Adhyaya 17

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । कृत्वाऽभिषेकं तीर्थेषु यथावद्दत्त दक्षिणः । पूजयेच्च ततो देवं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्

Prahlāda berkata: “Setelah melaksanakan upacara mandi suci (abhiseka) di tīrtha-tīrtha dengan sempurna dan memberikan dakṣiṇā yang wajar, hendaklah kemudian menyembah Tuhan—Puruṣa Tertinggi yang dikenal sebagai Kṛṣṇa.”

Verse 2

ऋषय ऊचुः । पूजाविधिं तु कृष्णस्य श्रोतुकामाः समासतः । कथयाऽचरणोपेतं यथावद्दैत्यसत्तम

Para resi berkata: “Kami ingin mendengar secara ringkas tata cara pemujaan bagi Kṛṣṇa. Wahai yang terbaik di antara Daitya, jelaskanlah dengan tepat—lengkap dengan langkah-langkah amalan dan kepatuhan.”

Verse 3

द्वारपालाश्च के तत्र कः पूर्वं कश्च पृष्ठतः । पुरीयं सर्वतो दैत्य तिष्ठते केन पालिता

“Siapakah para penjaga pintu gerbang di sana? Siapa yang berdiri di hadapan dan siapa di belakang? Dan oleh siapakah kota ini dilindungi dari segala arah, wahai Daitya?”

Verse 4

आनुपूर्व्यात्समासेन पूजनीया यथाविधि । कथयस्व विधिज्ञोऽसि कृष्णैकचरणप्रियः

“Ceritakanlah secara berurutan dan ringkas bagaimana mereka harus dipuja menurut aturan yang benar. Berbicaralah—kerana engkau mengetahui tata-ritus dan hanya mencintai kaki suci Kṛṣṇa.”

Verse 5

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रूयतां पूजनं विप्राः श्रुतपूर्वं विधानतः । कलौ कृष्णस्य विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः

Śrī Prahlāda berkata: “Dengarlah, wahai para brāhmaṇa—aku akan menghuraikan pemujaan sebagaimana didengar dari tradisi dan menurut ketetapan. Dalam zaman Kali, wahai yang terbaik di antara brāhmaṇa, pemujaan Kṛṣṇa yang benar akan kujelaskan langkah demi langkah.”

Verse 6

पूर्वद्वारस्थितान्देवाञ्छुणुध्वं सुसमाहिताः । जयंतः प्रथमं पूज्यः सर्वपापहरः शुभः

Dengarlah dengan tumpuan penuh tentang para dewa yang ditempatkan di pintu timur. Jayanta hendaklah dipuja terlebih dahulu—pembawa keberkatan, lagi penghapus segala dosa.

Verse 7

स्थापितो देवराजेन पूजार्थं केशवस्य हि । तस्यैवानुचरान्वक्ष्ये तान्निबोधत सत्तमाः

Baginda telah didirikan oleh Raja para dewa demi tujuan pemujaan kepada Keśava. Kini akan aku nyatakan para pengiringnya—fahamilah dengan baik, wahai yang mulia.

Verse 8

वज्रनाभः सुनाभश्च वज्रबाहुर्महा हनुः । वज्रदंष्ट्रो वज्रधारी वज्रहा वज्रलोचनः

(Mereka ialah:) Vajranābha, Sunābha, Vajrabāhu, Mahāhanu, Vajradaṁṣṭra, Vajradhārī, Vajrahā, dan Vajralocana.

Verse 9

श्वेतमूर्धा श्वेतमाली जयन्तानुचराश्च ते । एते शस्त्रोद्यतकरा रक्षन्ते तमहर्निशम्

Śvetamūrdhā dan Śvetamālī juga merupakan pengiring Jayanta. Mereka, dengan senjata terangkat di tangan, menjaga tempat itu siang dan malam.

Verse 10

पूर्वद्वारे सुसंनद्धा जयन्तोद्देशकारिणः । पूर्वद्वारे च रक्षार्थं नरनाथो विनायकः

Di pintu timur, mereka yang melaksanakan perintah Jayanta berdiri lengkap bersenjata dan bersiap sedia. Dan untuk perlindungan pintu timur, ada juga Vināyaka, tuan bagi manusia.

Verse 11

तरुणार्कश्च वै सूर्यो देव्यो वै सहमातरः । ईश्वरश्चापि दुर्वासा नागराजस्तु तक्षकः

(Di sana juga ada) Taruṇārka dan Sūrya, dewa Matahari; para Dewi bersama para Ibu (Mātṛ); Īśvara; resi Durvāsā; serta Takṣaka, raja para nāga.

Verse 12

सेनानीः कार्तिकेयश्च राक्षसश्च महाहनुः । तत्र दीर्घनखोनाम दानवः सुप्रतिष्ठितः

(Di sana ada) panglima Kārtikeya; dan rākṣasa Mahāhanu. Di situ juga teguh bertempat seorang dānava bernama Dīrghanakha.

Verse 13

विश्वावसुश्च गन्धर्वो मेनका च वराप्सराः । सनत्कुमारसहितो वसिष्ठो भगवानृषिः

Viśvāvasu sang Gandharva; Menakā, Apsarā yang unggul; dan Bhagavān Ṛṣi Vasiṣṭha yang dimuliakan, bersama Sanatkumāra—makhluk-makhluk mulia ini (hadir sebagai penjaga suci).

Verse 14

एते पूज्याः पूर्वतस्तु न्यग्रोधश्च महाद्रुमः । पूर्वद्वारस्थिता ह्येत आग्नेयाञ्छृणुताथ मे

Mereka ini patut dipuja di sebelah timur; dan di sana berdiri pohon nyagrodha yang besar (beringin). Mereka ini ditempatkan di pintu gerbang timur. Sekarang dengarlah daripadaku tentang mereka yang berada di arah tenggara (Āgneya).

Verse 15

ज्वालामुखोऽथ रक्ताक्षः स्मशाननिलयः क्रथः । मांसादो रुधिराहारः कृष्णः कृष्णजटाधरः

Jvālāmukha; kemudian Raktākṣa; Kratha yang berdiam di tanah pembakaran mayat; Māṃsāda si pemakan daging; Rudhirāhāra si peminum darah; dan Kṛṣṇa yang berambut gimbal gelap—(mereka inilah penjaga garang bagi penjuru itu).

Verse 16

त्रासनो भञ्जनश्चैव ह्याग्न्येय्यां दिशि संस्थिताः । दिशं रक्षंति संनद्धा दक्षिणां शृणुताथ मे

Trāsana dan Bhañjana, yang ditempatkan di arah tenggara, berdiri bersenjata dan melindungi penjuru itu. Kini dengarlah daripadaku tentang arah selatan.

Verse 17

दण्डपाणिर्महानादः पाशहस्तः सुलोचनः । अनिवर्त्यक्रमश्चैव तथा दुंदुभिनिस्वनः

Daṇḍapāṇi, Mahānāda, Pāśahasta, Sulocana, Anivartyakrama, serta Duṃdubhinisvana—merekalah para penjaga yang dinamakan bagi penjuru itu.

Verse 18

खरस्वनो घर्घरवाक्तथा मौनप्रियः सदा । मल्लिकाक्षश्च एतेषां प्रणतो द्वारपालकः

Kharasvana, Ghargharavāk, dan Maunapriya yang sentiasa mencintai kesunyian; serta Mallikākṣa—dengan tunduk hormat—berkhidmat sebagai penjaga pintu bagi mereka.

Verse 19

दक्षिणद्वाररक्षार्थं दुन्दुभिश्च विनायकः । महिषार्कश्च वै सूर्यो भूषणश्च तथेश्वरः

Bagi melindungi pintu gerbang selatan ada Dundubhi dan Vināyaka; juga Mahiṣārka, Sūrya, Bhūṣaṇa, serta Īśvara yang dilantik sebagai penjaga.

Verse 20

चण्डिका च तथा देवी ह्यूर्द्ध्वबाहुश्च राक्षसः । पद्माक्षः क्षेत्रपालश्च नागश्चाश्वतरस्तथा

Juga Caṇḍikā sang Dewi; dan Rākṣasa Ūrddhvabāhu; Padmākṣa serta Kṣetrapāla; juga Nāga dan Aśvatara—mereka pun berdiri sebagai para penjaga.

Verse 21

चित्रांगदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः । यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः

Citrāṃgada, sang Gandharva, dan Urvaśī, Apsarā yang paling utama; demikian juga pohon Śāla yang gagah—disebut raja segala pepohon—turut ditegakkan di sana.

Verse 22

सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः । एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः

Sanātana, yang terunggul antara para ṛṣi, dan Agastya, pertapa agung—mereka ini, dengan hati tenang dan waspada, melindungi pintu gerbang di arah selatan (Yāmya).

Verse 23

गीतकृन्नर्तको नग्नः कंबली दहनप्रियः । हसनो नेत्रभंगश्च भ्रूविकारो विजृंभकः

“Gītakṛt, Nartaka, Nagna, Kaṃbalī, dan Dahanapriya; Hasana, Netrabhaṅga, Bhrūvikāra, dan Vijṛmbhaka”—mereka inilah para pengiring yang disebut sebagai sebahagian daripada bala pelindung ilahi.

Verse 24

मुशली प्रभुरेतेषां संनद्धो वर्तते द्विजाः । रक्षन्ति नैरृतीमाशां पश्चिमां शृणुतापरान्

“Wahai kaum dvija, Muśalī ialah tuan yang berperisai bagi para pengiring ini. Mereka menjaga penjuru barat daya (Nairṛti); kini dengarlah pula tentang mereka yang di arah barat.”

Verse 25

स्वस्तिकः शंखमूर्द्धा च नीलवासाः शुभाननः । पाशहस्तः शूलहस्त एकपादैकलोचनः

“Svastika; Śaṅkhamūrdhā; Nīlavāsā; Śubhānana; Pāśahasta; Śūlahasta; dan Ekapāda-Ekalocana”—demikianlah nama para penjaga yang disebutkan.

Verse 26

पश्चिमायां दिशि तथा पुष्पदन्तो विनायकः । उद्धवार्कश्च वै सूर्यः शिवः सत्राजितेश्वरः

Di arah barat terdapat Puṣpadanta Vināyaka; Uddhavārka; juga Dewa Surya; serta Śiva yang dikenali sebagai Satrājiteśvara.

Verse 27

तुंबरुर्नामगन्धर्वो घृताची च वराप्सराः । महोदरश्च नागेन्द्रो राक्षसश्च घटोत्कचः

Ada Gandharva bernama Tuṃbaru; dan Ghṛtācī, Apsaras yang unggul; Mahodara, raja para Nāga; serta Rākṣasa Ghaṭotkaca.

Verse 28

दैत्यः पञ्चजनोनाम ऋषिः कश्यप एव च । देवी कपालिनीनाम अश्वत्थस्तु महाद्रुमः

Ada Daitya bernama Pañcajana; dan Ṛṣi Kaśyapa; Dewi bernama Kapālinī; serta Aśvattha (pokok ara suci), sebatang pohon agung.

Verse 29

कपिलः क्षेत्रपालश्च प्रतीचीं पाति वै दिशम् । नमस्कार्यास्तथा पूज्या वायव्यो शृणुतापरान्

Kapila dan Kṣetrapāla benar-benar melindungi penjuru barat. Mereka wajar disembah dengan salam hormat dan dipuja. Sekarang dengarlah pula para penjaga arah barat-laut (Vāyavya).

Verse 30

भंजनो भैरवश्चैव कालिकोऽथ घटोदरः । झंझकामर्दनः पिंगो रुरुः सर्वभुजोव्रणी

Mereka ialah: Bhaṃjana dan Bhairava; kemudian Kālika dan Ghaṭodara; Jhaṃjhakāmardana, Piṅga, Ruru, serta Sarvabhujovraṇī.

Verse 31

सुपार्श्वः प्रभुरेतेषां संनद्धः पालयन्दिशम् । उदीच्यां दिशि विप्रेन्द्राः श्यामलश्च गणाधिपः

Supārśva, tuan berperisai bagi mereka ini, melindungi penjuru itu. Di arah utara, wahai yang terbaik antara para brāhmaṇa, ada Śyāmala, ketua dalam kalangan Gaṇa.

Verse 32

मन्वन्तको विरूपाक्षो गोलकः श्वेत संप्लुतः । उन्मत्तः प्रभुरेतेषामुदीच्यां पालयन्दिशम्

Manvantaka, Virūpākṣa, Golaka, Śveta dan Saṃpluta—Unmatta ialah tuan bagi mereka ini, melindungi penjuru utara.

Verse 33

मूलस्थानश्च वै सूर्य्य इन्द्रेशश्च महेश्वरः । देवी कण्ठेश्वरीनाम क्षेत्रपालश्च खञ्जनः

Di Mūlasthāna berdiri Sūrya; dan Indreśa ialah Maheśvara. Di sana hadir Dewi bernama Kaṇṭheśvarī, dan penjaga kawasan suci (kṣetrapāla) ialah Khañjana.

Verse 34

वासुकिर्नागराजश्च कूर्मपृष्ठश्च दानवः । सनकश्च ऋषिश्रेष्ठो गोलको राक्षसस्तथा

Vāsuki, raja para Nāga; Kūrmapṛṣṭha, sang Dānava; Sanaka, yang terbaik antara para ṛṣi; dan juga Golaka, sang Rākṣasa—mereka ini pun ditempatkan di sana sebagai kehadiran yang dimuliakan.

Verse 35

नारदोनाम गन्धर्वो रंभा चैव वराप्सराः । एते पूज्याः प्रयत्नेन प्लक्षोनाम महाद्रुमः

Seorang Gandharva bernama Nārada, dan Rambhā, Apsarā yang unggul—mereka ini hendaklah dipuja dengan bersungguh-sungguh; demikian juga pohon besar bernama Plakṣa.

Verse 36

यक्षेशः सवितानाम श्यामः पूज्यः प्रयत्नतः । ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः स्थिता ये तान्वदाम्यहम्

Yakṣeśa, yang bernama Savitā dan juga Śyāma, hendaklah dipuja dengan tekun. Wahai brahmana yang utama, kini akan kukhabarkan tentang mereka yang bersemayam di arah timur laut.

Verse 37

दुर्धरो भैरवारावः किंकिणीको महाबलः । करालो विकटो मूलो बलिभुक्तो बलिप्रियः

Durdhara, Bhairavārāva, Kiṃkiṇīka yang maha kuat; Karāla, Vikaṭa, Mūla—Balibhukta dan Balipriya: inilah para penjaga yang dahsyat di kawasan suci.

Verse 38

एतेषां क्षेत्रपालानां सस्त्रीणां च द्विजोत्तमाः । नेता प्रभु श्च स्वामी च जयन्तः पालकस्तथा

Wahai yang terbaik di antara kaum dwija, bagi para penjaga wilayah ini beserta para permaisuri mereka, Jayanta ialah pemimpin, tuan, penguasa, dan juga pelindung yang mengawasi.

Verse 39

निगृह्णात्यनुगृह्णाति रक्षिता पुरवासिनाम् । जयन्तादेशमादाय ते दुष्टान्घातयन्ति च

Mereka menahan dan juga mengurniai rahmat, sebagai pelindung para penghuni kota. Dengan menerima titah Jayanta, mereka pun menumpas orang-orang jahat.

Verse 40

नागस्थलस्थितः स्वामी जयन्तः पालकः सदा । नागराजैः परिवृतः पूजनीयः प्रयत्नतः

Tuan Jayanta, pelindung yang sentiasa, bersemayam di Nāgasthala. Dikelilingi para raja ular (Nāgarāja), baginda wajar dipuja dengan sungguh-sungguh.

Verse 41

मांसप्रियमुखाश्चैत ऐशानीं पांति वै दिशम् । सहस्रशीर्षको देवः शेषो नागस्थलस्थितः । अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकः पद्म एव च

Para penjaga ini—berwajah garang dan gemar daging—sesungguhnya melindungi penjuru timur laut. Dewa Śeṣa yang berkepala seribu bersemayam di Nāgasthala; dan ada pula Ananta, Vāsuki, Takṣaka, serta Padma.

Verse 42

शंखः कंबलकश्चैव नागश्चाश्वतरस्तथा । मुक्तकः कालियश्चैव जनकोऽथापराजितः

Śaṅkha dan Kaṃbalaka; Nāga dan Aśvatara juga; Muktaka dan Kāliya; kemudian Janaka dan Aparājita—mereka ini juga termasuk dalam bala tentera nāga di kawasan suci itu.

Verse 43

कर्कोटकमुखा नागास्ते च सन्ति सहस्रशः । ते पूज्या गंधपुष्पैश्च बलिभिर्धूपदीपकैः

Ada makhluk ular suci (nāga) yang dipimpin oleh Karkoṭaka, jumlahnya benar-benar beribu-ribu. Mereka patut dipuja dengan persembahan harum dan bunga, dengan persembahan bali, serta dengan dupa dan pelita.

Verse 44

पायसेन च मांसेन ह्यन्नाद्यैः सुरया तथा । ततः संपूज्य देवशं जयंतं रक्षिणां वरम्

Dengan bubur susu manis (pāyasa), dengan daging, dengan pelbagai makanan, dan juga dengan arak—kemudian, setelah memuja Jayanta dengan sempurna, pemimpin ilahi dan yang utama di antara para pelindung.

Verse 45

गंध पुष्पोपहारैश्च धूपवस्त्रादिभूषणैः । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः कृष्णं देवकिनन्दनम् । संपूज्यः प्रथमं तत्र गणेशो रुक्मिसंज्ञकः

Dengan persembahan harum dan bunga, dengan dupa, pakaian dan perhiasan lain—kemudian, wahai yang terbaik di antara kaum dwija, pergilah kepada Kṛṣṇa, putera Devakī. Di sana, terlebih dahulu hendaklah dipuja Gaṇeśa yang dikenali dengan nama “Rukmi” dengan sempurna.

Verse 46

ऋषय ऊचुः । कथं स रुक्मिदैत्येन्द्रो यो दुष्टो गणतां गतः । साक्षाद्भगवतो द्वारि प्रत्यहं पूज्यते नरः

Para resi berkata: Bagaimanakah Rukmī, ketua para daitya—walau jahat—dapat mencapai kedudukan sebagai “Gaṇa”, lalu dipuja setiap hari tepat di pintu gerbang Bhagavān sendiri?

Verse 47

श्रीप्रह्लाद उवाच । कृष्णाय रुक्मिणीं दातुं यदा भीष्मक उद्यतः । तद्द्वेषात्क्रोधसंयुक्तो रुक्मी चैद्यममन्यत

Śrī Prahlāda berkata: Ketika Bhīṣmaka bersiap untuk menyerahkan Rukmiṇī kepada Kṛṣṇa, maka Rukmī—diliputi amarah kerana kebencian itu—menganggap (Kṛṣṇa) sebagai musuh.

Verse 48

यदा जहार भगवान्रुक्मिणीमंबिकालयात् । सर्वान्विद्राव्य वै भूपाञ्जरासन्धमुखान्रणे

Ketika Bhagavān membawa pergi Rukmiṇī dari kuil Ambikā, Baginda telah memukul mundur semua raja—diketuai Jarāsandha—dalam medan perang.

Verse 49

तदा रुक्मी महाबाहुर्भीष्मकस्य सुतो बली । नाहत्वा विनिवर्तिष्ये तमहं यादवं रणे

Ketika itu Rukmī yang berlengan perkasa, putera Bhīṣmaka yang gagah, berseru: “Selagi aku belum menewaskan Yādava itu di medan perang, aku tidak akan berpatah balik.”

Verse 50

प्रतिज्ञां सर्वभूपानां शृण्वतां कृतवान्द्विजाः । एवमुक्त्वा स सन्नद्धो युद्धाय परिधावितः

Wahai para brāhmaṇa, ikrar itu dibuatnya ketika semua raja sedang mendengar. Setelah berkata demikian, dia pun bersenjata lengkap lalu meluru menuju peperangan.

Verse 51

अक्षौहिण्या दलेनैवायुद्ध्यत्कृष्णेन भो द्विजाः । स युध्यमानः कृष्णेन वध्यमानो हतौजसः

Wahai para brāhmaṇa, dia bertempur dengan Śrī Kṛṣṇa, yang hanya diiringi satu bahagian pasukan akṣauhiṇī. Ketika beradu senjata dengan Kṛṣṇa, dia dipukul hingga rebah dan kekuatannya pun hancur luluh.

Verse 52

बद्धो भगवता तत्र कृत्वा वैरूप्यमेव च । रामेण बंधनान्मुक्तो मरणाय मतिं दधौ

Di sana dia diikat oleh Bhagavān, bahkan dibuat cacat rupa. Setelah dibebaskan daripada ikatan oleh Rāma, dia pun meneguhkan niat menuju kematian.

Verse 53

रुक्मिणी भ्रातरं दृष्ट्वा मरणे कृतनिश्चयम् । उवाच कृष्णं वैदर्भी भ्रातरं ह्यानयस्व मे

Melihat saudaranya telah bertekad menuju kematian, Rukmiṇī, puteri Vidarbha, berkata kepada Kṛṣṇa: “Bawalah saudaraku itu kepadaku.”

Verse 54

ततस्तत्प्रियकामार्थमनुमान्य जनार्द्दनः । चकार पार्षदां मध्ये प्रवरं विघ्ननाशनम्

Kemudian Janārdana, demi menunaikan hajat yang dikasihi itu, memperkenankan dan menetapkan di tengah para pengiring-Nya Sang Pemusnah Rintangan yang utama.

Verse 55

एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रथमं पूज्यते सदा । गंधधूपाक्षतैर्वस्त्रैर्मोदकैस्तं प्रतर्पयेत्

Atas sebab inilah, wahai para brāhmaṇa, dia sentiasa dipuja terlebih dahulu. Hendaklah dia dipuaskan dengan wangian, dupa, akṣata (butir padi tidak pecah), pakaian, dan modaka.

Verse 56

तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथस्तुष्टो भवति नान्यथा

Apabila baginda berkenan, Jagannātha pun berkenan—tiada jalan lain selain itu.