သိမ်းဆည်းသကဲ့သို့၊ အာဒိပုရုෂ ဘြဟ္မာသည် မိမိ၏ တစ်နေ့—ကလ္ပ—အစတွင် ဂုဏသုံးပါးကို ဖြန့်ချီကာ အဆုံးတွင် အရာအားလုံးကို ပြန်လည်စုဆောင်း၍ တစ်ဦးတည်းသာ ကျန်ရစ်သည်။”
Verse 326
आत्मरूपगुणानेतान् विविधान् हृदयप्रियान् । इस प्रकार प्रकृतिसे संयुक्त हुआ पुरुष तत्त्वज्ञान होनेसे पहले मनको प्रिय लगनेवाले नाना प्रकारके अपने व्यापारोंको क्रीड़ाके लिये बार-बार करता और उन्हें अपना कर्तव्य मानता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်ကြားသည်—“ကိုယ်တိုင်၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို ဆောင်သော မျိုးစုံသော ဂုဏ်သတ္တိများသည် နှလုံးသားကို နှစ်သက်စေ၏။ အမှန်တရားသိမြင်မှု မပေါ်ပေါက်မီတွင် ပရကృతိနှင့် ပေါင်းစည်းနေသော ပုရုෂသည် စိတ်နှစ်သက်ရာ အလုပ်အကိုင်မျိုးစုံကို ကစားသကဲ့သို့ ထပ်ခါထပ်ခါ ပြုလုပ်ပြီး၊ ထိုအရာတို့ကို မိမိ၏ တာဝန်ဟု ထင်မှတ်လာသည်။”
Verse 423
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते । इसी तरह बारी-बारीसे वह जीव मानव-योनिसे नरकमें (और नरकसे मानवयोनिमें) आता-जाता रहता है। आत्मासे भिन्न तथा आत्माके गुण चैतन्य आदिसे युक्त जो इन्द्रियोंका समुदाय शरीरमें ऐसी भावना रखता है कि “यह मैं हूँ” वही देवलोक, मनुष्यलोक, नरक तथा तिर्यग्योनिमें जाता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်တော်မူသည်— ထို (ကိုယ်တိုင်မဟုတ်သည့်အရာကို “ငါ” ဟုမှားယွင်းသတ်မှတ်ခြင်း) ကြောင့် ကိုယ်ရှိသတ္တဝါသည် နတ်လောကနှင့် လူလောက၌ မွေးဖွားရပြီး၊ နရကသို့လည်း ကျရောက်တတ်သည်။ ထို့ကြောင့် လူဘဝမှ နရကသို့၊ နရကမှ လူဘဝသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းကာ အကြိမ်ကြိမ် လှည့်လည်နေသည်။ အကြောင်းမှာ အတ္တမဟုတ်သည့် အာတ್ಮနှင့် ကွဲပြားသော ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်းရှိ အာရုံအင်္ဂါစုကို “ဤသည် ငါ” ဟု ယူဆထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 436
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु । स्त्री-पुत्र आदिके प्रति ममतासे बँधा हुआ पुरुष उन्हींके संसर्गमें रहकर सहसख्र-सहस्र कोटि सृष्टिपर्यन्त नश्वर शरीरोंमें ही सदा चक्कर लगाता रहता है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်တော်မူသည်— မယား၊ သားနှင့် ထိုကဲ့သို့သောသူတို့အပေါ် “ငါ့၏” ဟူသော ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်ဖြင့် ချည်နှောင်ခံရသော လူသည် သူတို့နှင့်ပင် ပေါင်းသင်းနေကာ၊ ထိုပတ်သက်မှုကြောင့်ပင် အဆုံးမရှိ လှည့်ပတ်နေသည်—ဖန်ဆင်းမှု အကြိမ်အရေအတွက် များစွာသော ကုဋေထောင်ထောင်ကို ဖြတ်သန်းသော်လည်း—သေခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်ရသော ပျက်စီးလွယ်သည့် ကိုယ်ခန္ဓာများထဲတွင်သာ အမြဲတမ်း လည်ပတ်နေ၏။
Frequently Asked Questions
It addresses how to speak accurately about ‘with qualities’ and ‘without qualities’ (guṇavān/nirguṇa) and how the ‘unmanifest’ (avyakta) is defined when agency and ignorance are analyzed at the level of tattvas.
Correct discernment separates the knowing principle from guṇa-driven processes: repeated production and dissolution belong to causal configurations, while the distinctness of the knower is illustrated through co-presence without contamination.
Yes. It explicitly frames the exposition as an ‘excellent’ summary of Sāṃkhya-darśana and then announces a forthcoming account of Yoga-darśana, positioning the chapter as a doctrinal bridge.