Adhyaya 39

Verse 1

। नारद उवाच । सहस्रसप्तत्युच्छ्राये पातालानि परस्परम् । अतलं वितलं चैव नितलं च रसातलम्

नारद म्हणाले—पाताळलोक एकाखाली एक असून प्रत्येकाची खोली सहस्र-सप्तती (योजन) आहे. ते अतल, वितल, नितल आणि रसातल आहेत.

Verse 2

तलातलं च सुतलं पातालं चापि सप्तमम् । कृष्णशुक्लारुणाः पीताः शर्कराशैलकांचनाः

तसेच तलातल, सुतल आणि सातवे पाताळही आहे. ते कृष्ण, श्वेत, अरुण व पीत वर्णाचे—गोटे, पर्वत आणि सुवर्णासारखे तेजस्वी—असे वर्णिले आहे.

Verse 3

भूमयो यत्र कौरव्य वरप्रासादशोभिताः । तेषु दानवदैतेयनागाश्चैव सहस्रसः

हे कौरव्य! तेथील भूमी उत्तम प्रासादांनी शोभून दिसतात; त्या प्रदेशांत दानव, दैत्य आणि नाग हजारोंच्या संख्येने वसतात.

Verse 4

स्वर्लोकादपि रम्याणि दृष्टानि बहुशो मया । आह्लादकारिणो नानामण्यो यत्र पन्नगः

मी अनेकदा असे स्थळे पाहिली आहेत जी स्वर्गलोकापेक्षाही अधिक रम्य आहेत; तेथे नाग नानाविध आनंददायक मण्यांनी विभूषित असतात.

Verse 5

दैत्यदानवकन्याभिर्महारूपाभिरन्विते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

दैत्य-दानवांच्या अत्यंत रूपवती कन्यांनी परिपूर्ण अशा पाताळात, संसारविरक्त पुरुषाच्याही हृदयात कोणाला प्रीती उत्पन्न होणार नाही?

Verse 6

यत्र नोष्णं न वा शीतं न वर्षं दुःखमेव च । भक्ष्यभोज्यमहाभोगकालो यत्रापि जायते

जिथे ना उष्णता, ना शीत, ना पाऊस, ना दुःख; आणि जिथे भक्ष्य-भोज्यांच्या महान् भोगांचा काळही उत्पन्न होतो।

Verse 7

पाताले सप्तमे चास्ति लिंगं श्रीहाटकेश्वरम् । ब्रह्मणा स्थापितं पार्थ सहस्रयोजनोच्छ्रितम्

सातव्या पाताळात ‘श्रीहाटकेश्वर’ नावाचे लिंग आहे. हे पार्था, ते ब्रह्म्याने स्थापित केले असून ते सहस्र योजन उंच आहे।

Verse 8

हाटकस्य तु लिंगस्य प्रासादो योजनायुतः । सर्वरत्नमयो दिव्यो नानाश्चयविभूषितः

त्या हाटक-लिंगाचा प्रासाद एक योजनपर्यंत विस्तीर्ण आहे; तो दिव्य, सर्वरत्नमय आणि नानाविध निधींनी विभूषित आहे।

Verse 9

तच्चार्यंति तल्लिंगं नानानागेन्द्रसत्तमाः । तदधस्ताज्जलं भूरि तस्याधो नरकाः स्मृताः

श्रेष्ठ नागेंद्र त्या लिंगाची अर्चना व परिचर्या करतात. त्याच्या खाली विपुल जल आहे; आणि त्याखाली नरक असल्याचे सांगितले आहे।

Verse 10

पापिनो येषु पात्यंते ताञ्छृणुष्व महामते । कोटयः पंचपंचाशद्राजानश्चैकविंशति

हे महामते! ज्या नरकांत पापी टाकले जातात ते माझ्याकडून ऐक. त्यांची संख्या पंचावन्न कोटी आहे आणि त्यांत एकवीस ‘राजे’ म्हणजे मुख्य विभाग आहेत.

Verse 11

रौरवः शूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणोथ विमोहकः

रौरव, शूकर, रोध, ताल आणि विशसन; तसेच महाज्वाल, तप्तकुंभ, लवण आणि मग विमोहक—ही नरकांची नावे आहेत.

Verse 12

रुधिरांधो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्ष्यश्च दारुमः

रुधिरांध, वैतरणी, कृमिश, कृमिभोजन; असिपत्रवन, कृष्ण, लालाभक्ष्य आणि दारुम—हेही नरकांत गणले जातात.

Verse 13

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालोऽप्यधःशिराः । संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेवच

तसेच पूयवह, पाप, वह्निज्वाल आणि अधःशिर; तसेच संदंश, कृष्णसूत्र, तम आणि अवीचि—हेही (नरक) आहेत.

Verse 14

श्वभोजनो विसूचिश्चाप्यवीचिश्च तथाऽपरः । कूटसाक्षी रौरवं च रोधं गोविप्ररोधकः

श्वभोजन, विसूचि आणि आणखी एक अवीचिही आहे. कूटसाक्षी रौरव नरकात जातो; आणि जो गाय व ब्राह्मणांना अडवतो तो रोध नरकास प्राप्त होतो.

Verse 15

सुरापः सूकरं याति तालं मिथ्याम नुष्यहा । गुरुतल्पी तप्तकुम्भं तप्तलोहं च भक्तहा

सुरा पिणारा सूकरयोनीस जातो; मनुष्यहंता ‘ताल’ नरकात पडतो. गुरुतल्पगामी ‘तप्तकुंभा’त जातो; आणि भक्तहंता ‘तप्तलोहा’त गमन करतो.

Verse 16

गुरूणामवमंता यचो महाज्वाले निपात्यते । लवणं शास्त्रहंता च निर्मर्यादो विमोहके

गुरूंचा अवमान करणारा ‘महाज्वाला’ नरकात टाकला जातो. शास्त्राचा नाश करणारा ‘लवण’ नरकास जातो; आणि मर्यादाहीन उच्छृंखल ‘विमोहक’ नरकात पडतो.

Verse 17

कृमिभक्ष्ये देवद्वेष्टा कृमिशे तु दुरिष्टकृत् । पितृदेवात्पूर्वमश्रल्लांलाभक्ष्ये प्रयाति च

देवद्वेष्टा ‘कृमिभक्ष्य’ नरकात जातो; दुष्ट यज्ञ करणारा ‘कृमिश’ मध्ये पडतो. पितृ व देवांना अर्पण होण्यापूर्वीच जे खातो तो ‘लांलाभक्ष्य’ नरकास जातो.

Verse 18

मिथ्याजीवविरोधी विशसने कूटशस्त्रकृत् । अधोमुखे ह्यसद्ग्राही एकाशी पूयवाहके

सत्य उपजीविकेचा विरोध करणारा ‘विशसन’ नरकात जातो; कूट शस्त्र करणारा देखील तिथेच जातो. असत्य धरणारा ‘अधोमुख’ मध्ये पडतो; आणि एकटा खाणारा ‘पूयवाहक’ नरकास जातो.

Verse 19

मार्ज्जारकुक्कुटश्वानपक्षिपोष्टा प्रयाति च । बधिरांधगृहक्षेत्रतृणधान्यादिज्वालकः

मांजर, कोंबडा, कुत्रा व पक्षी यांना पोसून जाड करणारा तशीच दुर्गती पावतो. तसेच बहिरे व आंधळ्यांच्या घरांवर किंवा शेतांवर तृण-धान्यादी जाळणारा घोर फळ भोगतो.

Verse 20

नक्षत्ररंगजीवी च याति वैतरणीं नरः । धनयौवनमत्तो यो धनहा कृष्णमेति सः

जो नक्षत्रांचे तमाशे व दिखावे करून उपजीविका करतो, तो वैतरणीत जातो. आणि जो धन व यौवनाच्या मदाने उन्मत्त होऊन धनाचा नाश करतो, तो ‘कृष्ण’ नावाच्या नरकात जातो.

Verse 21

असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यत् । कुहकाजीविनः सर्वे वह्निज्वाले पतंति ते

जो विनाकारण झाडे तोडतो, तो असिपत्रवनात जातो. आणि जे कपट-फसवणुकीने उपजीविका करतात, ते सर्व वह्निज्वाला नरकात पडतात.

Verse 22

परस्त्रीं च परान्नं च गच्छन्संदंशमेति च । दिवास्वप्नपरा ये व्रतलोपपराश्च ये

जो परस्त्रीकडे व परान्नाकडे धावतो, तो संदंश नरकात जातो. जे दिवसा झोपेचे व्यसनी आहेत आणि जे व्रतभंगात रमतात, त्यांनाही असेच पतन येते.

Verse 23

शरीरमदमत्ताश्च यांति चैते श्वभोजनम् । शिवं हरिं न मन्यंते यांत्यवीचिनमेव च

जे देहाभिमानाच्या मदाने मत्त आहेत, ते ‘श्वभोजन’ नरकात जातात. आणि जे शिव व हरि यांना मानत नाहीत, ते निश्चयाने अवीचि नरकात जातात.

Verse 24

इत्येवमादिभिः पापैरशास्त्रौघस्य सेवनैः । पतंत्येव महाघोरनरकेषु सहस्रशः

अशा व अशाच प्रकारच्या पापांनी, तसेच शास्त्रविरुद्ध आचारांच्या पूराला आश्रय दिल्याने, लोक निश्चयाने हजारोंच्या संख्येने अतिभयंकर नरकांत पडतात.

Verse 25

तस्माद्य इच्छेदेतेभ्यो विमोक्षं बुद्धिमान्नरः । श्रुतिमार्गेण तेनार्च्यौ देवौ हरिहरावुभौ

म्हणून जो बुद्धिमान पुरुष या (नरकगत) दुःखांतून मोक्ष इच्छितो, त्याने श्रुति-मार्गानुसार हरि आणि हर—या उभय देवांचे भक्तिभावाने पूजन करावे।

Verse 26

नरकाणामधोभागे स्थितः कालाग्निसंज्ञकः । तदधो हट्टकश्चैव अनंतस्तदधः स्मृतः

नरकांच्या अधोभागी ‘कालाग्नि’ नावाचा प्रदेश आहे; त्याखाली ‘हट्टक’ आणि त्याहीखाली ‘अनंत’ असे स्मरणात आहे।

Verse 27

यस्यैतत्सकलं विश्वं मूर्धाग्रे सर्षपायते । इत्यनंतप्रभावात्स ह्यनंत इति कीर्त्यते

ज्याच्या मस्तकाच्या अग्रभागी हे सर्व विश्व मोहरीच्या दाण्यासारखे भासते—त्याच्या अनंत प्रभावामुळे तो ‘अनंत’ म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 28

दिशां गजास्तत्र पद्मकुमुदांजनवामनाः । तदधोंऽडकटाहश्च एकवीरास्ति तत्र च

तेथे दिशांचे गज—पद्म, कुमुद, अंजन आणि वामन—आहेत. त्याखाली ‘ओंडकटाह’ नावाचा लोक असून तेथे ‘एकवीर’ही आहे।

Verse 29

चतुर्लक्षसहस्राणि नवतिश्च शतानि च । एतनैव प्रमाणेन उदकं च ततः स्मृतम्

चार लक्ष आणि नव्वद शतकेही—याच प्रमाणाने तेथील जलाचे परिमाणही सांगितले आहे।

Verse 30

तदधो नरकाः कोट्यो द्विकोट्योऽग्निस्ततो महान् । चत्वारिंशत्सहस्रैश्च तदधस्तम उच्यते

त्याच्या खाली कोट्यवधी नरक आहेत; त्याखाली दोन कोटी परिमाणाचा महान् अग्नी आहे. आणि त्याहूनही खाली चाळीस हजार अधिक अंतरावर ‘तमस्’ नावाचा घोर अंधकार म्हणतात.

Verse 31

चत्वारिंश्च्चकोट्यस्तु चतस्रश्च ततः पराः । एकोननवतिर्लक्षाः सहस्राशीतिरेव च

चाळीस कोटी, आणि त्यापुढे आणखी चार. त्यानंतर एकोणनव्वद लक्ष, आणि त्यासोबत ऐंशी हजारही मोजले जातात.

Verse 32

तदधोंऽडकटाहोथ कोटिमात्रस्तथापरः । देवी युक्ता कपालीशा दंडहस्तेन चापि सा

त्याच्या खाली ‘अंडकटाह’ आहे, जो एक कोटी परिमाणाचा आहे; आणि त्यापुढे आणखी एक स्तर आहे. तेथे देवी कपालीशा विराजमान असून तिच्या हातात दंडही आहे.

Verse 33

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता तत्र पालिनी । संकर्षणस्य निःश्वासप्रेरितो दाहकोऽनलः

तेथे पालिनी देवी कोटी-कोटी देविंनी वेढलेली उभी आहे. आणि संकर्षणाच्या निःश्वासाने प्रेरित दाहक अनल प्रचंड होऊन दहनास प्रवृत्त होतो.

Verse 34

कालाग्निं प्रेरयत्येव कल्पांते दह्यते जगत् । एवंविधमधःसूत्रं निर्मितं चात्र भारत

तोच कालाग्नीला प्रवर्तित करतो; कल्पांती जगत् दग्ध होते. हे भारत, अशा प्रकारचे अधःसूत्र येथे निर्मिले आहे.

Verse 35

मध्यसूत्रे कटाहे च पालकांस्ताञ्छृणुष्व मे । वसुधामा स्थितः पूर्वे शंखपालश्च दक्षिणे

मध्यसूत्रावर व ब्रह्मांड-कटाहावर जे पालक नेमले आहेत ते माझ्याकडून ऐक. पूर्वेस वसुधामा स्थित आहे आणि दक्षिणेस शंखपाल।

Verse 36

तक्षकेशः स्थितः पश्चादुत्तरे केतुमानिति । हरसिद्धिः सुपर्णाक्षी भास्करा योगनंदिनी

पश्चिमेस तक्षककेश स्थित आहे आणि उत्तरेस केतुमान. तसेच हरसिद्धी, सुपर्णाक्षी, भास्करा व योगनंदिनीही तेथे उपस्थित आहेत.

Verse 37

कोटिकोटी युता देवी देवीनां पालयत्यदः । एवमेतन्महाश्चर्यं ब्रह्मांडं स्थापितं च यैः

कोट्यवधी देविंनींनी युक्त अशी ती देवी अधोलोकाचे रक्षण करते. अशा दिव्य शक्तींनी हे महाश्चर्य ब्रह्मांड-अंड स्थापन केले आहे.

Verse 38

नमामि तानहं नित्यं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । विष्णुलोको रुद्रलोको बहिश्चास्मात्प्रकीर्त्यते

मी नित्य ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर यांना नमस्कार करतो. या (ब्रह्मांड-आवरणा)च्या बाहेर विष्णुलोक व रुद्रलोक अशी लोके सांगितली जातात.

Verse 39

तं च वर्णयितुं ब्रह्मा शक्तो नैवास्मदादयः । विमुक्ता यत्र संयांति नित्यं हरिहरव्रताः

त्या (धामाचे) वर्णन करण्यास ब्रह्माही समर्थ नाही, आम्हांसारखे तर नाहीच. तेथे हरि-हर व्रताने नित्य स्थित मुक्तजन पोहोचतात.

Verse 40

ब्रह्मांडं संवृतं ह्येतत्कटाहेन समंततः । कपित्थस्य यथा बीजं कटाहेन सुसंवृतम्

हे ब्रह्मांड सर्व बाजूंनी कटाहासारख्या आवरणाने वेढलेले आहे; जसे कपित्थ (कैथ) फळाचे बीज कठीण कवचाने घट्ट बंदिस्त असते।

Verse 41

दशोत्तरेण पयसा वृतं तच्चापि तेजसा । तेजश्च वायुना वायुर्नभ साहंतया च तत्

त्या आवरणाबाहेर त्याच्या दहापट जलाचे आवरण आहे; त्याबाहेर पुन्हा अग्नी (तेज) आहे। अग्नीला वायु, वायुला आकाश वेढते—प्रत्येक आवरण पूर्वीच्या दहापट परिमाणाचे आहे।

Verse 42

अहंकारश्च महता तं चापि प्रकृतिः परा । दशोत्तराणि सर्वाणि षडाहुः सप्तमं च तत्

अहंकाराला महत्तत्त्व आवरते आणि महत्तत्त्वाला परा प्रकृती आवरते। ही सर्व आवरणे दहापट परिमाणाची आहेत; अशी सहा आवरणे आहेत असे म्हणतात, आणि ती प्रकृती सातवी आहे।

Verse 43

प्राकृतं चरणं पार्थ तदनंतं प्रकीर्तितम् । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च

हे पार्थ, ते ‘प्राकृत चरण’ अनंत असे सांगितले आहे; तेथे ब्रह्मांडांची हजारो-हजारो आणि अयुत म्हणजे दहा हजारोचीही असंख्य संख्या आहे।

Verse 44

ईदृशानां तथा चात्र कोटिकोटिशतानि च । सर्वाण्येवंविधान्येव यादृशं कीर्तितंत्विदम्

अशा प्रकारचे लोकसमूह येथे कोटी-कोटींच्या शेकडो संख्येने आहेत; सर्वही याच स्वरूपाचे आहेत—जसे हे ब्रह्मांड वर्णिले आहे।

Verse 45

यस्यैवं वैभवं पार्थ तं नमामी सदाशिवम् । अहो मंदः स पापात्मा को वा तस्मादचेतनः

हे पार्थ, ज्यांचे असे वैभव आहे त्या सदाशिवास मी नमस्कार करतो. अहो, जो त्यांच्याविषयी जागृत होत नाही तो मंदबुद्धी पापात्मा; त्याहून जड कोण?

Verse 46

य एवंविधसंमोहतारकं न शिवं भजेत् । अथ ते कीर्थयिष्यामि कालमानं निबोध तत्

अशा प्रकारच्या मोहातून तारून नेणाऱ्या शिवाचे भजन कोण करणार नाही? आता मी तुला काळमान सांगतो; ते नीट समजून घे.

Verse 47

काष्ठा निमेषा दश पंच चाहुस्त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कला हि । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहुर्त्तं तत्त्रिंशता रात्र्यहनी उभे च

असे म्हणतात—पंधरा निमेषांनी एक काष्ठा; आणि तीस काष्ठांनी एक कला मानली जाते. तीस कलांनी एक मुहूर्त होतो; आणि तीस मुहूर्तांनी दिवस व रात्र—दोन्ही बनतात.

Verse 48

दिवसे पंच कालाः स्युस्त्रिमुहूर्ताः श्रृणुष्व तान् । प्रातस्ततः संगवश्च मध्याह्नश्चापराह्णकः

दिवसात पाच काळ असतात, प्रत्येकी तीन मुहूर्तांचे; ते ऐक—प्रातः, मग संगव, मध्याह्न आणि अपराह्न.

Verse 49

सायाह्नः पंचमश्चापि मुहूर्ता दश पंच च । अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिधीयते

पाचवा काळ सायाह्न (संध्याकाळ) होय; आणि (दिवसात) पंधरा मुहूर्त असतात. पंधरा अहोरात्रांना ‘पक्ष’ असे म्हणतात.

Verse 50

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः । ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेयने वर्षमुच्यते

मास हा दोन पक्षांनी बनलेला असे सांगितले आहे; दोन मासांनी एक ऋतु होते. तीन ऋतू मिळून अयन (अर्धवर्ष) होते; आणि दोन अयनांना वर्ष म्हणतात.

Verse 51

चतुर्भेदं मासमाहुः पंचभेदं च वत्सरम् । संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

मासाचे चार भेद सांगितले आहेत आणि वर्षाचे पाच भेद. त्यांतील पहिला ‘संवत्सर’ व दुसरा ‘परिवत्सर’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 52

इद्वत्सरस्तृतीयोऽसौ चतुर्थश्चानुवत्सरः । पंचमश्च युगोनाम गणनानिश्चयो हि सः

तिसरा ‘इद्वत्सर’ आणि चौथा ‘अनुवत्सर’ असे म्हटले आहे. पाचवा ‘युग’ या नावाने प्रसिद्ध—हीच गणनेची निश्चित व्यवस्था आहे.

Verse 53

मासेन च मनुष्याणामहोरात्रं च पैतृकम् । कृष्णपक्षस्त्वहः प्रोक्तः शुक्लपक्षश्च शर्वरी

मनुष्यांचा एक मास पितरांसाठी एक अहोरात्र ठरतो. कृष्णपक्ष हा त्यांचा ‘दिवस’ आणि शुक्लपक्ष ही त्यांची ‘रात्र’ असे सांगितले आहे.

Verse 54

मानुषेण च वर्षेण दैविको दिवसः स्मृतः । अहस्तत्रो दगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्

मनुष्यांचे एक वर्ष देवतांचा एक दिवस मानले आहे. त्या दिव्य दिवशी उत्तरायण हा त्यांचा ‘दिवस’ आणि दक्षिणायन ही त्यांची ‘रात्र’ असे म्हटले आहे.

Verse 55

वर्षेण चैव देवानां मतः सप्तर्षिवासरः । सप्तर्षीणां च वर्षेण ध्रौवश्च दिवसः स्मृतः

देवांच्या वर्षमानाने सप्तर्षींचा ‘दिवस’ मानला जातो. आणि सप्तर्षींच्या वर्षमानाने ध्रुवाचा ‘दिवस’ स्मरणात धरला जातो.

Verse 56

मनुष्याणां च वर्षाणि लक्षासप्तदशैव तु । अष्टाविंशतिसहस्राणि कृतं त्रेतायुगं ततः

मनुष्यवर्षमानाने सतराह लाख व अठ्ठावीस हजार वर्षे कृत (सत्य) युग होय; त्यानंतर त्रेता-युग येतो.

Verse 57

लक्षद्वादशसाहस्रषण्नवत्यधिकाः पराः । अष्टौ लक्षाश्चतुःषष्टिसहस्राणि च द्वापरः

त्रेता-युग बारा लाख शहाण्णव हजार व त्यावर अधिक एक हजार वर्षे असे सांगितले आहे; आणि द्वापर-युग आठ लाख चौसष्ट हजार वर्षे (मानवमानाने) आहे.

Verse 58

चतुर्लक्षं तु द्वात्रिंशत्सहस्राणि कलिः स्मृतः । चतुर्भिरेतैर्देवानां युगामित्यभिधीयते

कलि-युग चार लाख बत्तीस हजार (मानववर्ष) असा स्मृत आहे. या चार युगांनी मिळून देवांचे ‘युग’ असे म्हणतात.

Verse 59

आयुर्मनोर्युगानां च साधिका ह्येकसप्ततिः । चतुर्दशमनूनां च कालेन ब्रह्मणो दिनम्

मनूच्या युगांची आयु एकाहत्तर (थोडी अधिक सहित) अशी सांगितली आहे. आणि चौदा मनूंच्या कालमानाने ब्रह्म्याचा ‘दिवस’ मोजला जातो.

Verse 60

युगानां च सहस्रेण स च कल्पः श्रृणुष्व तान् । भवोद्भवस्तपभव्य ऋतुर्वह्निर्वराहकः

युगांचे हजार समूह मिळून एक कल्प होतो—त्यांची नावे ऐक: भवोद्भव, तपोभव्य, ऋतु, वह्नि आणि वराहक।

Verse 61

सावित्र आसिकश्चापि गांधारः कुशिकस्तथा । ऋषभश्च तथा खड्गो गांधारीयश्च मध्यमः

इतर नावेही अशी—सावित्र, आसिक, गांधार, कुशिक; तसेच ऋषभ, खड्ग, गांधारीय आणि मध्यम।

Verse 62

वैराजश्च निषादश्च मेघवाहनपंचमौ । चित्रको ज्ञान आकूतिर्मोनो दंशश्च बृंहकः

वैराज व निषाद ही नावे, आणि पाचवा मेघवाहन; पुढे चित्रक, ज्ञान, आकूति, मोनो, दंश आणि बृंहक।

Verse 63

श्वेतो लोहितरक्तौ च पीतवासाः शिवः प्रभुः । सर्वरूपश्च मासोऽयमेवं वर्षशतावधिः

प्रभु शिव श्वेतरूप, लोहित-रक्तरूप आणि पीतवस्त्रधारी रूपाने प्रकट होतात. हा मास सर्वरूप आहे; अशा रीतीने (दैवी मानाने) तो शंभर वर्षांपर्यंत विस्तारतो.

Verse 64

पूर्वार्धमपरार्धं च ब्रह्ममानमिदं स्मृतम् । विष्णोश्च शंकरस्यापि नाहं शक्तश्च वर्णने

पूर्वार्ध व उत्तरार्ध—यालाच ब्रह्ममान असे स्मरले जाते. विष्णू व शंकर यांच्या महिमा-मानाचे वर्णन करण्यासही मी समर्थ नाही.

Verse 65

क्वाहमल्पमतिः पार्थ क्वापरौ हरित्र्यंबकौ । देविकेनैव मानेन पातालेष्वपि गण्यते

हे पार्थ, मी अल्पबुद्धी कुठे आणि ते दोघे—हरि व त्र्यंबक—कुठे? देवीच्या प्रमाणानेच पाताळांतही त्याची गणना होते।

Verse 66

इति ते सूचितं बुद्ध्या श्रृणु तत्प्राकृतं पुनः

अशा रीतीने बुद्धीने तुला सूचित केले; आता पुन्हा तो सामान्य (प्राकृत) वृत्तान्त ऐक।

Verse 67

इति वैधात्रव्यवस्थितिः । श्रीनारद उवाच । ऋषभोनाम यन्नाम्ना नानापाषंड कल्पनाः । कलौ पार्थ भविष्यंति लोकानां मोहनात्मिकाः

हीच विधात्याने स्थापन केलेली व्यवस्था आहे। श्रीनारद म्हणाले—हे पार्थ, कलियुगात ‘ऋषभ’ या नावाखाली अनेक पाषंड-कल्पना उदयास येतील, ज्या लोकांना मोहात पाडून भ्रमित करतील।

Verse 68

तस्य पुत्रस्तु भरतः शतश्रृंगस्तु तत्सुतः । तस्य पुत्राष्टकं जातं तथैकाच कुमारिका

त्याचा पुत्र भरत नावाचा झाला आणि भरताचा पुत्र शतशृंग झाला। त्याला आठ पुत्र झाले आणि त्याचप्रमाणे एक कन्याही झाली।

Verse 69

इंद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रद्वीपो गभस्तिमान् । नागः सौम्यश्च गांधर्वो वरुणश्च कुमारिका

ते इंद्रद्वीप, कसेरु, ताम्रद्वीप, गभस्तिमान, नाग, सौम्य, गांधर्व आणि वरुण होते—आणि (त्यांच्यासह) एक कुमारिकाही होती।

Verse 70

वदनं चापि कन्यायाः पार्थ बर्करिकाकृति । श्रृणु तत्कारणं सर्वं महाश्चर्यसमन्वितम्

हे पार्थ, त्या कन्येचे मुखही बर्करीसारख्या आकाराचे होते. त्या महान् आश्चर्ययुक्त सर्व कारण ऐक.

Verse 71

महीसागरपर्यंतं वृक्षराजिविराजिते । जालीगुल्मलताकीर्णे स्तंभतीर्थस्य संनिधौ

भूमीपासून सागरापर्यंत पसरलेले, वृक्षरांगाांनी शोभणारे, जाली वनस्पती, झुडपे व वेलींनी भरलेले—स्तंभतीर्थाच्या सन्निधी.

Verse 72

अजासमजतो मध्यात्काचिदेका च बर्करी । भ्रांता सती समायाता प्रदेशे तत्र दुश्चरे

शेळ्यांच्या कळपाच्या मधून एकटीच बर्करी बाहेर आली. भरकटत ती त्या दुर्गम प्रदेशात येऊन पोहोचली.

Verse 73

इतस्ततो भ्रमंति सा जालिमध्ये समंततः । निर्गंतुं नैव शक्नोति क्षुत्पिपासार्दिता शुभा

ती शुभा जालीच्या मध्ये सर्व बाजूंनी इकडे-तिकडे भटकत राहिली; भूक-प्यासांनी व्याकुळ होऊनही तिला बाहेर पडता आले नाही.

Verse 74

विलग्ना जालिमध्ये तु ततः पंचत्वमागता । कालेन कियता तस्य त्रुटित्वा शिरसो ह्यधः

जालीमध्ये अडकून ती नंतर पंचत्वास गेली. काही काळाने तिचे शिर तुटून खाली पडले.

Verse 75

पपात शनिदर्शे च महीसागरसंगमे । सर्वतीर्थमये तत्र सर्वपापप्रमोचने

ते शनिदर्श येथे, मही नदी व सागर यांच्या संगमावर पडले—ते स्थान सर्वतीर्थमय असून सर्व पापांचे मोचन करणारे आहे.

Verse 76

शिरस्तु तदवस्थं हि समग्रं तत्र संस्थितम् । जालिगुल्मावलग्नं च तस्या नैवापतज्जले

परंतु तिचे शिर त्याच अवस्थेत, अखंड व पूर्ण, तेथेच राहिले. जाळे व झुडपांच्या गुंत्यात अडकले म्हणून ते पाण्यात पडले नाही.

Verse 77

शेषकायप्रपातेन महीसागरसंगमे । तत्तीर्थस्य प्रभावेन बर्करीसा कुरूद्वह

तिच्या उरलेल्या देहाचा पातन मही–सागर संगमावर झाला तेव्हा त्या तीर्थाच्या प्रभावाने, हे कुरुश्रेष्ठा, ती बर्करीसा झाली.

Verse 78

शकश्रृंगस्य वै राज्ञः सिंहलेष्वभवत्सुता । मुखं बर्करिकातुल्यं व्यक्तं तस्या व्यजायत

सिंहल देशात राजा शकशृंग याच्या घरी एक कन्या जन्मली; आणि तिचे मुख स्पष्टपणे बर्करी (शेळी)सारखे प्रकट झाले.

Verse 79

दिव्यनारी शुभाकारा शेषकाये बभौ शुभा । पूर्वं तस्याप्यपुत्रस्य राज्ञः पुत्रशतोपमा

तिचा उरलेला देह शुभाकार दिव्य नारीरूपाने तेजस्वी झाला. जो राजा पूर्वी अपुत्र होता, त्याच्यासाठी ती जणू शंभर पुत्रांसमान (फलदायी) ठरली.

Verse 80

पुत्री जाता प्रमोदेन स्वजनानंदवर्धिनी । ततस्तस्या विलोक्याथ मुखं वर्करिकाकृति

एक कन्या जन्मली, आनंद देणारी व स्वजनांचा सुखवर्धक ठरली. मग तिला पाहताच सर्वांनी तिचे मुख शेळीप्रमाणे आकृतियुक्त असल्याचे पाहिले.

Verse 81

विस्मयं समनुप्राप्ताः सर्वे ते राजपूरुषाः । विषादं परमापन्नो राजा सांतःपुरस्तदा

राजाचे सर्व पुरुष अत्यंत विस्मयाने स्तब्ध झाले. तेव्हा राजा अंतःपुरासह परम शोकात बुडाला.

Verse 82

खिन्नाः प्रकृतयः सर्वास्तादृग्रूपविलोकनात् । तत्किमित्येतदाश्चर्यमूचुः पौराः सुविस्मिताः

असे रूप पाहून सर्व प्रजा खिन्न झाली. अत्यंत विस्मित झालेले नगरवासी म्हणाले—“हे कोणते आश्चर्य, आणि हे का घडले?”

Verse 83

ततः सा यौवनं प्राप्ता साक्षाद्देवसुतोपमा । स्वमुखं दर्पणे वीक्ष्यस्मृतः पूर्वो भवस्तया

नंतर ती यौवनास आली, जणू साक्षात देवकन्येसमान. आरशात आपले मुख पाहताच तिला पूर्वजन्माची आठवण झाली.

Verse 84

तत्तीर्थस्य प्रभावेण मातृपित्रोर्निवेदितम् । विषादो नैव कर्तव्यो मदर्थे तात निश्चितम्

त्या तीर्थाच्या प्रभावाने तिने माता-पित्यांना निवेदन केले—“तात, माझ्यासाठी निश्चयच शोक करू नका.”

Verse 85

मा शोकं कुरु मे मातः पूर्वजन्मार्जितं फलम् । ततः पूर्वं स्ववृत्तांतमुक्त्वा सा च कुमारिका

आई, शोक करू नकोस; हे पूर्वजन्मीच्या कर्माचे फल आहे. मग त्या कुमारिकेने आपला पूर्ववृत्तांत व कथा सांगितली.

Verse 86

पूर्वजन्मोद्भवः कायस्यस्या यत्रापतत्तथा । गमनाय तमुद्देशं विज्ञप्तौ पितरौ तया

पूर्वजन्मातून उत्पन्न झालेल्या तिच्या देहाचे जिथे पतन झाले होते तो प्रदेश तिने आई-वडिलांना सांगितला आणि तिकडे जाण्याची विनंती केली.

Verse 87

अहं तात गमिष्यामि महीसागरसंगमम् । भवामि तत्र संप्राप्ता यथा कुरु तथा नृप

तात, मी भूमी-सागराच्या संगमस्थळी जाईन. तेथे पोहोचल्यावर, हे राजा, जे योग्य वाटेल ते कर.

Verse 88

ततः पित्रा प्रतिज्ञातं शतश्रृंगेण तत्तथा । तस्याः संवाहनं चक्रे राजा पोतैः सरत्नकैः

मग तिच्या पित्याने शतशृंगाने जसे सांगितले तसेच वचन दिले. आणि राजाने रत्नांनी सजवलेल्या होड्यांनी तिच्या प्रवासाची व्यवस्था केली.

Verse 89

स्तंभतीर्थं ततः साऽपि प्राप्य पोतार्यसंयुता । भूरिदानं ततश्चक्रे दानं सर्वस्वलक्षणम्

त्यानंतर ती होड्यांच्या नावाड्यांसह स्तंभतीर्थास पोहोचली. मग तिने विपुल दान केले—सर्वस्व अर्पण केल्यासारखे दानलक्षण असलेले.

Verse 90

जालिगुल्मांतरेऽन्विष्य ततो दृष्टं निजं शिरः । अस्थिचर्मावशेषं च तदादाय प्रयत्नतः

झुडपांच्या व दाट गवताच्या आडोशांत शोध घेत तीने तेव्हा आपलेच शिर पाहिले. अस्थि व चर्माचे उरलेले अवशेषही तिने प्रयत्नपूर्वक सावधपणे उचलून घेतले.

Verse 91

दग्ध्वा संगमसांनिध्ये क्षिप्तान्यस्थीनि संगमे । ततस्तीर्थप्रभावेण मुखं जातं शशिप्रभम्

संगमाच्या सान्निध्यात ते दग्ध करून, अस्थी संगमात अर्पण केल्या. मग त्या तीर्थाच्या प्रभावाने तिचे मुख चंद्रप्रभेसारखे तेजस्वी झाले.

Verse 92

न तादृग्देवकन्यानां न तादृङनागयोषिताम् । न तादृङमर्त्यनारीणां तस्या यादृङमुखं मुखम्

देवकन्यांमध्ये तसे मुख नव्हते, नागयोषितांमध्येही नव्हते, आणि मर्त्य स्त्रियांमध्येही नव्हते; तिच्या मुखासारखे मुख कुणाचेच नव्हते.

Verse 93

सुरासुरनराः सर्वे तस्या रूपेण मोहिताः । बहुधा प्रार्थयंत्येनां न सा वरमभीप्सति

देव, असुर आणि नर—सर्वजण तिच्या रूपाने मोहित झाले. त्यांनी तिला वारंवार विनविले, तरी ती त्यांच्याकडून कोणताही वर इच्छित नव्हती.

Verse 94

कष्टं तया मुदा तत्र प्रारब्धं दुश्चरं तपः । ततः संवत्सरे पूर्णे देवदेवो महेश्वरः

तेथे तिने आनंदाने अत्यंत कठोर व दुश्चर तप आरंभ केले. मग एक वर्ष पूर्ण होताच देवाधिदेव महेश्वर (प्रकट झाले).

Verse 95

प्रत्यक्षतां गतस्तस्यै वरदोऽस्मीति चाब्रवीत् । ततस्तं पूजयित्वा च कुमारी वाक्यमब्रवीत्

तो तिच्यासमोर प्रत्यक्ष प्रकट होऊन म्हणाला—“मी वर देणारा आहे.” मग कुमारीने त्याची पूजा करून हे वचन उच्चारले.

Verse 96

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । सांनिध्यं क्रियतामत्र सर्वकालं हि शंकर

जर आपण प्रसन्न असाल, हे देवेश, आणि मला वर द्यावयाचा असेल—तर हे शंकर, येथे सर्वकाळ आपले सान्निध्य स्थापन करा.

Verse 97

एवमस्त्विति शर्वेण प्रोक्ते हृष्टा कुमारिका । यत्र दग्धं शिरस्तस्या बर्कर्याः कुरुसत्तम

शर्वाने “एवमस्तु” असे म्हटल्यावर कुमारी आनंदित झाली. हे कुरुश्रेष्ठा, हे त्या ठिकाणी घडले जिथे त्या बर्करीचे शिर दग्ध झाले होते.

Verse 98

बर्करेशः शिवस्तत्र तया संस्थापितस्तदा । मन्मुखान्महादाश्चर्यं श्रुत्वेदं च तलातलात्

तेथे त्या वेळी तिने शिवाला ‘बर्करेश’ म्हणून संस्थापित केले. आणि माझ्या मुखातून हे महान आश्चर्य ऐकून—तलातलापर्यंतही त्याची कीर्ती पसरली.

Verse 99

स्वस्तिकोनाम नागेंद्रः कुमारीं द्रष्टुमागतः । शिरसा गच्छता तेन यत्रोत्क्षिप्ता च भूरभूत्

स्वस्तिक नावाचा नागेंद्र कुमारीचे दर्शन घेण्यासाठी आला. तो शिर हलवीत चालला तेव्हा जिथे त्याचे मस्तक उचलले गेले तिथे भूमी उचंबळून वर उठली.

Verse 100

ईशाने बर्करेशस्य कूपोऽभूत्स्वस्तिकाभिधः । पूरितो गंगया पार्थसर्वतीर्थफलप्रदः

बर्करेशाच्या ईशान (ईशान्य) दिशेस ‘स्वस्तिका’ नावाचा कूप प्रकट झाला. तो गंगाजलाने परिपूर्ण असून, हे पार्था, सर्व तीर्थस्नानाचे फळ देणारा आहे.

Verse 101

दृष्ट्वा च स्थापितं लिंगं शिवस्तुष्टो वरं ददौ । येषां मृतशरीराणामत्र दाहः प्रजायते

स्थापित लिंग पाहून शिव प्रसन्न झाले व वर दिला—ज्यांच्या मृतदेहाचा येथे दाहसंस्कार होतो, त्यांना विशेष पुण्यफल प्राप्त होते.

Verse 102

क्षिप्यंतेब्धौ तथा स्थीनि तेषां स्यादक्षया गतिः । ते स्वर्गे सुचिरं कालं वसित्वात्र समागताः

आणि त्यांच्या अस्थी समुद्रात विसर्जित केल्या असता त्यांची गती अक्षय होते. ते स्वर्गात फार दीर्घ काळ वास करून पुन्हा शुभ अवस्थांना प्राप्त होतात.

Verse 103

राजानः सर्वसंपूर्णाः सप्रतापा भवंति ते । बर्करेशं च यो भक्त्या संपूजयति मानवः

ते राजे सर्वसंपन्न व प्रतापवान होतात. आणि जो मनुष्य भक्तीने बर्करेशाचे सम्यक् पूजन करतो, तोही तशीच पूर्णता व तेज प्राप्त करतो.

Verse 104

स्नात्वार्णवमहीतोये तस्य स्यान्मनसेप्सितम् । कार्तिके च चतुर्द्देश्यां कृष्णायां श्रद्धयान्वितः

समुद्र व भूमीच्या पवित्र जलात स्नान केल्याने त्याची मनोकामना पूर्ण होते; विशेषतः कार्तिक महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस श्रद्धायुक्त होऊन (केल्यास).

Verse 105

कूपे स्नानं नरः कृत्वा संतर्प्य च पितॄन्निजान् । पूजयेद्बर्करेशं यः सर्पपापैः स मुच्यते

कूपात स्नान करून व आपल्या पितरांना तर्पण देऊन जो मनुष्य बर्करेशाचे पूजन करतो, तो सर्पसंबंधी पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 106

एवं लब्ध्वा वरान्सर्वान्सा पुनः सिंहलं ययौ । शतश्रृङ्गाय पित्रे च वृत्तांतं स्वं न्यवेदयत्

अशा रीतीने सर्व वर प्राप्त करून ती पुन्हा सिंहलास गेली आणि आपल्या पिता शतशृंग यांना आपला सर्व वृत्तांत निवेदन केला.

Verse 107

तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा लोकाः सर्वे च फाल्गुन । प्रशशंसुर्महीतीर्थमाजग्मुश्च कृतादराः

हे फाल्गुन, ते ऐकून राजा विस्मित झाला आणि सर्व लोकही; त्यांनी महीतीर्थाची प्रशंसा केली व आदराने तेथे आले.

Verse 108

स्नात्वा दत्त्वा च दानानि विविधानि च ते ततः । सिंहलं च ययुर्भूयस्तीर्थमाहात्म्यहर्षिताः

त्यानंतर त्यांनी स्नान करून नानाविध दाने दिली; तीर्थाच्या माहात्म्याने हर्षित होऊन ते पुन्हा सिंहलास परतले.

Verse 109

अनिच्छंत्यां कुमार्यां च वरं द्रव्यं च पार्थिवः । तथान्यदपि प्रीत्यासौ यद्ददौ नृपतिः श्रृणु

कुमारीची इच्छा नसतानाही राजाने तिला वर व धन दिले; आणि प्रेमापोटी आणखीही काही दिले—तो नृपती काय काय देऊन गेला ते ऐका.

Verse 110

इदं भारतखंडं च नवधैव विभज्य सः । ददावष्टौ स्वपुत्राणां कुमार्यै नवमं तथा

त्याने भारतखंड नवधा विभागून, आठ भाग आपल्या पुत्रांना दिले; आणि नववा भाग तसाच कुमारिकेला (कन्येला) अर्पण केला।

Verse 111

तेषां विभेदान्वक्ष्यामि पर्वतैरुपशोभितान् । पुत्रनामानि वर्षाणि पर्वतांश्च श्रृणुष्व मे

त्यांचे विभाग, जे पर्वतांनी शोभलेले आहेत, मी सांगतो; माझ्याकडून पुत्रांची नावे, वर्षे (प्रदेश) आणि पर्वत ऐक।

Verse 112

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्षपर्वत, विंध्य आणि पारियात्र—हे सात कुलपर्वत मानले गेले आहेत।

Verse 113

महेन्द्रपरतश्चैव इन्द्रद्वीपो निगद्यते । पारियात्रस्य चैवार्वाक्खण्डं कौमारिकं स्मृतम्

महेन्द्र पर्वताच्या पश्चिमेस ‘इन्द्रद्वीप’ असे म्हटले जाते; आणि पारियात्र पर्वतरांगेच्या उत्तरेस असलेला प्रदेश ‘कौमारिक खंड’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 114

सहस्रमेकमेकं च सर्वखण्डान्यमूनि च । नदीनां संभवं चापि संक्षेपाच्छृणु फाल्गुन

हे फाल्गुन! ही सर्व खंडे—एक हजार एक—आणि नद्यांचा उगमही संक्षेपाने ऐक।

Verse 115

वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारियात्रोद्भवा मताः । नर्मदासरसाद्याश्च नद्यो विंध्याद्विनिर्गताः

वेदस्मृती व मुखा या नद्या पारियात्र पर्वतापासून उत्पन्न झाल्या असे मानले जाते. तसेच नर्मदा, सरसा इत्यादी नद्या विंध्य पर्वतांतून प्रवाहित झाल्या असे सांगितले जाते.

Verse 116

शतद्रूचन्द्रभागाद्या ऋक्षपर्वतसंभवाः । ऋषिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

शतद्रू व चंद्रभागा इत्यादी नद्या ऋक्ष पर्वतापासून उत्पन्न होतात. तसेच ऋषिकुल्या व कुमारी इत्यादी नद्या शुक्तिमत् पर्वताच्या पायथ्यापासून उद्भवलेल्या मानल्या आहेत.

Verse 117

तापी पयोष्णी निर्विध्या कावेरी च महीनदी । कृष्णा वेणी भीमरथी सह्यपादोद्भवाः स्मृताः

तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या, कावेरी व मही नदी—तसेच कृष्णा, वेणी व भीमरथी—या सर्व सह्य पर्वताच्या पायथ्यापासून उद्भवलेल्या म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 118

कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामऋष्यकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः

कृतमाला व ताम्रपर्णी प्रमुख नद्या मलय पर्वतापासून उत्पन्न होतात. तसेच त्रिसामा व ऋष्यकुल्या इत्यादी नद्या महेंद्र पर्वतापासून उद्भवलेल्या म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 119

एवं विभज्य पुत्रेभ्यः कुमार्यै च महीपतिः । शतशृंगो गिरं गत्वा उदीच्यां तप्तवांस्तपः

अशा रीतीने पुत्रांना आणि कुमारीलाही राज्यविभाग करून, पृथ्वीपति राजा शतशृंग उत्तर दिशेतील एका पर्वतावर जाऊन तपश्चर्या करू लागला.

Verse 120

तत्र तप्त्वा तपो घोरं ब्रह्मलोकं जगाम सः । शतश्रृंगो नृपश्रेष्ठः शतश्रृंगे नगोत्तमे

तेथे घोर तप करून तो ब्रह्मलोकास गेला। नृपश्रेष्ठ शतशृंगाने शतशृंग या उत्तम पर्वतावर ही सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 121

यत्र जातोऽसि कौतेय पांडोस्त्वं सोदरैः सह । कुमारी च महाभागा स्तंभतीर्थस्थिता सती

हे कौन्तेय! ज्या ठिकाणी तू पांडूचा पुत्र होऊन आपल्या सहोदर भावांसह जन्मलास, त्याच ठिकाणी स्तंभतीर्थात महाभागा सती कुमारी वास करते.

Verse 122

खंडोद्भवेन द्रव्येण तेपे दानानि यच्छती । ततः केनापि कालेन भ्रातृभ्योऽष्टभ्य एव च

आपल्या खंडातून उत्पन्न झालेल्या द्रव्याने ती दान देऊन पुण्यसाधना करीत होती. नंतर काही काळाने तिने आपल्या आठही भावांना देखील (दान/भाग) दिला.

Verse 123

महावीर्यबलोत्साहा जाता नव नवात्मजाः । ते समेत्य समागम्य कुमारीं प्रोचिरे ततः

पराक्रम, बल व उत्साहाने युक्त असे नवे नवे पुत्र वारंवार जन्मले. ते सर्व एकत्र येऊन कुमारी देवीला तेव्हा म्हणाले.

Verse 124

कुलदेवी त्वमस्माकं प्रसादं कुरु नः शुभे । अष्टौ खण्डानि चास्माकं विभज्य स्वयमेव च । देही द्वासप्ततीनां नो विभेदः स्याद्यथा न नः

“तू आमची कुलदेवी आहेस, हे शुभे! आमच्यावर प्रसन्न हो. तू स्वतः आमचे आठ खंड करून दे, जेणेकरून आमच्या बहात्तरांमध्ये फूट पडू नये.”

Verse 125

इत्युक्ता सर्वधर्मज्ञा विज्ञाने ब्रह्मणा समा । द्वासप्ततिविभेदैः सा नव खंडान्यचीकरत्

असे सांगितल्यावर ती सर्वधर्मज्ञा, ज्ञानात ब्रह्म्यासमान, बहात्तर भेदांनुसार नऊ खंडांची रचना करू लागली।

Verse 126

तेषां नामानि ग्रामांश्च पत्तनानि च फाल्गुन । वेलाकूलानि संख्यां च वक्ष्यामि तव तत्त्वतः

हे फाल्गुन! त्या (विभागांची) नावे, त्यांतील गावे व पत्तने, समुद्रकिनारे आणि संख्या—हे सर्व मी तुला तत्त्वतः सांगीन।

Verse 127

कोटिश्चतस्रो ग्रामाणां नीवृदासीच्च मंडले । सार्धकोटिद्वयग्रामैर्देशो बालाक जच्यते

त्या मंडलात नीवृत प्रदेशात चार कोटी गावे होती; आणि बालाक देशात अडीच कोटी गावे असल्याचे सांगितले जाते।

Verse 128

सपादकोटिर्ग्रामाणां पुरसाहणके विदुः । लक्षाश्चत्वार एवापि ग्रामाणामंधके स्मृताः

पुरसाहणक येथे सव्वा कोटी गावे असल्याचे मानले जाते; आणि अंधक येथे चार लक्ष गावे स्मरणात आहेत।

Verse 129

एको लक्षश्च नेपाले ग्रामाणां परिकीर्तितः । षट्त्रींशल्लक्षमानं तु कान्यकुब्जे प्रकीर्तितम्

नेपाळात गावांची संख्या एक लक्ष सांगितली आहे; आणि कान्यकुब्जात छत्तीस लक्षांचे परिमाण घोषित आहे।

Verse 130

द्वासप्ततिस्तथा लक्षा ग्रामा गाजणके स्मृताः । अष्टादश तथा लक्षा ग्रामाणां गौडदेशके

गाजणक येथे ग्रामांची संख्या बहात्तर लक्ष अशी स्मरणात आहे. तसेच गौडदेशातही ग्रामांचे अठरा लक्ष सांगितले आहेत.

Verse 131

कामरूपे च ग्रामाणां नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । डाहले वेदसंज्ञे तु ग्रामाणां नवलक्षकम्

कामरूपात ग्रामांचे नऊ लक्ष प्रख्यात आहेत. आणि ‘वेद’ या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या डाहल देशातही ग्रामांचे नऊ लक्ष सांगितले आहेत.

Verse 132

नवैव लक्षा ग्रामाणां कांतिपुरे प्रकीर्तिताः । नवलक्षास्तथा चैव माचिपुरे प्रकीर्तिताः

कांतिपुरात ग्रामांचे नेमके नऊ लक्ष प्रकीर्तित आहेत. तसेच माचिपुरातही नऊ लक्ष सांगितले आहेत.

Verse 133

ओड्डियाणे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । जालंधरे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः

ओड्डियाण देशात ग्रामांचे नऊ लक्ष प्रख्यात आहेत. तसेच जालंधर देशातही नऊ लक्ष प्रकीर्तित आहेत.

Verse 134

लोहपूरे तथा देशे लक्षाः प्रोक्ता नवैव च । ग्रामाणां सप्तलक्षं च पांबीपुरे प्रकीर्तितम्

लोहपूर देशात नऊ लक्ष (ग्राम) सांगितले आहेत. आणि पांबीपुरात ग्रामांचे सात लक्ष प्रकीर्तित आहेत.

Verse 135

ग्रामाणां सप्तलक्षं च रटराजे प्रकीर्तितम् । हरीआले च ग्रामाणां लक्षपंचकसंमितम्

रटराजात ग्रामांची संख्या सात लक्ष अशी प्रसिद्ध आहे; आणि हरिआलमध्ये ग्राम पाच लक्ष इतके मानले आहेत।

Verse 136

सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं द्रडस्य विषये तथा । सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं तथावंभणवाहके

द्रडच्या विषयात साडे तीन लक्ष असे सांगितले आहे; आणि अवंभणवाहकातही साडे तीन लक्षच सांगितले आहे।

Verse 137

एकविंशतिसाहस्रं ग्रामणां नीलपूरके । तथामलविषये पार्थ ग्राममाणामेकलक्षकम्

नीलपूरकात ग्रामांची संख्या एकवीस हजार सांगितली आहे; आणि हे पार्था, मल-विषयात ग्राम एक लक्ष सांगितले आहेत।

Verse 138

नरेंदुनामदेशे तु लक्षमेकं सपादकम् । अतिलांगलदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः

नरेंदु नावाच्या देशात एक लक्ष सव्वा सांगितले आहे; आणि अतिलांगल देशातही एक लक्ष सव्वाच सांगितले आहे।

Verse 139

लक्षाष्टादशसाहस्रं नवती द्वे च मालवे । सयंभरे तथा देशे लक्षः प्रोक्तः सपादकः

मालवात एक लक्ष अठरा हजार ब्याण्णव सांगितले आहेत; आणि सयंभर देशात एक लक्ष सव्वा सांगितले आहे।

Verse 140

मेवाडे च तथा प्रोक्तो लक्षश्चैकःसपादकः । अशीतिश्च सहस्राणि वागुरिः परिकीर्तितः

मेवाडातही तसेच सांगितले आहे—एक लक्ष आणि सव्वा (सपाद) लक्ष. तसेच वागुरी हा अस्सी हजार (गावे/वस्ती) असलेला म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 141

ग्रामसप्ततिसाहस्रो गुर्जरात्रः प्रकीर्तितः । तथा सप्ततिसाहस्रः पांडर्विषय एव च

गुर्जरात्र हा सत्तर हजार ग्रामांचा म्हणून प्रकीर्तित आहे; तसेच पांडर-विषयही सत्तर हजार (ग्रामांचा) असे सांगितले आहे.

Verse 142

जहाहुतिसहस्राणि द्वाचत्वारिंशदेव च । अष्टषाष्टसहस्राणि प्रोक्तं काश्मीरमंडलम्

जहाहुतीचे बेचाळीस हजार (गावे/वस्ती) सांगितले आहेत; आणि काश्मीर-मंडळ अडुसष्ट हजार (ग्रामांचे) असे प्रोक्त आहे.

Verse 143

षष्टित्रिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां कौंकणे विदुः । चतुर्दशशतं द्वे च विंशतीलघुकौंकणम्

कोंकणात छत्तीस हजार गावे आहेत असे विद्वान जाणतात; आणि ‘लघुकोंकण’ मध्ये एक हजार चारशे वीस (गावे) आहेत.

Verse 144

सिंधुः सहस्रदशके ग्रामाणां परिकीर्तितः

सिंधु देश दहा हजार ग्रामांचा म्हणून परिकीर्तित आहे.

Verse 145

चतुर्दशशते द्वे च विंशतिः कच्छमंडलम् । पंचपंचाशत्सहस्रं ग्रामाः सौराष्ट्रमुच्यते

कच्छमंडलात एक हजार चारशे वीस गावे सांगितली आहेत; आणि सौराष्ट्र हे पंचावन्न हजार गावांचे देश म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 146

एकविंशतिसहस्रो लाडदेशः प्रकीर्तितः । अतिसिंधुश्च ग्रामाणां दशसहस्र उच्यते । तथा चाश्वमुखं पार्थ दशसाहस्रमुच्यते

लाडदेश एकवीस हजार गावांचा म्हणून कीर्तित आहे. अतिसिंधु दहा हजार गावांचा म्हटला जातो. तसेच, हे पार्था, अश्वमुखही दहा हजार गावांचा सांगितला आहे.

Verse 147

सहस्रदशकं चापि एकपादः प्रकीर्तितः

एकपादही दहा हजार (गावांचा) म्हणून प्रकीर्तित आहे.

Verse 148

तथैव दशसाहस्रो देशः सूर्यमुखः स्मृतः । एकबाहुस्तथा देशो दशसाहस्रमुच्यते

तसेच सूर्यमुख नावाचा देश दहा हजार (गावांचा) म्हणून स्मरणात आहे. आणि एकबाहु देशही दहा हजार (गावांचा) म्हटला आहे.

Verse 149

सहस्रदशकं चैव संजायुरिति देशकः । शिवनामा तथा देशः सहस्रदशकः स्मृतः । सहस्राणि दश ख्यातं तथा कालहयंजयः

संजायु नावाचा प्रदेशही दहा हजार (गावांचा) आहे. शिवनामा नावाचा देशही दहा हजार (गावांचा) म्हणून स्मृत आहे. तसेच कालहयंजयही दहा हजार (गावांचा) म्हणून ख्यात आहे.

Verse 150

लिंगोद्भवस्तथा देशः सहस्राणि दशैव च । भद्रश्च देवभद्रश्च प्रत्येकं दशकौ स्मृतौ

लिंगोद्भव नावाचा देशही दहा सहस्र ग्रामांचा सांगितला आहे. तसेच भद्र व देवभद्र—हे दोघेही प्रत्येकी दहा सहस्र ग्रामांचे म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 151

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि स्मृतौ चटविराटकौ । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि यमकोटिः प्रकीर्तिता

चट व विराटक—हे दोन्ही देश छत्तीस सहस्र ग्रामांचे म्हणून स्मृत आहेत. यमकोटीही छत्तीस सहस्र (ग्रामांची) म्हणून प्रकीर्तित आहे.

Verse 152

अष्टादश तथा कोट्यो रामको देश उच्यते । तोमरश्चापि कर्णाटो युगलश्च त्रयस्त्विमे

रामक नावाचा देश अठरा कोटी ग्रामांचा म्हणून सांगितला आहे. तसेच तोमर, कर्णाट आणि युगल—हे तीनही येथे निर्दिष्ट आहेत.

Verse 153

सपादलक्षग्रामाणां प्रत्येकं परिकीर्तितः । पंचलक्षाश्च ग्रामाणां स्त्रीराज्यं परिकीर्तितम्

त्या तीनही देशांपैकी प्रत्येक देश सव्वा लाख ग्रामांचा म्हणून परिकीर्तित आहे. आणि स्त्रीराज्य नावाचा देश पाच लाख ग्रामांचा म्हणून प्रकीर्तित आहे.

Verse 154

पुलस्त्यविषयश्चापि दशलक्षक उच्यते । प्रत्येकं लक्षदशकौ देशौ कांबोजकोशलौ

पुलस्त्याचा विषयही दहा लाख ग्रामांचा म्हणून सांगितला आहे. तसेच कांबोज व कोशल—हे दोन्ही देश प्रत्येकी दहा लाख ग्रामांचे म्हणून परिकीर्तित आहेत.

Verse 155

ग्रामाणां च चतुर्लक्षो बाल्हिकः परिकीर्त्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि लंकादेशः प्रकीर्तितः

बाल्हिक देशात ग्रामांची संख्या चार लक्ष अशी कीर्तित आहे; लङ्का-देशात छत्तीस हजार गावे प्रकीर्तित आहेत.

Verse 156

चतुःषष्टिसहस्राणि कुरुदेशः प्रकीर्तितः । सार्धलक्षस्तथा प्रोक्तः किरातविजयो जयः

कुरु-देशात चौंसष्ट हजार गावे प्रकीर्तित आहेत; तसेच ‘जय’ म्हणून प्रसिद्ध किरातविजयात दीड लक्ष गावे सांगितली आहेत.

Verse 157

पंच प्राहुस्तथा लक्षान्विदर्भायां च ग्रामकान् । चतुर्दशसहस्राणि वर्धमानं प्रकीर्तितम्

तसेच विदर्भात पाच लक्ष गावे असल्याचे सांगितले आहे; वर्धमानात चौदा हजार गावे प्रकीर्तित आहेत.

Verse 158

सहस्रदशकं चापि सिंहलद्वीपमुच्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि ग्रामाणां पांडुदेशकः

सिंहल-द्वीपातही दहा हजार गावे सांगितली आहेत; आणि पांडु-देशात छत्तीस हजार गावे प्रकीर्तित आहेत.

Verse 159

लक्षैकं च तथा प्रोक्तं ग्रामाणां तु भयाणकम् । षट्षष्टिं च सहस्राणि देशो मागध उच्यते

भयाणकातही ग्रामांची संख्या एक लक्ष अशी सांगितली आहे; मागध-देशात छ्यासष्ट हजार गावे उच्यते.

Verse 160

षष्टिसहस्राणि तथा ग्रामाणां पांगुदेशकः । त्रिंशत्साहस्र उक्तश्च ग्रामाणां च वरेंदुकः

तसेच पांगु-देशात षष्टि सहस्र गावे सांगितली आहेत; आणि वरेंदुक-देशात त्रिंशत् सहस्र गावे प्रकीर्तित आहेत।

Verse 161

पंचविंशतिसाहस्रं मूलस्थानं प्रकीर्तितम् । चत्वारिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां यावनः स्मृतः

मूलस्थान येथे पंचवीस सहस्र ग्रामसंख्या प्रकीर्तित आहे; आणि यावन-देशात चाळीस सहस्र गावे स्मृत आहेत।

Verse 162

चत्वार्येव सहस्राणि पक्षबाहुरुदीर्यते । द्वासप्ततिरमी देशाः ग्रामसंख्याः प्रकीर्तिताः

पक्षबाहु येथे चार सहस्र गावे उद्‌घोषित आहेत; अशा रीतीने ग्रामसंख्यांसह हे बहात्तर देश प्रकीर्तित झाले।

Verse 163

एवं भरतखंडेऽस्मिन्षण्णवत्येव कोटयः । द्वासप्ततिस्तथा लक्षाः पत्तनानां प्रकीर्तिताः

या भरतखंडात षण्णवती कोटी (विभाग/वस्ती) प्रकीर्तित आहेत; तसेच पत्तनांची संख्या बहात्तर लक्ष अशी परंपरेने सांगितली आहे।

Verse 164

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेलाकूलानि भारत । एवं विभज्य खंडानि भ्रातृव्याणां ददौ नव

हे भारत, वेलाकूलांची संख्या छत्तीस सहस्र सांगितली आहे; असे खंड विभागून तिने भावांच्या आप्तांना नऊ भाग दिले।

Verse 165

आत्मीयमपि सा देवी अनिच्छुष्वपि तेषु च । यतो मान्येति भगिनी प्रति क्रुध्यंति भ्रातरः

ती देवी आपलेच असले तरी त्यांच्या बाबतीत ते ठेवण्याची इच्छा करीत नव्हती। ‘भगिनी प्रथम मान्य’ असे मानून भाऊ तिच्यावर रागावतात।

Verse 166

भ्रातॄन्प्रति भगिनी च विचार्यैव ददौ शुभा । तत्कृत्वा सानुमान्यैतान्स्तंभतीर्थमुपागता

भाऊंबद्दलचा भगिनीधर्म विचारून त्या शुभेने वाटे दिल्या। तसे करून त्यांना यथोचित मान देत ती स्तंभतीर्थास गेली।

Verse 167

तदा तेषु च देशेषु चतुर्वर्गस्य साधनम् । सर्वेषां प्रवरं प्रोक्तं कुमारीश्वरमेव च

तेव्हा त्या देशांत चतुर्वर्गसाधन सांगितले गेले; पण सर्वांत श्रेष्ठ म्हणून केवळ कुमारीश्वरच घोषित झाला।

Verse 168

तत्रापि गुप्तक्षेत्रं च वेदैतत्सा कुमारिका । गुप्तक्षेत्रे कुमारेशं पूजयंति महाव्रता

तेथेही एक गुप्त क्षेत्र आहे—हे ती कुमारिका जाणते. त्या गुप्त क्षेत्रात महाव्रती लोक कुमारेशाचे पूजन करतात.

Verse 169

तस्थौ स्नायंती षट्सु चैवापि संगमे । ततः कालप्रकर्षाच् प्रासादे स्कंदनिर्मिते

ती तेथेच राहिली व विशेषतः सहा संगमांवर स्नान करीत राहिली. पुढे काळ लोटल्यावर स्कंदनिर्मित प्रासाद-मंदिरात ती निवास करू लागली.

Verse 170

जीर्णे नव्यं स्वर्णमयं प्रासादं साप्यकारयत् । ततस्तुष्टो महादेवस्तस्या भक्त्यातितोषितः

जुना देवालय जीर्ण झाल्यावर तिने नवा सुवर्णमय प्रासाद उभारला. तिच्या भक्तीने अतिशय प्रसन्न होऊन महादेव संतुष्ट झाले.

Verse 171

कुमारलिंगादुत्थाय प्रत्यक्षस्तामवोचत । भद्रे तवाहं भक्त्या च विज्ञानेन च तोषितः

कुमार-लिंगातून उठून प्रत्यक्ष प्रकट होऊन (शिव) तिला म्हणाले— ‘भद्रे, तुझ्या भक्तीने आणि ज्ञानाने मी तुष्ट आहे.’

Verse 172

जीर्णः पुनरुद्धृतोऽयं प्रासादस्तेन तोषितः । तव नाम्ना च विख्यातो भविष्यामि कुमारिके

‘हा जीर्ण प्रासाद पुन्हा उभारला गेला आहे; त्यामुळे मी संतुष्ट आहे. हे कुमारिके, तुझ्याच नावाने मी प्रसिद्ध होईन.’

Verse 173

कर्ता चापि तथोद्धर्ता द्वौ वै समफलौ स्मृतौ । कुमारेशः कुमारीश इति वक्ष्यंति मां ततः

कर्ता आणि उद्धर्ता—हे दोघेही समान फल देणारे मानले गेले आहेत. म्हणून पुढे लोक मला ‘कुमारेश’ आणि ‘कुमारीश’ असे म्हणतील.

Verse 174

बर्करेशे च ये दत्त वरा दत्ताः सदैव ते । तवापि प्राप्तः कालश्च समीपे वरवर्णिनि

बर्करेश येथे जे वर दिले गेले, ते सदैव सत्यरूपाने प्राप्त होतात. हे वरवर्णिनी, तुझाही काळ आला आहे; तो आता जवळच आहे.

Verse 175

अभर्तृकाया नार्याश्च न स्वर्गो मोक्ष एव च । यथैव वृद्धकन्यायाः सरस्वत्यास्तटे शुभे

पतीविना स्त्रीस स्वर्ग नाही, मोक्षही नाही असे सांगितले आहे; जसे शुभ सरस्वतीच्या तीरावर त्या वृद्ध कन्येच्या प्रसंगी।

Verse 176

तस्मात्त्वमत्र तीर्थे च महाकालमिति स्मृतम् । सिद्धिं गतं वृणु भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि

म्हणून येथे ‘महाकाल’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या या तीर्थात, हे भद्रे, हे सुंदरवर्णिनी, सिद्धीला पोचलेल्या महाकालास पती म्हणून वरण कर.

Verse 177

ततः सा रुद्रवाक्येन वरयामास तं पतिम् । रुद्रलोकं ययौ चापि महाकालसन्विता

त्यानंतर रुद्राच्या वचनानुसार तिने त्यास पती म्हणून वरण केले; आणि महाकालासह ती रुद्रलोकास गेली.

Verse 178

तत्र तां पार्वती प्राह समालिंग्य प्रहर्षिता । यस्मात्त्वया चित्रवच्च लिखिता पृथिवी शुभे

तेथे हर्षित पार्वतीने तिला आलिंगन देऊन म्हटले—हे शुभे, तू पृथ्वीला जणू चित्रासारखी रेखाटलीस.

Verse 179

चित्रलेखेतिनाम्ना त्वं तस्माद्भव सखी मम । ततः सखी समभवच्चित्रलेखेति सा शुभा

म्हणून ‘चित्रलेखा’ या नावाने तू माझी सखी हो. तेव्हापासून ती शुभा ‘चित्रलेखा’ नावाची सखी झाली.

Verse 180

ययानिरुद्धः कथित उषायाः पतिरुत्तमः । योगिनीनां वरिष्ठा या महाकालस्य वल्लभा

जिच्यामुळे उषेचा उत्तम पती अनिरुद्ध प्रकट झाला; जी योगिनींमध्ये श्रेष्ठ आहे; आणि जी महाकालाची प्रिय वल्लभा आहे।

Verse 181

अप्सुसा वार्षिकं बिंदुं पूर्णे वर्षशते पपौ । तपश्चरंती तस्मात्सा प्रोच्यते चाप्सरा दिवि

ती तपश्चर्या करीत पूर्ण शंभर वर्षे दरवर्षी केवळ एकच थेंब पित असे; म्हणून स्वर्गात तिला ‘अप्सरा’ असे म्हणतात।

Verse 182

एवंविधा कुमारी सा लिंगमेतद्धि फाल्गुन । स्थापयामास शिवदं बर्करेश्वरसंज्ञितम्

अशीच ती कुमारी होती, हे फाल्गुन; तिने शिवकृपा देणारे हेच लिंग स्थापिले, जे ‘बर्करेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 183

तस्मादत्र नृणां दाहश्चास्थिक्षेपश्च भारत । प्रयागादधिकौ प्रोक्तौ महेशस्य वचो यथा

म्हणून, हे भारत, येथे मनुष्यांचा दाहसंस्कार व अस्थिक्षेप—महेशाच्या वचनाप्रमाणे—प्रयागापेक्षाही अधिक फलदायी सांगितले आहेत।