Adhyaya 9
ऋषींनी आणखी एक बोधकथा मागितल्यावर सूत विदर्भातील प्रसंग सांगतो. वेदमित्र व सारस्वत हे दोन जिवलग ब्राह्मण; त्यांचे पुत्र सुमेधा व सोमवान वेद, वेदाङ्ग, इतिहास-पुराण व धर्मशास्त्रात निपुण होतात. विवाहासाठी धनसाधन हवे म्हणून ते विदर्भराजाकडे जातात. राजा एक नीतिभ्रष्ट युक्ती सुचवतो—दोघांपैकी एकाने स्त्रीवेष धारण करून निषध-राणी सीमंतणीच्या सोमवारी होणाऱ्या शिव–अंबिका पूजासभेत ‘दांपत्य’ म्हणून जावे, दान-उपहार मिळवून धनवान होऊन परतावे. युवक फसवणूक, कुलअपकीर्ती व अर्जित पुण्यहानी यांचा दोष सांगून विरोध करतात; पण राजाज्ञेने सोमवान ‘सामवती’ अशा स्त्रीरूपात परिवर्तित होतो. ते दोघे पूजासभेत पोहोचतात; तेथे ब्राह्मण व त्यांच्या पत्न्यांचा सत्कार, अर्चन व दान होते. पूजेनंतर राणीचा मोह त्या वेशधारी युवकावर बसतो आणि कामजन्य संकट व सामाजिक गोंधळ निर्माण होतो. सुमेधा नीतिवचनांनी सामवतीला समजावतो—बळजबरीने केलेला छलही दोषकारक ठरतो. प्रकरण राजापर्यंत जाते; ऋषी सांगतात की शिव–पार्वतीभक्तीचा प्रभाव व देवतेचा संकल्प सहज उलटत नाही. राजा कठोर व्रत व स्तुती करून अंबिकेला प्रसन्न करतो. देवी प्रकट होऊन उपाय देते—सामवती सारस्वताची कन्या म्हणूनच राहील व सुमेधाची पत्नी होईल; तसेच देवीकृपेने सारस्वताला आणखी एक पुत्र होईल. अध्यायाचा निष्कर्ष असा की शिवभक्तांचा अद्भुत ‘प्रभाव’ आहे—विधिपूर्वक व धर्मयुक्त भक्ती मानवी चुकांमध्येही परिणामांना दैवी कृपेने नव्याने घडवते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । साधुसाधु महाभाग त्वया कथितमुत्तमम् । आख्यानं पुनरन्यत्र विचित्रं वक्तुमर्हसि
ऋषी म्हणाले— “साधु, साधु, हे महाभाग! तुम्ही जे कथन केले ते अत्यंत उत्तम आहे. आता अन्यत्रचे एक विलक्षण आख्यानही सांगावे.”
Verse 2
सूत उवाच । विदर्भविषये पूर्वमासीदेको द्विजोत्तमः । वेदमित्र इति ख्यातो वेद शास्त्रार्थवित्सुधीः
सूत म्हणाला— “पूर्वी विदर्भ देशात वेदमित्र नावाने प्रसिद्ध असा एक द्विजोत्तम होता; तो बुद्धिमान व वेद-शास्त्रांच्या अर्थाचा जाणकार होता.”
Verse 3
तस्यासीदपरो विप्रः सखा सारस्वताह्वयः । तावुभौ परमस्निग्धावेकदेशनिवासिनौ
“त्यांचा सारस्वत नावाचा दुसरा एक ब्राह्मण मित्र होता. ते दोघेही अत्यंत स्नेहाळू असून एकाच प्रदेशात राहात.”
Verse 4
वेदमित्रस्य पुत्रोऽभूत्सुमेधा नाम सुव्रतः । सारस्वतस्य तनयः सोमवानिति विश्रुतः
“वेदमित्राचा सुमेधा नावाचा पुत्र होता, तो उत्तम व्रतांचा होता; आणि सारस्वताचा तनय सोमवान म्हणून प्रसिद्ध होता.”
Verse 5
उभौ सवयसौ बालौ समवेषौ समस्थिती । समं च कृतसंस्कारौ सम विद्यौ बभूवतुः
“ते दोघेही समवयस्क बालक होते, वेश व वर्तनात समान; दोघांचे संस्कारही समप्रकारे झाले, आणि विद्येतही ते समकक्ष झाले.”
Verse 6
सांगानधीत्य तौ वेदांस्तर्कव्याकरणानि च । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि कृत्स्नशः
त्यांनी वेदांचे साङ्ग अध्ययन करून, तर्क व व्याकरणही शिकले; तसेच इतिहास-पुराणे आणि सर्व धर्मशास्त्रे संपूर्णपणे आत्मसात केली।
Verse 7
सर्वविद्याकुशलिनौ बाल्य एव मनीषिणौ । प्रहर्षमतुलं पित्रोर्ददतुः सकलैर्गुणैः
ते दोघेही बाल्यापासून सर्व विद्यांत कुशल व मनीषी होते; आपल्या सर्व गुणांनी त्यांनी आई-वडिलांना अतुल आनंद दिला।
Verse 8
तावेकदा स्वतनयौ तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ । आहूयावोचतां प्रीत्या षोड शाब्दौ शुभाकृती
एकदा शुभाकृती असे ते दोघे ब्राह्मणोत्तम आपल्या दोन्ही पुत्रांना बोलावून, प्रेमाने सोळा शब्द म्हणाले।
Verse 9
हे पुत्रकौ युवां बाल्ये कृतविद्यौ सुवर्चसौ । वैवाहिकोयं समयो वर्तते युवयोः समम्
‘हे प्रिय पुत्रांनो! तुम्ही दोघांनी बाल्यापासून विद्या पूर्ण केली असून तेजस्वी आहात; आता तुमा दोघांसाठी विवाहाचा योग्य काळ आला आहे.’
Verse 10
इमं प्रसाद्य राजानं विदर्भेशं स्वविद्यया । ततः प्राप्य धनं भूरि कृतोद्वाहौ भविष्यथः
‘स्वविद्येने विदर्भेश या राजाला प्रसन्न करा; मग विपुल धन मिळवून तुम्ही दोघेही आपापले विवाह संपन्न कराल.’
Verse 11
एवमुक्तौ सुतौ ताभ्यां तावुभौ द्विजनंदनौ । विदर्भराजमासाद्य समतोषयतां गुणैः
आई-वडिलांनी असे सांगितल्यावर ते दोघे द्विजनंदन पुत्र विदर्भराजाकडे गेले आणि आपल्या गुणांनी त्याला संतुष्ट केले।
Verse 12
विद्यया परितुष्टाय तस्मै द्विजकुमारकौ । विवाहार्थं कृतोद्योगौ धनहीनावशंसताम्
त्यांच्या विद्येने प्रसन्न झालेल्या त्या राजाला ते दोघे ब्राह्मणकुमार, धनहीन असूनही, विवाहासाठी प्रयत्नशील आहोत असे निवेदन करू लागले।
Verse 13
तयोरपि मतं ज्ञात्वा स विदर्भमहीपतिः । प्रहस्य किंचित्प्रोवाच लोकतत्त्वविवित्सया
त्यांचा हेतू जाणून विदर्भमहीपती किंचित हसून, लोकतत्त्व जाणून घेण्याच्या इच्छेने, थोडेसे बोलला।
Verse 14
आस्ते निषधराजस्य राज्ञी सीमंतिनी सती । सोमवारे महादेवं पूजयत्यंबिकायुतम्
निषधराजाची पतिव्रता राणी सीमंतिनी आहे; ती सोमवारी अंबिकेसह महादेवाची पूजा करते।
Verse 15
तस्मिन्दिने सपत्नीकान्द्विजाग्र्यान्वेदवित्तमान् । संपूज्य परया भक्त्या धनं भूरि ददाति च
त्या दिवशी ती पत्नींसह वेदविद्येत पारंगत श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे पराभक्तीने पूजन करून भरपूर धन दानही देते।
Verse 16
अतोऽत्र युवयोरैको नारीविभ्रमवेषधृक् । एकस्तस्या पतिर्भूत्वा जायेतां विप्रदंपती
म्हणून येथे तुमच्यापैकी एकाने स्त्रीचा वेष व भाव धारण करावा, आणि दुसऱ्याने तिचा पती होऊन—तुम्ही दोघे ब्राह्मण दांपत्यासारखे भासावे।
Verse 17
युवां वधूवरौ भूत्वा प्राप्य सीमंतिनीगृहम् । भुक्त्वा भूरि धनं लब्ध्वा पुनर्यातं ममांमतिकम्
तुम्ही वधू-वर होऊन त्या कुलवती स्त्रीच्या घरी जा; तेथे भोजन करून, पुष्कळ धन मिळवून, माझ्या इच्छेनुसार पुन्हा परत या।
Verse 18
इति राज्ञा समादिष्टौ भीतौ द्विजकुमारकौ । प्रत्यूचतुरिदं कर्म कर्तुं नौ जायते भयम्
राजाने असे आज्ञापित केल्यावर भयभीत झालेले ते दोन ब्राह्मणकुमार म्हणाले—‘हे कर्म करायला आम्हाला भीती वाटते।’
Verse 19
देवतासु गुरौ पित्रोस्तथा राजकुलेषु च । कौटिल्यमाचरन्मोहात्सद्यो नश्यति सान्वयः
देवता, गुरु, माता-पिता तसेच राजकुल यांच्याशी मोहाने कुटिलता केली तर त्याचा वंश व प्रतिष्ठा तत्काळ नष्ट होते।
Verse 20
कथमंतर्गृहं राज्ञां छद्मना प्रविशेत्पुमान् । गोप्यमानमपिच्छद्म कदाचित्ख्यातिमेष्यति
छलाने कोणता पुरुष राजांच्या अंतःपुरात कसा प्रवेश करील? लपवलेला वेषही कधीतरी उघडकीस येतोच।
Verse 21
ये गुणाः साधिताः पूर्वं शीलाचारश्रुतादिभिः । सद्यस्ते नाशमायांति कौटिल्य पथगामिनः
शील, सदाचार, श्रवण-विद्या इत्यादींनी पूर्वी साधलेले गुण कुटिल मार्गाने चालणाऱ्याचे तत्क्षणीच नष्ट होतात।
Verse 22
पापं निंदा भयं वैरं चत्वार्येतानि देहिनाम् । छद्ममार्गप्रपन्नानां तिष्ठंत्येव हि सर्वदा
पाप, निंदा, भय आणि वैर—ही चारही छद्म व कपटमार्गाला शरण गेलेल्या देहधाऱ्यांबरोबर सदैव राहतात।
Verse 23
अत आवां शुभाचारौ जातौ च शुचिनां कुले । वृत्तं धूर्तजनश्लाघ्यं नाश्रयावः कदाचन
म्हणून आम्ही—शुभाचारात घडलेले व शुचि कुळात जन्मलेले—धूर्तांनी गौरविलेली जीवनवृत्ती कधीही स्वीकारणार नाही।
Verse 24
राजोवाच । दैवतानां गुरूणां च पित्रोश्च पृथिवीपतेः । शासनस्याप्यलंघ्यत्वात्प्रत्यादेशो न कर्हिचित्
राजा म्हणाला—देवता, गुरु, माता-पिता आणि पृथ्वीपती यांचे शासन अतिक्रमणीय नाही; म्हणून कधीही प्रत्यादेश (नकार) करू नये।
Verse 25
एतैर्यद्यत्समादिष्टं शुभं वा यदि वाऽशुभम् । कर्तव्यं नियतं भीतैरप्रमत्तैर्बुभूषुभिः
यांनी जे काही आज्ञापिले—शुभ असो वा अशुभ—ते भयभीत, सावध आणि जीवन-सुरक्षा इच्छिणाऱ्यांनी निश्चितच करावे।
Verse 26
अहो वयं हि राजानः प्रजा यूयं हि संमताः । राजाज्ञया प्रवृत्तानां श्रेयः स्यादन्यथा भयम्
अहो! आम्हीच राजे आहोत आणि तुम्ही प्रजा आमच्या अधीन मानली गेली आहात. राजाज्ञेप्रमाणे वागणाऱ्यांचे कल्याण होते; अन्यथा भयच उरते.
Verse 27
अतो मच्छासनं कार्यं भव द्भ्यामविलंबितम् । इत्युक्तौ नरदेवेन तौ तथेत्यूचतुर्भयात्
म्हणून माझे शासन तुम्हा दोघांनी विलंब न करता करावे. नरदेव राजाने असे म्हटल्यावर ते दोघे भयाने ‘तथास्तु’ असे म्हणाले.
Verse 28
सारस्वतस्य तनयं सामवन्तं नराधिपः । स्त्रीरूपधारिणं चक्रे वस्त्राकल्पां जनादिभिः
नराधिपाने सारस्वताचा पुत्र सामवंत याला स्त्रीरूप धारण करायला लावले आणि लोकांकडून वस्त्रे व अलंकारांची सजावट करविली.
Verse 29
स कृत्रिमोद्भूतकलत्रभावः प्रयुक्तकर्णाभरणांगरागः । स्निग्धाञ्जनाक्षः स्पृहणीयरूपो बभूव सद्यः प्रमदोत्तमाभः
तो कृत्रिमरीत्या पत्नी-सदृश भाव धारण करून, कानांत भूषणे, अंगावर लेप, आणि डोळ्यांत स्निग्ध अंजन लावून, क्षणार्धातच मनोहर व स्पृहणीय—उत्तम तरुणीप्रमाणे—दिसू लागला.
Verse 30
तावुभौ दंपती भूत्वा द्विजपुत्रौ नृपाज्ञया । जग्मतुर्नैषधं देशं यद्वा तद्वा भवत्विति
ते दोघे द्विजपुत्र नृपाज्ञेने दांपत्यरूप धारण करून नैषध देशास गेले आणि म्हणाले—“जे होईल ते होवो।”
Verse 31
उपेत्य राजसदनं सोमवारे द्विजोत्तमैः । सपत्नीकैः कृतातिथ्यौ धौतपादौ बभूवतुः
सोमवारी राजसदनी येताच, पत्नींसह श्रेष्ठ द्विजांनी त्यांचा यथोचित अतिथिसत्कार केला. त्यांचे पाय धुऊन दोघांनाही विधिपूर्वक अतिथीमान दिला गेला.
Verse 32
सा राज्ञी ब्राह्मणान्सर्वानुपविष्टान्वरासने । प्रत्येकमर्चयांचक्रे सपत्नीकान्द्विजोत्तमान्
उत्तम आसनांवर बसलेल्या सर्व ब्राह्मणांना पाहून, राणीने पत्नींसह त्या श्रेष्ठ द्विजांची एकेक करून विधिपूर्वक पूजा केली.
Verse 33
तौ च विप्रसुतौ दृष्ट्वा प्राप्तौ कृतकदंपती । ज्ञात्वा किंचिद्विहस्याथ मेने गौरीमहेश्वरौ
ते दोन विप्रपुत्र कृत्रिम दांपत्यरूपाने आलेले पाहून, गौरी-महेश्वरांनी प्रसंग ओळखला आणि मग किंचित हसले.
Verse 34
आवाह्य द्विजमुख्येषु देवदेवं सदाशिवम् । पत्नीष्वावाहयामास सा देवीं जगदंबिकाम्
तिने श्रेष्ठ द्विजांमध्ये देवाधिदेव सदाशिवाचे आवाहन केले आणि त्यांच्या पत्नींमध्ये देवी जगदंबिकेचेही विधिपूर्वक आवाहन केले.
Verse 35
गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिर्धूपैर्नीराजनैरपि । अर्चयित्वा द्विजश्रेष्ठान्नमश्चक्रे समाहिता
सुगंध, सुगंधी माळा, धूप आणि नीराजन (आरती) यांनी तिने त्या श्रेष्ठ द्विजांची पूजा केली; आणि मग मन एकाग्र करून नमस्कार केला.
Verse 36
हिरण्मयेषु पात्रेषु पायसं घृतसंयुतम् । शर्करामधुसंयुक्तं शाकैर्जुष्टं मनोरमैः
सुवर्ण पात्रांत तिने घृतयुक्त पायस वाढला, तो साखर व मधाने मिश्रित होता; आणि त्यासोबत मनोहर शाक-भाज्याही दिल्या।
Verse 37
गंधशाल्योदनैर्हृद्यैर्मोदकापूपराशिभिः । शष्क्रुलीभिश्च संयावैः कृसरैर्माषपक्वकैः
सुगंधी शाली-भाताचे हृदयास प्रिय अन्न, मोदक व अपूपांचे ढीग, तसेच शष्क्रुली, संयाव, कृसर आणि माषाचे शिजविलेले पदार्थ—असे विविध भोज्य तिने अर्पण केले।
Verse 38
तथान्यैरप्यसंख्यातैर्भक्ष्यैर्भोज्यैर्मनोरमैः । सुगन्धैः स्वादुभिः सूपैः पानीयैरपि शीतलैः
तसेच असंख्य इतर मनोहर भक्ष्य-भोज्य, सुगंधी गोड सूप आणि शीतल पेये देत तिने सतत आदराने परोसा केला।
Verse 39
क्लृप्तमन्नं द्विजाग्र्येभ्यः सा भक्त्या पर्यवेषयत् । दध्योदनं निरुपमं निवेद्य समतोषयत्
अन्नाची व्यवस्था करून तिने श्रेष्ठ द्विजांना भक्तीने वाढले; आणि अनुपम दध्योदन (दही-भात) अर्पण करून त्यांना पूर्ण तृप्त केले।
Verse 40
भुक्तवत्सु द्विजाग्र्येषु स्वाचांतेषु नृपांगना । प्रणम्य दत्त्वा तांबूलं दक्षिणां च यथार्हतः
श्रेष्ठ द्विजांनी भोजन करून आचमन केल्यावर, राजांगनेने नमस्कार करून त्यांना तांबूल दिले आणि यथोचित दक्षिणाही अर्पण केली।
Verse 41
धेनूर्हिरण्यवासांसि रत्नस्रग्भूषणानि च । दत्त्वा भूयो नमस्कृत्य विससर्ज द्विजोत्तमान्
तिने गायी, सुवर्ण, वस्त्रे तसेच रत्नमय हार व भूषणे दान करून, पुन्हा नमस्कार करून त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांना सन्मानाने निरोप दिला।
Verse 42
तयोर्द्वयोर्भूसुरवर्यपुत्रयोरेकस्त्तया हैमवतीधियार्चितः । एको महादेवधियाभिपूजितः कृतप्रणामौ ययतुस्तदाज्ञया
त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या दोन पुत्रांपैकी एकाची तिने हैमवती (पार्वती) भक्तिभावाने पूजा केली, आणि दुसऱ्याचा महादेवभावाने सन्मान केला। दोघेही प्रणाम करून तिच्या आज्ञेने निघून गेले।
Verse 43
सा तु विस्मृतपुंभावा तस्मिन्नेव द्विजोत्तमे । जातस्पृहा मदोत्सिक्ता कन्दर्पविवशाब्रवीत्
परंतु ती—संयमी स्त्रीभाव विसरून—त्याच श्रेष्ठ ब्राह्मणावर मन गुंतवून बसली। तिच्यात इच्छा जागी, रतिमदाने उन्मत्त झाली आणि कंदर्पाच्या वश होऊन बोलू लागली।
Verse 44
अंयि नाथ विशालाक्ष सर्वावयवसुन्दर । तिष्ठतिष्ठ क्व वा यासि मां न पश्यसि ते प्रियाम्
“हे नाथा, विशालनेत्रा, सर्वांगसुंदरा! थांबा, थांबा—कुठे जातोस? तुझी प्रिया मी, मला दिसत नाही का?”
Verse 45
इदमग्रे वनं रम्यं सुपुष्पितमहाद्रुमम् । अस्मिन्विहर्तुमिच्छामि त्वया सह यथासुखम्
“पुढे हे रम्य वन आहे, मोठी झाडे फुलांनी बहरलेली आहेत। मला तुझ्यासह येथे यथासुख विहार करावासा वाटतो।”
Verse 46
इत्थं तयोक्तमाकर्ण्य पुरोऽगच्छद्द्विजात्मजः । विचिंत्य परिहासोक्तिं गच्छति स्म यथा पुरा
त्या दोघांचे बोल ऐकून ब्राह्मणपुत्र पुढे निघून गेला। हे केवळ परिहासाचे वचन आहे असे मानून तो पूर्वीप्रमाणेच चालत राहिला।
Verse 47
पुनरप्याह सा बाला तिष्ठतिष्ठ क्व यास्यसि । दुरुत्सहस्मरावेशां परिभोक्तुमुपेत्य माम्
पुन्हा ती बाला म्हणाली—“थांब, थांब; कुठे जातोस? माझ्याजवळ ये आणि मला उपभोग; मी असह्य कामावेगाने व्याकुळ झाले आहे।”
Verse 48
परिष्वजस्व मां कांतां पाययस्व तवाधरम् । नाहं गंतुं समर्थास्मि स्मरबाणप्रपीडिता
“हे प्रिय, मला आलिंगन दे आणि तुझ्या अधरांचा रस मला पाज. स्मरबाणांनी पीडित झाल्याने मी पुढे जाऊ शकत नाही।”
Verse 49
इत्थमश्रुतपूर्वां तां निशम्य परिशंकितः । आयांतीं पृष्ठतो वीक्ष्य सहसा विस्मयं गतः
अशी कधीही न ऐकलेली वाणी ऐकून तो संशयग्रस्त झाला. मागून तिला येताना पाहताच तो सहसा विस्मयचकित झाला।
Verse 50
कैषा पद्मपलाशाक्षी पीनोन्नतपयोधरा । कृशोदरी बृहच्छ्रोणी नवपल्लवकोमला
“ही कोण—कमळपानासारख्या डोळ्यांची, भरदार उन्नत स्तनांची, कृश कटीची, विशाल नितंबांची, आणि नवपल्लवासारखी कोमल?”
Verse 51
स एव मे सखा किन्नु जात एव वरांगना । पृच्छाम्येनमतः सर्वमिति संचिन्त्य सोऽब्रवीत्
“हा माझाच तोच सखा काय, जो आता सुंदर स्त्रीरूपाने जन्मला आहे?” असे मनात ठरवून—“मी याला सर्व काही विचारीन,” असे निश्चय करून तो बोलू लागला।
Verse 52
किमपूर्व इवाभाषि सखे रूपगुणादिभिः । अपूर्वं भाषसे वाक्यं कामिनीव समाकुला
हे सखे, रूप-गुण वगैरे सांगत तू एखाद्या अपरिचितासारखा का बोलतोस? तू विलक्षण वचन बोलतोस, जणू कामिनीप्रमाणे व्याकुळ झालास।
Verse 53
यस्त्वं वेदपुराणज्ञो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः । सारस्वतात्मजः शांतः कथमेवं प्रभाषसे
तू वेद-पुराणज्ञ, ब्रह्मचारी, इंद्रियजयी, सरस्वतीचा पुत्र आणि शांतस्वभावाचा आहेस—मग असे कसे बोलतोस?
Verse 54
इत्युक्ता सा पुनः प्राह नाहमस्मि पुमान्प्रभो । नाम्ना सामवती बाला तवास्मि रतिदायिनी
असे म्हटल्यावर ती पुन्हा म्हणाली—“प्रभो, मी पुरुष नाही. माझे नाव सामवती; मी तरुणी आहे, तुमच्यासाठी रति-आनंद देणारी आहे.”
Verse 55
यदि ते संशयः कांत ममांगानि विलोकय । इत्युक्तः सहसा मार्गे रहस्येनां व्यलोकयत्
“कांत, तुला शंका असेल तर माझे अवयव पाहा.” असे म्हणताच त्याने तत्क्षणी रस्त्यातच गुप्तपणे तिचे अंग पाहिले।
Verse 56
तामकृत्रिमधम्मिल्लां जवनस्तनशोभिनीम् । सुरूपां वीक्ष्य कामेन किंचिद्व्याकुलतामगात्
तिचे स्वाभाविकरीत्या सजलेले केस, नवयौवनाच्या स्तनांची शोभा व अत्यंत सुंदर रूप पाहून तो कामवश किंचित् चित्तव्याकुळ झाला।
Verse 57
पुनः संस्तभ्य यत्नेन चेतसो विकृतिं बुधः । मुहूर्तं विस्मयाविष्टो न किंचित्प्रत्यभाषत
मग त्या बुधाने प्रयत्नपूर्वक मनाचा विकार आवरला; तरीही क्षणभर विस्मयाने ग्रासून तो काहीच उत्तर बोलला नाही।
Verse 58
सामवत्युवाच । गतस्ते संशयः कश्चित्तर्ह्यागच्छ भजस्व माम् । पश्येदं विपिनं कांत परस्त्रीसुरतोचितम्
सामवती म्हणाली—तुझा काही संशय आता गेला असेल तर ये, माझा संगसुख घे. हे कान्ता, हे वन पाहा; हे परस्त्री-सुरतास योग्य आहे।
Verse 59
सुमेधा उवाच । मैवं कथय मर्यादां मा हिंसीर्मदमत्तवत् । आवां विज्ञातशास्त्रार्थौ त्वमेवं भाषसे कथम्
सुमेधा म्हणाला—असे बोलू नकोस; मदाने मत्त झालेल्यासारखी मर्यादा भंग करू नकोस. आपण दोघेही शास्त्रार्थ जाणतो; मग तू असे कसे बोलतेस?
Verse 60
अधीतस्य च शास्त्रस्य विवेकस्य कुलस्य च । किमेष सदृशो धर्मो जारधर्मनिषेवणम्
ज्याने शास्त्राध्ययन केले आहे, जो विवेकी व कुलीन आहे—त्याच्यासाठी जारधर्माचे सेवन करणे हा कोणता योग्य धर्म ठरेल?
Verse 61
न त्वं स्त्री पुरुषो विद्वाञ्जानीह्यात्मानमात्मना । अयं स्वयंकृतोऽनर्थ आवाभ्यां यद्विचेष्टितम्
हे विद्वन्, तू खरोखर ना स्त्री आहेस ना पुरुष—आत्म्याने आत्म्याला जाण. आपण दोघांनी जे केले त्यातूनच हा स्वयंकृत अनर्थ उत्पन्न झाला आहे.
Verse 62
वंचयित्वात्मपितरौ धूर्त्तराजानुशासनात् । कृत्वा चानुचितं कर्म तस्यैतद्भुज्यते फलम्
धूर्त राजाच्या आज्ञेने स्वतःच्या आई-वडिलांना फसवून, आणि अनुचित कर्म करून—त्याचेच हे फळ आता भोगले जात आहे.
Verse 63
सर्वं त्वनुचितं कर्म नृणां श्रेयोविनाशनम् । यस्त्वं विप्रात्मजो विद्वान्गतः स्त्रीत्वं विगर्हितम्
खरेच, प्रत्येक अनुचित कर्म मनुष्याचे परम श्रेय नष्ट करते. तरीही तू—ब्राह्मणपुत्र व विद्वान—निंद्य स्त्रीत्वाच्या अवस्थेला पोहोचलास.
Verse 64
मार्गं त्यक्त्वा गतोऽरण्यं नरो विध्येत कण्टकैः । बलार्द्धिस्येत वा हिंस्रैर्यदा त्यक्तसमा गमः
जो मनुष्य मार्ग सोडून अरण्यात जातो, तो काट्यांनी भेदला जातो किंवा हिंस्र पशूंनी फाडला जातो; तसेच, जेव्हा सत्संग/सम्यक् संगतीचा त्याग होतो.
Verse 65
एवं विवेकमाश्रित्य तूष्णीमेहि स्वयं गृहम् । देवद्विजप्रसादेन स्त्रीत्वं तव विलीयते
अशा प्रकारे विवेकाचा आश्रय घेऊन तू मौन धरीत स्वतः घरी जा. देव व द्विजांच्या कृपेने तुझे स्त्रीत्व विलीन होईल.
Verse 66
अथवा दैवयोगेन स्त्रीत्वमेव भवेत्तव । पित्रा दत्ता मया साकं रंस्यसे वरवर्णिनि
किंवा दैवयोगाने तुला स्त्रीत्वच प्राप्त होईल. पित्याने मला दिलेली तू, हे सुंदरवर्णे, माझ्याबरोबर रमशील.
Verse 67
अहो चित्रमहो दुःखमहो पापबलं महत् । अहो राज्ञः प्रभावोयं शिवाराधनसंभृतः
अहो, किती विचित्र! अहो, किती दुःखद! अहो, पापाचे बळ किती महान! अहो, शिवआराधनेने संचित झालेला हा राजाचा प्रभाव!
Verse 68
इत्युक्ताप्यसकृत्तेन सा वधूरतिविह्वला । बलेन तं समालिंग्य चुचुंबाधरपल्लवम्
त्याने वारंवार असे म्हटले तरी ती वधू कामविह्वल झाली; बळाने त्याला आलिंगन देऊन त्याच्या ओठांच्या कोवळ्या पल्लवाचे चुंबन घेतले.
Verse 69
धर्षितोपि तया धीरः सुमेधा नूतनस्त्रियम् । यत्नादानीय सदनं कृत्स्नं तत्र न्यवेदयत्
तिने धर्षण केले तरी धीर सुमेधाने त्या नव्या स्त्रीला यत्नाने घरी आणून तेथे सर्व वृत्तांत निवेदन केला.
Verse 70
तदाकर्ण्याथ तौ विप्रौ कुपितौ शोकविह्वलौ । ताभ्यां सह कुमाराभ्यां वैदर्भांतिकमीयतुः
हे ऐकून ते दोघे विप्र क्रुद्ध व शोकाने व्याकुळ झाले; त्या दोघा कुमारांसह विदर्भनरेशाच्या सान्निध्यात गेले.
Verse 71
ततः सारस्वतः प्राह राजानं धूर्तचेष्टितम् । राजन्ममात्मजं पश्य तव शासनयंत्रितम्
त्यानंतर सारस्वताने त्या कपटी आचरण असलेल्या राजाला म्हटले: 'हे राजा! माझ्या पुत्राकडे पहा, जो तुझ्या आज्ञेने बद्ध झाला आहे.'
Verse 72
एतौ तवाज्ञावशगौ चक्रतुः कर्म गर्हितम् । मत्पुत्रस्तत्फलं भुंक्ते स्त्रीत्वं प्राप्य जुगुप्सितम्
तुझ्या आज्ञेच्या अधीन होऊन या दोघांनी निंदनीय कर्म केले. माझा पुत्र त्याचे फळ भोगत आहे आणि त्याने घृणास्पद स्त्रीत्व प्राप्त केले आहे.
Verse 73
अद्य मे संततिर्नष्टा निराशाः पितरो मम । नापुत्रस्य हि लोकोस्ति लुप्तपिंडादिसंस्कृतेः
आज माझी संतती नष्ट झाली, माझे पितर निराश झाले आहेत. ज्याला पुत्र नाही त्याला परलोक नाही, कारण पिंडदान इत्यादी संस्कार लुप्त होतात.
Verse 74
शिखोपवीतमजिनं मौजीं दंडं कमंडलुम् । ब्रह्मचर्योचितं चिह्नं विहायेमां दशां गतः
शेंडी, जानवे, मृगचर्म, मुंज (मेखला), दंड आणि कमंडलू—ब्रह्मचर्याची ही चिन्हे सोडून तो या अवस्थेला प्राप्त झाला आहे.
Verse 75
ब्रह्मसूत्रं च सावित्रीं स्नानं संध्यां जपार्चनम् । विसृज्य स्त्रीत्वमाप्तोस्य का गतिर्वद पार्थिव
ब्रह्मसूत्र (जानवे), सावित्री (गायत्री) मंत्र, स्नान, संध्या, जप आणि पूजा सोडून याला स्त्रीत्व प्राप्त झाले आहे. हे राजा! सांग, याची काय गती होईल?
Verse 76
त्वया मे संततिर्नष्टा नष्टो वेदपथश्च मे । एकात्मजस्य मे राजन्का गतिर्वद शाश्वती
तुझ्यामुळे माझी संतती नष्ट झाली आणि माझा वैदिक मार्गही नष्ट झाला। हे राजन्, माझा एकच पुत्र होता—आता माझ्यासाठी शाश्वत आश्रय कोणता, सांग.
Verse 77
इति सारस्वतेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य भूपतिः । सीमंतिन्याः प्रभावेण विस्मयं परमं गतः
सारस्वताने उच्चारलेले हे वचन ऐकून भूपती, सीमंतिनीच्या अद्भुत प्रभावामुळे परम विस्मयास गेला.
Verse 78
अथ सर्वान्समाहूय महर्षीनमितद्युतीन् । प्रसाद्य प्रार्थयामास तस्य पुंस्त्वं महीपतिः
मग राजाने अपरिमित तेजस्वी सर्व महर्षींना बोलावले; त्यांना प्रसन्न करून त्याने त्या पुरुषत्वाच्या पुनर्प्राप्तीसाठी विनवणी केली.
Verse 79
तेऽबुवन्नथ पार्वत्याः शिवस्य च समीहितम् । तद्भक्तानां च माहात्म्यं कोन्यथा कर्तुमीश्वरः
तेव्हा ते म्हणाले—हे पार्वती व शिव यांचीच इच्छा आहे; आणि प्रभूच्या भक्तांची महिमा अन्यथा करण्यास समर्थ कोण आहे?
Verse 80
अथ राजा भरद्वाजमादाय मुनिपुंगवम् । ताभ्यां सह द्विजाग्र्याभ्यां तत्सुताभ्यां समन्वितः
मग राजा मुनिश्रेष्ठ भरद्वाजांना घेऊन, त्या दोन श्रेष्ठ ब्राह्मणांसह व त्यांच्या दोन पुत्रांसह पुढे निघाला.
Verse 81
अंबिकाभवनं प्राप्य भरद्वाजोपदेशतः । तां देवीं नियमैस्तीव्रैरुपास्ते स्म महानिशि
भरद्वाजांच्या उपदेशानुसार अंबिकेच्या धामास जाऊन त्याने महानिशी कठोर नियमांनी त्या देवीची उपासना केली।
Verse 82
एवं त्रिरात्रं सुविसृष्टभोजनः स पार्वतीध्यान रतो महीपतिः । सम्यक्प्रणामैर्विविधैश्च संस्तवैर्गौरीं प्रपन्नार्तिहरामतोषयत्
अशा रीतीने तीन रात्रि संयमित आहार घेऊन तो राजा पार्वतीच्या ध्यानात मग्न राहिला; योग्य प्रणाम व विविध स्तोत्रांनी शरणागतांचे दुःख हरिणारी गौरी प्रसन्न केली।
Verse 83
ततः प्रसन्ना सा देवी भक्तस्य पृथिवीपतेः । स्वरूपं दर्शयामास चंद्रकोटिसमप्रभम्
त्यानंतर भक्त राजाच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन त्या देवीने आपले स्वरूप प्रकट केले—कोट्यवधी चंद्रांसारखे तेजस्वी।
Verse 84
अथाह गौरी राजानं किं ते ब्रूहि समीहितम् । सोऽप्याह पुंस्त्वमेतस्य कृपया दीयतामिति
मग गौरीने राजाला विचारले, “सांग, तुला काय अभिप्रेत आहे?” तो म्हणाला, “कृपा करून याला पुरुषत्व द्यावे.”
Verse 85
भूयोप्याह महादेवी मद्भक्तैः कर्म यत्कृतम् । शक्यते नान्यथा कर्तुं वर्षायुतशतैरपि
पुन्हा महादेवी म्हणाली, “माझ्या भक्तांनी जे कर्म केले आहे, ते अन्यथा करणे शक्य नाही—लाखो वर्षे गेली तरीही नाही।”
Verse 86
राजोवाच । एकात्मजो हि विप्रोयं कर्मणा नष्टसंततिः । कथं सुखं प्रपद्येत विना पुत्रेण तादृशः
राजा म्हणाला—हा ब्राह्मण एकमेव पुत्राचा होता; पण कर्मवश त्याची संततीपरंपरा नष्ट झाली. पुत्रावाचून असा पुरुष सुख कसे प्राप्त करील?
Verse 87
देव्युवाच । तस्यान्यो मत्प्रसादेन भविष्यति सुतोत्तमः । विद्या विनयसंपन्नो दीर्घायुरमलाशयः
देवी म्हणाली—माझ्या प्रसादाने त्याच्या घरी दुसरा उत्तम पुत्र होईल; तो विद्या-विनयाने संपन्न, दीर्घायुषी व निर्मळ अंतःकरणाचा असेल.
Verse 88
एषा सामवती नाम सुता तस्य द्विजन्मनः । भूत्वा सुमेधसः पत्नी कामभोगेन युज्यताम्
ही त्या द्विजाची कन्या—सामवती नावाची. ती सुमेधसाची पत्नी होवो आणि त्याच्याशी वैवाहिक भोगात संयुक्त होवो.
Verse 89
इत्युक्त्वांतर्हिता देवी ते च राजपुरोगमाः । गताः स्वंस्वं गृहं सर्वे चक्रुस्तच्छासने स्थितिम्
असे बोलून देवी अंतर्धान पावली. आणि ते सर्व—राजाच्या पुढाकाराने—आपापल्या घरी गेले व तिच्या आज्ञेनुसार वागू लागले.
Verse 90
सोपि सारस्वतो विप्रः पुत्रं पूर्वसुतो त्तमम् । लेभे देव्याः प्रसादेन ह्यचिरादेव कालतः
तो सारस्वत वंशाचा ब्राह्मणही देवीच्या प्रसादाने लवकरच पूर्वीच्या उत्तम पुत्रासारखा एक पुत्र प्राप्त करून घेतला.
Verse 91
तां च सामवतीं कन्यां ददौ तस्मै सुमेधसे । तौ दंपती चिरं कालं बुभुजाते परं सुखम्
मग त्याने सुमेधसाला ती सामवती कन्या अर्पण केली। ते दोघे पती-पत्नी होऊन दीर्घकाळ परम सुखाचा उपभोग घेत राहिले।
Verse 92
सूत उवाच । इत्येष शिवभक्तायाः सीमंतिन्या नृपस्त्रियाः । प्रभावः कथितः शंभोर्माहात्म्यमपि वर्णितम्
सूत म्हणाले—अशा रीतीने शिवभक्त राणी सीमंतिनीचा अद्भुत प्रभाव सांगितला; आणि त्याच्यामुळे शंभूचे माहात्म्यही वर्णिले गेले।
Verse 93
भूयोपि शिवभक्तानां प्रभावं विस्मयावहम् । समासाद्वर्णयिष्यामि श्रोतॄणां मंगलायनम्
पुन्हा मी शिवभक्तांचा विस्मयकारक प्रभाव संक्षेपाने सांगीन; तो श्रोत्यांस मंगलकारक आहे।