Adhyaya 7

Verse 1

अगस्त्य उवाच । तीर्थमन्यत्प्रवक्ष्यामि क्षीरोदकमिति स्मृतम् । सीताकुण्डाच्च वायव्ये वर्त्तते गुणसुन्दरम् । पुण्यैकनिचयस्थानं सर्वदुःखविनाशनम्

अगस्त्य म्हणाले—‘क्षीरोदक’ म्हणून प्रसिद्ध असे दुसरे तीर्थ मी सांगतो। सीताकुंडाच्या वायव्येस ते गुणांनी सुंदर; पुण्यसंचयाचे स्थान व सर्व दुःखांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

पुरा दशरथो राजा पुत्रेष्टिनाम नामतः । चकार विधिवद्यज्ञं पुत्रार्थं यत्र चादरात्

पूर्वी राजा दशरथाने पुत्रप्राप्तीसाठी तेथे विधिपूर्वक ‘पुत्रेष्टि’ नावाचा यज्ञ आदराने केला।

Verse 3

क्रतुं समापयामास सानन्दो भूरिदक्षिणम् । यज्ञान्ते क्रतुभुक्तत्र मूर्तिमान्समदृश्यत

त्याने आनंदाने भरपूर दक्षिणा देऊन तो क्रतू पूर्ण केला। यज्ञानंतर तेथे हविभोजी देव साकार रूपाने प्रकट झाला।

Verse 4

हस्ते कृत्वा हेमपात्रं हविःपूर्णमनुत्तमम् । तस्मिन्हविषि संकीर्णं वैष्णवं तेज उत्तमम् । चतुर्विधं विभज्यैव पत्नीभ्यो दत्तवान्नृपः

उत्तम हविर्भरलेले सुवर्णपात्र हातात घेऊन, त्या हवित परम वैष्णव तेज मिसळलेले होते. राजाने ते चार भाग करून राणींना दिले.

Verse 5

यत्र तत्क्षीरसंप्राप्तिर्जाता परमदुर्लभा । क्षीरोदकमिति ख्यातं तत्स्थानं पापनाशनम् । उदकेनाभिव्यक्तं च उत्तमं च फलप्रदम्

जिथे ती परमदुर्लभ ‘क्षीर-प्राप्ती’ झाली, ते स्थान ‘क्षीरोदक’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. ते पापनाशक आहे; त्या जलाने प्रकट होऊन उत्तम फल प्रदान करते.

Verse 6

तत्र स्नात्वा नरो धीमान्विजितेन्द्रिय आदरात् । सर्वान्कामानवाप्नोति पुत्रांश्च सुबहुश्रुतान्

तेथे आदराने स्नान करून, इंद्रियजयी बुद्धिमान पुरुष सर्व कामना प्राप्त करतो आणि अतिशय बहुश्रुत (विद्वान) पुत्रही मिळवतो.

Verse 7

आश्विने शुक्लपक्षस्य एकादश्यां जितव्रतः । तत्र स्नात्वा विधानेन दत्त्वा शक्त्या द्विजन्मने

आश्विन शुक्लपक्षातील एकादशीस, व्रतनिष्ठ पुरुषाने तेथे विधिपूर्वक स्नान करून, आपल्या शक्तीनुसार द्विजास दान द्यावे.

Verse 8

विष्णुं संपूज्य विधिवत्सर्वान्कामानवाप्नुयात् । पुत्रानवाप्नुयाद्विद्धि धर्मांश्च विधिवन्नरः

विधिपूर्वक विष्णूची पूजा केल्याने मनुष्य सर्व कामना प्राप्त करतो. हे जाण, तो योग्य पुत्रही मिळवतो आणि विधिवत आचरणाने धर्मफलही प्राप्त करतो.

Verse 9

तस्मात्क्षीरोदकस्थानान्नैरृते दिग्दले श्रितम् । ख्यातं बृहस्पतेः कुण्डमुद्दंडाचंडमंडितम्

म्हणून क्षीरोदक-स्थानाच्या जवळ, नैऋत्य दिशेकडे, बृहस्पतीचे प्रसिद्ध कुंड आहे; ते उंच व भव्य अलंकारांनी शोभित आहे.

Verse 10

सर्वपापप्रशमनं पुण्यामृततरंगितम् । यत्र साक्षात्सुरगुरुर्निवासं किल निर्ममे

हे सर्व पापांचे शमन करणारे, पुण्यरूपी अमृताच्या तरंगांनी लहरणारे आहे; जिथे साक्षात् देवगुरु बृहस्पतीने आपला निवास निर्माण केला, असे म्हणतात।

Verse 11

यज्ञं च विधिवच्चक्रे बृहस्पतिरुदारधीः । नानामुनिगणैर्युक्तं रम्यं बहुफलप्रदम् । सुपर्णच्छायसंपन्नं कुण्डं तत्पापिदुर्ल्लभम्

उदारधी बृहस्पतीने तेथे विधिपूर्वक यज्ञ केला—नानाविध मुनिगणांसह—आणि त्या रम्य कुण्डाला बहुफलप्रद केले। सुपर्णाच्या छायेसह संपन्न ते तीर्थकुण्ड पाप्यांस दुर्लभ आहे।

Verse 12

इन्द्रादयोऽपि विबुधा यत्र स्नात्वा प्रयत्नतः । मनोभीष्टफलं प्राप्ताः सौंदर्यौदार्यतुंदिलाः

इंद्रादि देवांनीही तेथे प्रयत्नपूर्वक स्नान करून मनोभीष्ट फळ प्राप्त केले आणि सौंदर्य व औदार्याने समृद्ध झाले।

Verse 13

यत्र स्नानेन दानेन नरो मुच्येत किल्बिषात्

जिथे स्नान व दानाने मनुष्य पापातून मुक्त होतो।

Verse 14

भाद्रे शुक्ले तु पंचम्यां यात्रा तत्र फलप्रदा । अन्यदापि गुरोर्वारे स्नानं बहुफलप्रदम्

भाद्रपद शुक्ल पक्षातील पंचमीला तेथील यात्रा फलदायी ठरते; तसेच इतर वेळीही गुरुवारी स्नान केल्यास बहुफळ मिळते।

Verse 15

बृहस्पतेस्तथा विष्णोः पूजां तत्र य आचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके स मोदते

जो तेथे बृहस्पती व विष्णूची पूजा करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकात आनंद भोगतो।

Verse 16

भवेद्बृहस्पतेः पीडा यस्य गोचरवेधतः । तेनात्र विधिवत्स्नानं कार्यं संकल्पपूर्वकम्

ज्याला प्रतिकूल गोचरामुळे बृहस्पतीची पीडा होते, त्याने येथे संकल्पपूर्वक विधिप्रमाणे स्नान करावे।

Verse 17

होमं कृत्वा गुरोर्मूर्तिः सुवर्णेन विनिर्मिता । स्थित्वा जले प्रदेया वै पीतांबरसमन्विता

होम करून गुरु (बृहस्पती) यांची सुवर्णमूर्ती बनवावी; पीतांबर परिधान करून ती जलात ठेवून दान द्यावी।

Verse 18

वेदज्ञायातिशुचये स्नात्वा पीडापनुत्तये । होमं च कारयेत्तत्र ग्रहजाप्यविधानतः

पीडा दूर करण्यासाठी तेथे स्नान करून, अतिशय शुद्ध वेदज्ञास नेमून ग्रहजप-विधानाप्रमाणे तेथे होम करावा/करवावा।

Verse 19

एवं कृते न संदेहो ग्रहपीडा प्रणश्यति

असे केल्यास यात संशय नाही—ग्रहजन्य पीडा नष्ट होते।

Verse 20

तद्दक्षिणे मुनिश्रेष्ठ रुक्मिणीकुण्डमुत्तमम् । चकार यत्स्वयं देवी रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

त्या पवित्र स्थळाच्या दक्षिणेस, हे मुनिश्रेष्ठा, उत्तम रुक्मिणीकुंड आहे; ते स्वतः देवी रुक्मिणी—श्रीकृष्णाची प्रिया—हिने निर्माण केले।

Verse 21

तत्र विष्णुः स्वयं चक्रे निवासं सलिले तदा । वरप्रदानात्स्नेहेन भार्यायाः प्रगुणीकृतम्

तेथे विष्णूंनी तेव्हा जलामध्ये स्वतःचा निवास केला; वरदान देऊन, पत्नीवरील स्नेहामुळे, ते स्थान उत्तम रीतीने शोभित केले।

Verse 22

तत्र स्नानं तथा दानं होमं वैष्णवमंत्रकम् । द्विजपूजां विष्णुपूजां कुर्वीत प्रयतो नरः

तेथे संयमी पुरुषाने स्नान, दान आणि वैष्णव मंत्रांनी होम करावा; तसेच द्विजपूजा व विष्णुपूजा श्रद्धेने करावी।

Verse 23

तत्र सांवत्सरी यात्रा कर्त्तव्या सुप्रयत्नतः । ऊर्जकृष्णनवम्यां च सर्वपापापनुत्तये

तेथे वार्षिक यात्रा अत्यंत प्रयत्नाने करावी; आणि ऊर्ज (कार्तिक) महिन्याच्या कृष्णपक्ष नवमीस, सर्व पापांच्या नाशासाठी।

Verse 24

पुत्रवाञ्जायते वन्ध्यो यात्रां कृत्वा न संशयः । नारीभिर्वा नरैर्वापि कर्त्तव्यं स्नानमादरात्

यात्रा केल्याने वंध्याही पुत्रवती होते—यात संशय नाही; स्त्रिया असोत वा पुरुष, सर्वांनी तेथे आदराने स्नान करावे।

Verse 25

भुक्त्वा भोगान्समग्रांश्च विष्णुलोके स मोदते । लक्ष्मीकामनया तत्र स्नातव्यं च विशेषतः

समग्र भोगांचा उपभोग करून तो विष्णुलोकात आनंदित होतो. आणि लक्ष्मीप्राप्तीच्या इच्छेने तेथे विशेषतः स्नान करावे.

Verse 26

सर्वकाममवाप्नोति तत्र स्नानेन मानवः । रुक्मिणीश्रीपतिप्रीत्यै दातव्यं च स्वशक्तितः

तेथे स्नान केल्याने मनुष्य सर्व कामना प्राप्त करतो. आणि रुक्मिणी व श्रीपति (विष्णू) यांच्या प्रसन्नतेसाठी स्वशक्तीनुसार दान करावे.

Verse 27

कर्त्तव्या विधिवत्पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः । ध्येयो लक्ष्मीपतिस्तत्र शंखचक्रगदाधरः

विधिपूर्वक पूजा करावी—विशेषतः ब्राह्मणांचा मान राखून. तेथे शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या लक्ष्मीपतीचे ध्यान करावे.

Verse 28

पीतांबरधरः स्रग्वी नारदादिभिरीडितः । तार्क्ष्यासनो मुकुटवान्महेन्द्रादिविभूषितः

पीतांबर परिधान केलेला, वनमाळेने शोभलेला, नारदादी ऋषींनी स्तुत, तार्क्ष्य (गरुड) आसनावर विराजमान, मुकुटधारी आणि महेंद्रादी देवांस योग्य अलंकारांनी विभूषित—असा हरि दिसतो.

Verse 29

सर्वकामफलावाप्त्यै वक्षोलक्षितकौस्तुभः । अतसीकुसुमश्यामः कमलामललोचनः

सर्व धर्म्य कामनांचे फळ मिळावे म्हणून त्या प्रभूचे स्मरण करावे; ज्यांच्या वक्षस्थळी कौस्तुभ मणी शोभतो, जे अतसीकुसुमासारखे श्याम आहेत आणि ज्यांचे नेत्र निर्मळ कमळासारखे आहेत.

Verse 30

एवं कृते न संदेहः सर्वान्कामानवाप्नुयात् । इह लोके सुखं भुक्त्वा हरिलोके स मोदते

असे केल्यास संशय उरत नाही—सर्व इच्छित फल प्राप्त होतात। या लोकी सुख भोगून तो पुढे हरिलोकात आनंदित होतो।

Verse 31

अतः परं प्रवक्ष्यामि तीर्थमन्यदघापहम् । कलिकिल्विषसंहारकारकं प्रत्ययात्मकम्

आता पुढे मी आणखी एक तीर्थ सांगतो, जे पापहर आहे। ते कलियुगातील कल्मषांचा संहार करते आणि प्रत्यक्ष अनुभूतीने दृढ श्रद्धा उत्पन्न करते।

Verse 32

परं पवित्रमतुलं सर्वकामार्थसिद्धिदम् । धनयक्षैतिख्यातं परं प्रत्ययकारकम्

ते परम पवित्र व अतुलनीय असून सर्व कार्यांत सिद्धी व सर्व योग्य इच्छांची पूर्ती देते। ‘धन-यक्ष’ म्हणून प्रसिद्ध हे तीर्थ परम निश्चय प्रदान करते।

Verse 33

रुक्मिणीकुण्डवायव्यदिग्दले संस्मृतं शुभम् । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेरासीत्तत्र धनं महत्

रुक्मिणीकुंडाच्या वायव्य दिशाभागात एक शुभ स्थान स्मरणीय आहे। तेथे राजर्षी हरिश्चंद्राचे महान धननिधी होते।

Verse 34

तस्य रक्षार्थमत्यर्थं रक्षितो यक्षौच्चकैः । विश्वामित्रो मुनिः पूर्वं यदा चैव पराजयत्

त्या धनाच्या अत्यंत रक्षणासाठी ते भयंकर यक्षवीरांनी कडेकोट राखले होते। पूर्वी जेव्हा मुनि विश्वामित्रांनी त्यांना जिंकून पराजित केले...

Verse 35

हरिश्चंद्रं नरपतिं राज्यसूयकरं परम् । राज्यं जग्राह सकलं चतुरंगबलान्वितम्

परम राजसूयकर्ता नरपति राजा हरिश्चंद्र याचे संपूर्ण राज्य चतुरंगिणी सैन्यासह हस्तगत करण्यात आले।

Verse 36

तद्वशेऽदाच्च स मुनिर्धनं सकलमुत्तमम् । तद्रक्षायै प्रयत्नेन यक्षं स्थापितवानसौ

वश करून त्या मुनींनी सर्व उत्तम धन हस्तांतरित करविले; आणि त्याच्या रक्षणासाठी प्रयत्नपूर्वक एक यक्ष रक्षक म्हणून स्थापिला।

Verse 37

प्रमंथुर इति ख्यातं प्रमोदानन्दमंदिरम् । रक्षां विदधतस्तस्य बहुयत्नेन सर्वशः

तो रक्षक ‘प्रमंथुर’ या नावाने प्रसिद्ध झाला—प्रमोद-आनंदाचे मंदिर—जो सर्व बाजूंनी फार प्रयत्न करून नित्य रक्षण करीत असे।

Verse 38

तुतोष स मुनिर्द्धीमान्कदाचिद्विजितेन्द्रियः । उवाच मधुरं वाक्यं प्रीत्या परमया युतः

तेव्हा तो धीर, इंद्रियजयी मुनी प्रसन्न झाला आणि परम प्रीतीने युक्त होऊन मधुर वचन बोलला।

Verse 39

विश्वामित्र उवाच । वरं वरय धर्मज्ञ क्षिप्रमेव विमत्सरः । भक्त्या परमया धीर संतुष्टोऽस्मि विशेषतः

विश्वामित्र म्हणाले—हे धर्मज्ञा, मत्सररहित होऊन शीघ्र वर माग. हे धीर, तुझ्या परम भक्तीने मी विशेषतः संतुष्ट आहे.

Verse 40

यक्ष उवाच । वरं प्रयच्छसि यदि विप्रवर्य मदीप्सितम् । ममांगमतिदुर्गंधि शापाच्च नृपतेरभूत् । सुगन्धयितुं ब्रह्मर्षे तत्प्रसीद मुनीश्वर

यक्ष म्हणाला—हे विप्रश्रेष्ठ! जर आपण वर देणार असाल तर माझ्या इच्छित वरदानाचा स्वीकार करा. राजाच्या शापामुळे माझे शरीर अत्यंत दुर्गंधीयुक्त झाले आहे. हे ब्रह्मर्षी, हे मुनीश्वर! कृपा करून मला सुगंधित करा.

Verse 41

अगस्त्य उवाच । एवमुक्ते तु यक्षेण मुनिर्ध्यानस्थलोचनः । तं विविच्यानया भक्त्या अभिषेकं चकार सः

अगस्त्य म्हणाले—यक्षाने असे म्हटल्यावर, ध्यानस्थ नेत्र असलेल्या मुनींनी त्याचा विचार करून भक्तिभावाने त्याचा अभिषेक केला.

Verse 42

तीर्थोदकेन विधिवत्कृत्वा संकल्पमादरात् । ततः सोऽभूत्क्षणेनैव सुगन्धोत्तरविग्रहः

तीर्थोदकाने विधिपूर्वक, आदराने संकल्प करून, तो क्षणातच उत्तम सुगंधयुक्त देहधारी झाला.

Verse 43

तथाभूतः स मधुरं प्रोवाच प्रांजलिस्ततः । पुनः पुरः स्थितो धीमान्विनयावनतस्तदा

असा झाल्यावर तो हात जोडून मधुर वचन बोलला; आणि पुन्हा मुनींच्या समोर उभा राहून तो बुद्धिमान विनयाने नतमस्तक झाला.

Verse 44

यक्ष उवाच । त्वत्कृपाभिरहं धीर जातः सुरभिविग्रहः । एतत्स्थानं यथा ख्यातिं याति सर्वज्ञ तत्कुरु

यक्ष म्हणाला—हे धीर! तुमच्या कृपेने मी सुरभि देहधारी झालो आहे. हे सर्वज्ञ! असे करा की हे स्थान सर्वत्र ख्याती पावो.

Verse 45

त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे तथा यत्नं विधेहि वै

म्हणून, हे ब्राह्मण-ऋषी, तुमच्या कृपेने निश्चयच तसे प्रयत्न करा.

Verse 46

अगस्त्य उवाच । एवमुक्तः क्षणं ध्यात्वा मुनिः स्तिमितलोचनः । यक्षं प्रति प्रसन्नात्मा ह्युवाच श्लक्ष्णया गिरा

अगस्त्य म्हणाले—असे ऐकून स्थिर नेत्रांचा मुनी क्षणभर चिंतन करू लागला; मग प्रसन्नचित्ताने यक्षाला मृदु वाणीने म्हणाला.

Verse 47

विश्वामित्र उवाच । प्रसिद्धिमतुलां यक्ष एतत्स्थानं गमिष्यति । धनयक्ष इति ख्यातिमेतत्तीर्थं गमिष्यति

विश्वामित्र म्हणाले—हे यक्षा, हे स्थान अतुल कीर्तीला प्राप्त होईल. हे तीर्थ ‘धनयक्ष’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 48

सौंदर्य्यदं शरीरस्य परं प्रत्ययकारकम् । यत्र स्नात्वा विधानेन दौर्गंध्यं त्यजति क्षणात् । तत्र स्नानं प्रयत्नेन कर्त्तव्यं पुण्यकांक्षिभिः

हे (तीर्थ) शरीराला सौंदर्य देणारे व परम प्रत्यय उत्पन्न करणारे आहे. जिथे विधिपूर्वक स्नान केल्यास क्षणात दुर्गंध नष्ट होते. म्हणून पुण्यकामी जनांनी तेथे प्रयत्नपूर्वक स्नान करावे.

Verse 49

दानं श्रद्धास्वशक्तिभ्यां लक्ष्मीपूजा विशेषतः । तत्र स्नानेन दानेन लक्ष्मीप्रीत्यै विशेषतः

श्रद्धेने व आपल्या शक्तीनुसार दान करावे आणि विशेषतः लक्ष्मीपूजा करावी. त्या स्थानी स्नान व दान—विशेष करून—लक्ष्मीच्या प्रीत्यर्थ केले जाते.

Verse 50

पूजया तु निधीनां च नवानामपि सुव्रत । इह लोके सुखं भुक्त्वा परलोके स मोदते

हे सुव्रत! नऊ निधींचीही पूजा केल्याने मनुष्य इहलोकी सुख भोगून परलोकीही आनंदित होतो।

Verse 51

महापद्मस्तथा पद्मः शंखो मकरकच्छपौ । मुकुन्दकुंदनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव

या नऊ निधी आहेत—महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुंद, कुंद, नील आणि खर्व।

Verse 52

एतेषामपि कुण्डेऽत्र संनिधिर्भविताऽनघ । एतेषां तु विशेषेण पूजा बहुफलप्रदा

हे अनघ! या (नऊ निधी) यांचे या कुंडातही सान्निध्य राहील; आणि येथे त्यांची विशेष पूजा बहुफळदायी आहे।

Verse 53

जलमध्ये प्रकर्त्तव्यं निधिलक्ष्मीप्रपूजनम्

जलाच्या मध्यभागी निधि-लक्ष्मीचे पूजन करावे।

Verse 54

अन्नं बहुविधं देयं वासांसि विविधानि च

अनेक प्रकारचे अन्न दान द्यावे आणि विविध प्रकारची वस्त्रेही द्यावीत।

Verse 55

सुवर्णादि यथाशक्त्या वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । गुप्तं दानं प्रयत्नेन कर्त्तव्यं सुप्रयत्नतः

यथाशक्ती सुवर्णादी दान द्यावे व धनातील कंजूषपणा टाळावा। दान गुप्त रीतीने, मोठ्या प्रयत्नाने व सावधपणे करावे।

Verse 56

फलानि च सुवर्णानि देयानि च विशेषतः

फळे आणि सुवर्ण—विशेषतः—दान म्हणून द्यावीत।

Verse 57

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं बहुफलप्रदम् । श्रद्धया परया युक्तैः कर्त्तव्यं श्रद्धयाधिकम्

कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस स्नान बहुफलदायी आहे। परम श्रद्धायुक्तांनी ते अधिकाधिक श्रद्धेने करावे।

Verse 58

माघे कृष्णचतुर्दश्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् । तत्र स्नानं पितॄणान्तु तर्पणं च विशेषतः

माघातील कृष्ण चतुर्दशीची यात्रा सांवत्सरिक फल देणारी ठरते। तेथे स्नान करून विशेषतः पितरांचे तर्पण करावे।

Verse 59

आब्रह्मस्तम्बपर्यंतं जगत्तृप्यत्विति ब्रुवन् । अपसव्येन विधिवत्तर्प्पयेदंजलित्रयम्

“ब्रह्मापासून तृणापर्यंत सर्व जग तृप्त होवो” असे म्हणत, यज्ञोपवीत अपसव्य करून विधिपूर्वक तीन अंजली जलाने तर्पण करावे।

Verse 60

एवं कुर्वन्नरो यक्ष न मुह्यति कदाचन । अत्र स्नातो दिवं याति अत्र स्नातः सुखी भवेत्

हे यक्ष! जो मनुष्य अशा प्रकारे आचरण करतो तो कधीही मोहात पडत नाही. येथे स्नान केल्याने तो स्वर्गास जातो; येथे स्नान केल्याने तो सुखी होतो.

Verse 61

अत्र स्नातेन ते यक्ष कर्त्तव्यं पूजनं पुरः । त्वत्पूजनेन विधिवन्नृणां पापक्षयो भवेत्

हे यक्ष! येथे स्नान केल्यावर तुझ्या समोर पूजन करणे आवश्यक आहे. विधिपूर्वक तुझे पूजन केल्याने मनुष्यांचे पाप क्षय पावते.

Verse 62

नमः प्रमथराजेति पूजामन्त्र उदाहृतः । तीर्थमध्ये प्रकर्त्तव्यं पूजनं श्रवणादिकम्

‘नमः प्रमथराजाय’ असा पूजामंत्र सांगितला आहे. तीर्थाच्या मध्यभागी श्रवण इत्यादींनी आरंभ करून पूजन करावे.

Verse 63

निधिलक्ष्म्यो तथा यक्ष तव पूजा विशेषतः । एवं यः कुरुते धीरः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

हे यक्ष! निधी व लक्ष्मीप्राप्तीसाठी तुझे पूजन विशेष फलदायी आहे. जो धीर पुरुष असे करतो, तो सर्व कामना प्राप्त करतो.

Verse 64

धनार्थी धनमाप्नोति पुत्रार्थी पुत्रमाप्नुयात् । मोक्षार्थी मोक्षमाप्नोति तत्किं न यदिहाप्यते

धनाची इच्छा करणारा धन प्राप्त करतो, पुत्राची इच्छा करणारा पुत्र प्राप्त करतो; मोक्षाची इच्छा करणारा मोक्ष प्राप्त करतो. येथे असे काय आहे जे मिळत नाही?

Verse 65

यस्तु मोहान्नरो यक्ष स्नानं न कुरुते किल । तस्य सांवत्सरं पुण्यं त्वं ग्रहीष्यसि सर्वशः

हे यक्ष! जो मनुष्य मोहाने स्नान करीत नाही, त्याचे वर्षभर साठलेले सर्व पुण्य तू सर्वथा हिरावून घेशील।

Verse 66

इति दत्त्वा वरांस्तस्मै विश्वामित्रो मुनीश्वरः । अन्तर्दधे मुनिवरस्तदा स च तपोनिधिः

अशा रीतीने त्याला वर देऊन मुनीश्वर विश्वामित्र—तो तपोनिधी मुनिवर—तेव्हा अंतर्धान पावला।

Verse 67

तदाप्रभृति तत्स्थानं परमां ख्यातिमाययौ । तस्य तीर्थस्य सकला भूमिः स्वर्णविनिर्मिता

त्या वेळेपासून ते स्थान परम कीर्तीला पोहोचले; त्या तीर्थाची सारी भूमी जणू सुवर्णनिर्मित झाली।

Verse 68

दिव्यरत्नौघखचिता समंतादुपशोभिता । एवं यः कुरुते विद्वन्स याति परमां गतिम्

दिव्य रत्नांच्या राशींनी जडित, सर्व बाजूंनी शोभायमान—हे विद्वन्! जो असे करतो तो परम गतीला पोहोचतो।

Verse 69

धनयक्षादुत्तरस्मिन्दिग्भागे संस्थितं द्विज । वसिष्ठकुण्डं विख्यातं सर्वपापापहं सदा

हे द्विज! धनाध्यक्ष (कुबेर) यांच्या उत्तर दिशेकडे प्रसिद्ध वसिष्ठकुंड स्थित आहे; ते सदैव सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 70

वसिष्ठस्य सदा तत्र निवासः सुतपोनिधेः । अरुन्धती सदा यस्य वर्तते निर्मलव्रता

तेथे सदा उत्तम तपाची निधी असलेल्या वसिष्ठांचा निवास आहे। त्यांच्या संगती निर्मळ व्रतधारिणी अरुंधतीही सदैव वास करते।

Verse 71

अत्र स्नानं विशेषेण श्राद्धपूर्वमतंद्रितः । यः कुर्यात्प्रयतो धीमांस्तस्य पुण्यमनुत्तमम्

येथे विशेषतः श्राद्धपूर्वक, निष्काळजीपणा न करता स्नान करावे। जो संयमी व विवेकी असे करतो, त्यास अनुपम पुण्य प्राप्त होते।

Verse 72

वामदेवस्य तत्रैव संनिधिर्वर्ततेऽनघ । वशिष्ठवामदेवौ तु पूजनीयौ प्रयत्नतः

हे निष्पाप, तेथेच वामदेवांची पावन सन्निधी आहे. वसिष्ठ व वामदेव—दोघांचीही प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी.

Verse 73

पतिव्रता पूजनीयाऽरुन्धती च विशेषतः । स्नातव्यं विधिना सम्यग्दातव्यं च स्वशक्तितः

पतिव्रता अरुंधतीची विशेषतः पूजा करावी. विधीनुसार सम्यक स्नान करावे आणि आपल्या शक्तीनुसार दान द्यावे.

Verse 74

सर्वकामफलप्राप्तिर्जायते नात्र संशयः । अत्र यः कुरुते स्नानं स वशिष्ठसमो भवेत्

येथे सर्व कामनांचे फळ प्राप्त होते—यात संशय नाही. जो येथे स्नान करतो, तो पुण्यात वसिष्ठासमान होतो.

Verse 75

भाद्रे मासि सिते पक्षे पंचम्यां नियतव्रतः । तस्य सांवत्सरी यात्रा कर्त्तव्या विधिपूर्विका

भाद्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील पंचमीस नियमव्रत धारण केलेल्या भक्ताने विधिपूर्वक वार्षिक तीर्थयात्रा करावी।

Verse 76

विष्णुपूजा प्रयत्नेन कर्तव्या श्रद्धयात्र वै । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते

येथे श्रद्धेने व प्रयत्नपूर्वक विष्णुपूजा करावी. सर्व पापांपासून शुद्ध झालेला आत्मा विष्णुलोकात गौरविला जातो.

Verse 77

वसिष्ठकुण्डाद्विप्रेंद्र प्रत्यग्दिग्दलमाश्रितम् । विख्यातं सागरं कुण्डं सर्वकामार्थसिद्धिदम् । यत्र स्नानेन दानेन सर्वकामानवाप्नुयात्

वसिष्ठकुंडाच्या पश्चिमेस, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, विख्यात सागरकुंड आहे; ते सर्व कामना व प्रयोजनांची सिद्धी देणारे आहे. तेथे स्नान व दान केल्याने सर्व इच्छित फल मिळते.

Verse 78

पौर्णमास्यां समुद्रस्य स्नानाद्यत्पुण्यमाप्नुयात् । तत्पुण्यं पर्वणि स्नातो नरश्चाक्षयमाप्नुयात्

पौर्णिमेला समुद्रस्नानाने जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य येथे पर्वदिनी स्नान करणारा मनुष्य अक्षयरूपाने प्राप्त करतो.

Verse 79

तस्मादत्र विधानेन स्नातव्यं पुत्रकांक्षया । आश्विने पौर्णमास्यां तु विशेषात्स्नानमाचरेत्

म्हणून पुत्रप्राप्तीची इच्छा असल्यास येथे विधिपूर्वक स्नान करावे; आणि आश्विन महिन्याच्या पौर्णिमेस विशेषत्वाने स्नान आचरावे.

Verse 80

एवं कुर्वन्नरो विद्वान्सर्वपापैः प्रमुच्यते । अत्र स्नात्वा नरो दत्त्वा यथाशक्त्या दिवं व्रजेत्

अशा प्रकारे आचरण करणारा विद्वान पुरुष सर्व पापांतून मुक्त होतो. येथे स्नान करून व यथाशक्ती दान देऊन तो स्वर्गलोकास प्राप्त होतो.

Verse 81

सागरान्नैरृते भागे योगिनीकुण्डमुत्तमम् । यत्राऽसते चतुःषष्टियोगिन्यो जलसंस्थिताः

सागराच्या नैऋत्य भागात उत्तम योगिनी-कुंड आहे; तेथे जलामध्ये स्थित चौंसष्ट योगिनी नित्य वास करतात.

Verse 82

सर्वार्थसिद्धिदाः पुंसां स्त्रीणां चैव विशेषतः । परसिद्धिप्रदाः सर्वाः सर्वकामफलप्रदाः

त्या पुरुषांना सर्वार्थसिद्धी देतात आणि विशेषतः स्त्रियांना. त्या सर्व परसिद्धी देणाऱ्या व सर्व कामनांचे फल प्रदान करणाऱ्या आहेत.

Verse 83

आश्विने शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां च विशेषतः । स्नातव्यं च प्रयत्नेन योगिनीप्रीतये नृभिः

आश्विन महिन्यात शुक्लपक्षातील अष्टमीस विशेषतः, योगिनींच्या प्रीत्यर्थ लोकांनी प्रयत्नपूर्वक स्नान करावे.

Verse 84

अत्र स्नानं तथा दानं सर्वं सफलतां व्रजेत् । यक्षिणीप्रभृतयः सिद्धा भवंत्यत्र न संशयः

येथे स्नान तसेच दान—सर्व काही फलदायी होते. यक्षिणी इत्यादी येथे सिद्ध व अनुकूल होतात; यात संशय नाही.

Verse 85

योगिनीकुंडतः पूर्वमुर्वशीकुण्डमुत्तमम् । यत्र स्नातो नरो विद्वन्नुर्वशीं दिवि संश्रयेत्

योगिनी-कुंडाच्या पूर्वेस उत्तम उर्वशी-कुंड आहे. तेथे स्नान करणारा प्राज्ञ पुरुष स्वर्गात उर्वशीचे सान्निध्य व दिव्यभोग प्राप्त करतो.

Verse 86

पुरा किल मुनिर्धीरो रैभ्यो नाम तपोधनः । चचार हिमवत्पार्श्वे निराहारो जितेन्द्रियः

पूर्वी काळी रैभ्य नावाचा धीर मुनी होता, तपोधनाने समृद्ध. तो हिमालयाच्या सान्निध्यात निराहार राहून, इंद्रिये जिंकून विचरत असे.

Verse 87

तत्तपो विपुलं दृष्ट्वा भीतः सुरपतिस्ततः । उर्वशीं प्रेषयामास तपोविघ्नाय चादरात्

ते विपुल तप पाहून देवांचा स्वामी भयभीत झाला. मग तपात विघ्न घालण्यासाठी त्याने आदरपूर्वक उर्वशीला पाठविले.

Verse 88

ततः सा प्रेषिता तेनाजगाम गजगामिनी । उवास हिमवत्पार्श्वे रैभ्याश्रममनुत्तमम्

मग त्याने पाठविलेली गजगामिनी उर्वशी निघाली व तेथे येऊन पोहोचली. तिने हिमालयाजवळ रैभ्याच्या अनुपम आश्रमात निवास केला.

Verse 89

वनफुल्ललताकुञ्जे मञ्जुकूजद्विहंगमे । किन्नरीकेलिसंगीतस्तिमितांगकुरंगके

वनातील फुललेल्या लताकुंजात, जिथे पक्षी मधुर कूजन करीत, आणि किन्नरींच्या क्रीडासंगीताने मोहित होऊन हरिण स्थिर होत—तेथेच ती राहू लागली.

Verse 90

पुन्नागकेशराशोकच्छिन्नकिजल्कपिंजरे । कल्पिते कांचनगिरौ द्वितीय इव वेधसा

पुन्नाग, केसर व अशोकफुलांच्या परागाने सुवर्णवर्ण झालेल्या त्या कुंजात असे भासत होते की जणू विधात्याने दुसरा कांचनगिरीच घडविला आहे।

Verse 91

सा बभौ कांतिसर्वस्वकोशः कुसुमधन्वनः । उर्वश्यनल्पसामान्यलावण्यामृतवाहिनी

ती कुसुमधन्वा कामदेवासाठी जणू सर्व कान्तीचा कोशच होती; उर्वशीसारख्यांतही दुर्मिळ असे लावण्यामृत वाहणारी सरिता भासून शोभली।

Verse 92

अंगप्रभासुवर्णेन सितमौक्तिकशोभिता । तारुण्यरुचिरत्वेन तारुण्येन विभूषिता

अंगांच्या सुवर्णप्रभेने ती सोन्यासारखी झळकत होती आणि शुभ्र मोत्यांसारखी शोभत होती; तारुण्याच्या रम्यतेने जणू तारुण्यानेच तिला अलंकृत केले होते।

Verse 93

विलोमलोचनापांगतरंगधवलत्विषा । नवपल्लवसच्छायं कल्पयन्ती निजाधरम्

तिरप्या कटाक्षांच्या तरंगासारख्या उजळ प्रभेने ती जणू आपल्या ओठांना नवपल्लवाच्या कोवळ्या छटेने रंगवीत आहे असे भासत होते।

Verse 94

कर्णोपलम्बिसंघुष्यद्भृङ्गाढ्यचूतमञ्जरी । सुधागर्भसमुद्भूता पारिजातलता यथा

कानाजवळ लोंबणारी, भुंग्यांच्या गुंजारवाने निनादणारी आंब्याची मंजिरी जणू सुधागर्भातून उत्पन्न झालेली पारिजातलताच शोभत होती।

Verse 95

तनुमध्या पृथुश्रोणिर्वर्णोद्भिन्नपयोधरा । निःशाणितशरस्येव शक्तिः कुसुमधन्वनः

ती सडपातळ कटीची, रुंद नितंबांची व वर्णप्रभेने उन्नत पूर्ण स्तनांची होती; जणू पुष्पधनु कामदेवाची शक्तीच, आणि धार लावलेल्या बाणाचा प्रचंड वेगच ती भासत होती।

Verse 96

अपश्यदाश्रमे तस्मिन्मुनिरायतलोचनाम् । नयनानलदाहेन विदग्धेन मनोभुवा

त्या आश्रमात मुनिने विशाल नेत्रांची कन्या पाहिली; तिच्या नेत्रांच्या अग्निदाहाने मनोभव कामदेव जणू त्याला दग्ध करू लागला।

Verse 97

त्रिनेत्रवंचनायैव कल्पितां ललनातनुम् । तामाश्रमलतापुष्पकांचीरचितकुण्डलाम्

त्रिनेत्रधारी प्रभूला फसवण्यासाठीच तिची स्त्रीदेह-रचना केली होती; आणि तिची कुंडले जणू आश्रमातील वेलफुलांच्या पुष्पांनी घडविलेली होती।

Verse 98

विलोक्य तां विशालाक्षीं मुनिर्व्याकुलितेन्द्रियः । बभूव रोषसंतप्तः शशाप च बहु ज्वलन्

त्या विशालाक्षीला पाहताच मुनिच्या इंद्रिया व्याकुळ झाल्या; तो क्रोधाने संतप्त होऊन, ज्वलंतासारखा होऊन तिला शाप देऊ लागला।

Verse 99

रैभ्य उवाच । कुरूपतां व्रज क्षिप्रं या त्वं सौंदर्यगर्विता । समागता तपोविघ्नहेतवे मम सन्निधौ

रैभ्य म्हणाले— हे सौंदर्यगर्विते! तू त्वरित कुरूपतेला प्राप्त हो; कारण माझ्या तपस्येत विघ्न घडविण्यासाठीच तू माझ्या सन्निध आली आहेस।

Verse 100

अगस्त्य उवाच । इति शप्ता रुषा तेन मुनिना सा शुभेक्षणा । उवाच वनिता भूत्वा प्रांजलिर्मुनिमादरात्

अगस्त्य म्हणाले—त्या मुनिने क्रोधाने शाप दिल्यामुळे ती शुभदृष्टी स्त्री मानुषी रूप धारण करून उभी राहिली. मग तिने हात जोडून आदराने मुनिंना निवेदन केले.

Verse 101

उर्वश्युवाच । भगवन्मे प्रसीद त्वं पराधीना यतस्त्वहम् । त्वच्छापस्य कथं मुक्तिर्भविता नियतव्रत

उर्वशी म्हणाली—हे भगवन्, माझ्यावर प्रसन्न व्हा; कारण मी पराधीन आहे. हे नियतव्रत, तुमच्या शापातून माझी मुक्ती कशी होईल?

Verse 102

रैभ्य उवाच । अयोध्यायामस्ति तीर्थं पावनं परमं महत् । तत्र स्नानं कुरुष्वाद्य सौंदर्यं परमाप्नुहि

रैभ्य म्हणाले—अयोध्येत एक परम महान व पावन तीर्थ आहे. आज तेथे स्नान कर आणि अनुपम सौंदर्य प्राप्त कर.