Dvādaśī-vrata: Month-by-month Viṣṇu Worship and the Year-End Udyāpana

Verse 1

ऋषय ऊचुः । साधु सूत महाभाग त्वयातिकरुणात्मना । श्रावितं सर्वपापघ्नं गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १ ॥

ऋषी म्हणाले— साधु, हे सूत महाभाग! अतिशय करुण अंतःकरणाने तू आम्हांस सर्वपापनाशक गंगेचे उत्तम माहात्म्य श्रवण करविले।

Verse 2

श्रुत्वा तु गङ्गामाहात्म्यं नारदो देवदर्शनः । किं पप्रच्छ पुनः सूत सनकं मुनिसत्तमम् ॥ २ ॥

गंगामाहात्म्य ऐकून देवदर्शन नारदाने, हे सूत, मुनिश्रेष्ठ सनकास पुन्हा काय विचारले?

Verse 3

सूत उवाच । श्रृणुध्वमृषयः सर्वे नारदेन सुरर्षिणा । पृष्टं पुनर्यथा प्राह प्रवक्ष्यामि तथैव तत् ॥ ३ ॥

सूत म्हणाले—हे सर्व ऋषींनो, देवर्षी नारदाला पुन्हा जे विचारले गेले, त्याने जसा उत्तर दिला, तसाच मी यथावत् सांगतो।

Verse 4

नानाख्यानेतिहासाड्यं गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुत्वा ब्रह्मसुतो भूयः पृष्टवानिदमादरात् ॥ ४ ॥

नाना आख्याने व प्राचीन इतिहासांनी समृद्ध असे गंगेचे परम उत्तम माहात्म्य ऐकून ब्रह्मपुत्राने पुन्हा आदराने हा प्रश्न केला।

Verse 5

नारद उवाच । अहोऽतिधन्यं सुकृतैकसारं श्रुतं मया पुण्यमसंवृतार्थम् । गाङ्गेयमाहात्म्यमघप्रणाशि त्वत्तो मुने कारुणिकादभीष्टम् ॥ ५ ॥

नारद म्हणाले—अहो! मी अत्यंत धन्य आहे. हे करुणामय मुने, तुमच्याकडून मी पुण्यरूप सुकृताचा सार—गंगेचे असे माहात्म्य ऐकले, जे पाप नष्ट करते आणि इच्छित फल देते।

Verse 6

ये साधवः साधु भजन्ति विष्णुं स्वार्थं परार्थं च यतन्त एव । नानोपदेशैः सुविमुग्धचित्तं प्रबोधयन्ति प्रसभं प्रसन्नम् ॥ ६ ॥

जे खरे साधू योग्य रीतीने विष्णूचे भजन करतात, ते स्वतःच्या व परक्याच्या हितासाठी अखंड प्रयत्न करतात; नाना उपदेशांनी ते अत्यंत मोहग्रस्त चित्ताला जोराने जागृत करून प्रसन्न करतात।

Verse 7

ततः समाख्याहि हरेर्व्रतानि कृतैश्च यैः प्रीतिमुपैति विष्णुः । ददाति भक्तिं भजतां दयालुर्मुक्तिस्तु तस्या विदिता हि दासी ॥ ७ ॥

म्हणून हे मुने, हरिच्या व्रतांचे वर्णन करा; ज्यांच्या आचरणाने विष्णू प्रसन्न होतो. दयाळू प्रभू भजणाऱ्यांना भक्ती देतो, आणि मुक्ती तर त्या भक्तीची दासीच मानली जाते।

Verse 8

ददाति मुक्तिं भजतां मुकुन्दो व्रतार्चनध्यानपरायणानाम् । भक्तानुसेवासु महाप्रयासं विमृश्य कस्यापि न भक्तियोगम् ॥ ८ ॥

व्रत, अर्चन व ध्यानात परायण होऊन जे मुकुंदाचे भजन करतात, त्यांना मुकुंद मोक्ष देतो। भक्तसेवेत जो महान परिश्रम आहे तो विचारून, भक्तियोग ‘कुणा दुसऱ्याचा’ किंवा हीन आहे असे मानू नये॥ ८ ॥

Verse 9

प्रवृत्तं च निवृत्तं च यत्कर्म हरितो षणम् । तदाख्याहि मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तोऽसि मानद ॥ ९ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! हरिला तुष्ट करणारे जे कर्म—प्रवृत्तीचेही आणि निवृत्तीचेही—ते मला सांगावे. आपण विष्णुभक्त आहात, हे मानद!॥ ९ ॥

Verse 10

सनक उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ट भक्तस्त्वं पुरुषोत्तमेः । भूयो भूयो यतः पुच्छेश्चरित्रं शार्ङ्गधन्वनः ॥ १० ॥

सनक म्हणाले—साधु, साधु, हे मुनिश्रेष्ठ! तू पुरुषोत्तमाचा खरा भक्त आहेस. कारण तू वारंवार शार्ङ्गधन्वाच्या चरित्राविषयी विचारतोस, म्हणून मी सांगतो॥ १० ॥

Verse 11

व्रतानि ते प्रवक्ष्यामि लोकोपकृतिमन्ति च । प्रसीदति हरिर्यैस्तु प्रयच्छत्यभयं तथा ॥ ११ ॥

मी तुला लोकहितकारी अशी व्रते सांगतो. ज्यांच्या अनुष्ठानाने हरि प्रसन्न होतो आणि तसेच अभय प्रदान करतो॥ ११ ॥

Verse 12

यस्य प्रसन्नो भगवान्यज्ञलिङ्गो जनार्दनः । इहामुत्र सुखं तस्य तपोवृद्धिश्च जायते ॥ १२ ॥

ज्याच्यावर यज्ञलिंग भगवान जनार्दन प्रसन्न होतो, त्याला इहलोकी व परलोकी सुख मिळते आणि त्याची तपोवृद्धीही होते॥ १२ ॥

Verse 13

येन केनाप्युपायेन हरिपूजापरायणाः । प्रयान्ति परमं स्थानमिति प्राहुर्महर्षयः ॥ १३ ॥

ज्या कोणत्याही उपायाने हरिपूजेत पूर्णतः तत्पर असतात, ते परम धामास पोहोचतात—असे महर्षींनी सांगितले आहे।

Verse 14

मार्गशीर्षे सिते पक्षे द्वादश्यां जलशायिनम् । उपोषितोऽर्चयेत्सम्यङ् नरः श्रद्धासमन्वितः ॥ १४ ॥

मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीस उपवास करून, श्रद्धायुक्त नराने जलशायी भगवान विष्णूचे सम्यक् अर्चन करावे।

Verse 15

स्नात्वा शुक्लाम्बरधरो दन्तधावनपूर्वकम् । गन्धपुष्पाक्षतैर्धूपै र्दीपैर्नैवेद्यपूर्वकैः ॥ १५ ॥

स्नान करून श्वेत वस्त्रे धारण करून, प्रथम दंतधावन करून, मग गंध, पुष्प, अक्षत, धूप, दीप व नैवेद्य इत्यादींनी पूजन करावे।

Verse 16

वाग्यतो भक्तिभावेन मुनिश्रेष्टार्चयेद्धरिम् । केशवाय नमस्तुभ्यमिति विष्णुं च पूजयेत् ॥ १६ ॥

वाणी संयमित ठेवून भक्तिभावाने मुनिश्रेष्ठाने हरिचे अर्चन करावे; ‘केशवा, तुला नमस्कार’ असे म्हणत विष्णूची पूजा करावी।

Verse 17

अष्टोत्तरशतं हुत्वा वन्हौ घृततिलाहुतीः । रात्रौ जागरणं कुर्याच्छालग्रामसमीपतः ॥ १७ ॥

अग्नीत घृत व तिळाच्या एकशे आठ आहुती देऊन, शालग्रामाच्या समीप रात्री जागरण करावे।

Verse 18

स्नापयेत्प्रस्थपयसा नारायणमनामयम् । गीतैर्वाद्यैश्च नैवेद्यैर्भक्ष्यैर्भोज्यैश्च केशवम् ॥ १८ ॥

प्रस्थ-परिमाण दुधाने निरामय नारायणास स्नान घालावे आणि गीत-वाद्यांसह भक्ष्य-भोज्य नैवेद्य अर्पून केशवाची पूजा करावी।

Verse 19

त्रिकालं पूजयेद्भक्त्या महालक्ष्म्या समन्वितम् । पुनः कल्ये समुत्थाय कृत्वा कर्म यथोचितम् ॥ १९ ॥

भक्तीने महालक्ष्मीसह भगवंताची त्रिकाळ पूजा करावी; नंतर पुन्हा पहाटे उठून यथोचित कर्तव्यकर्म करावे।

Verse 20

पूर्ववत्पूजयेद्वेवं वाग्यतो नियतः शुचिः । पायसं घृतसंमिश्रं नालिकेरफलान्वितम् ॥ २० ॥

पूर्वीप्रमाणेच, वाणीसंयमी, नियमबद्ध व शुद्ध राहून पूजा करावी; तुपमिश्रित पायस व नारळफळासह नैवेद्य अर्पावा।

Verse 21

मन्त्रेणानेन विप्राय दद्याद्भक्त्या सदक्षिणम् । केशवः केशिहा देवः सर्वसंपत्प्रदायकः ॥ २१ ॥

याच मंत्राने भक्तीपूर्वक विप्रास यथोचित दान व दक्षिणा द्यावी; कारण केशीहंता देव केशव सर्वसंपत्ती देणारा आहे।

Verse 22

परमान्नप्रदानेन मम स्यादिष्टदायकः । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छक्तितो बन्धुभिः सह ॥ २२ ॥

परम उत्तम अन्नदानाने तो माझ्यासाठी इष्ट देणारा होतो; त्यानंतर शक्तीनुसार बंधूंंसह ब्राह्मणांना भोजन घालावे।

Verse 23

नारायण परो भूत्वा स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । इति यः कुरुते भक्त्या केशवार्चनमुत्तमम् ॥ २३ ॥

नारायणपरायण होऊन वाणीचा संयम ठेवून, स्वतः नियमपूर्वक भोजन करावे. जो अशा रीतीने भक्तिभावाने केशवाचे उत्तम अर्चन करतो, त्याचे पूजन खरोखर श्रेष्ठ ठरते.

Verse 24

स पौंडरीकयज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् । पौषमासे सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः ॥ २४ ॥

पौष महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील द्वादशीला जो पूर्ण उपवास करतो, तो पौंडरीक यज्ञाचे फळ आठपट प्राप्त करतो.

Verse 25

नमो नारायणायेति पूजयेत्प्रयतो हरिम् । पयसा स्नाप्य नैवेद्यं पायसं च समर्पयेत् ॥ २५ ॥

‘नमो नारायणाय’ असा जप करत, एकाग्र होऊन हरिची पूजा करावी. दुधाने स्नान घालून नैवेद्य—विशेषतः पायस—अर्पण करावा.

Verse 26

रात्रौ जागरणं कुर्यात्र्रिकालार्चनतत्परः । धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैर्गन्धैः पुष्पैर्मनोरमैः ॥ २६ ॥

रात्री जागरण करावे आणि त्रिकाल अर्चनेत तत्पर राहावे. धूप, दीप, नैवेद्य, सुगंध व मनोहर पुष्पांनी अर्चन करावे.

Verse 27

तृणैश्च गीतवाद्याद्यैः स्तोत्रैश्चाप्यर्ययेद्धरिम् । कृशरान्नं च विप्राय दद्यात्सघृतदक्षिणम् ॥ २७ ॥

कुश-तृण, गीत-वाद्य आणि स्तोत्रांनी हरिचे अर्चन करावे. ब्राह्मणाला कृशरान्न भोजन द्यावे आणि तुपासह दक्षिणा अर्पण करावी.

Verse 28

सर्वात्मा सर्वलोकेशः सर्वव्यापी सनातनः । नारायणः प्रसन्नः स्यात्कृशरान्नप्रदानतः ॥ २८ ॥

जो सर्वात्मा, सर्वलोकांचे ईश्वर, सर्वव्यापी व सनातन आहेत—ते श्रीनारायण कृशरान्नाच्या दानाने प्रसन्न होतात।

Verse 29

मंत्रेणानेन विप्राय दत्त्वा वै दानमुत्तमम् । द्विजांश्च भोजेयच्छक्त्या स्वयमद्यात्सबान्धवः ॥ २९ ॥

या मंत्राने विप्राला उत्तम दान देऊन, शक्तीनुसार द्विजांना भोजन घालावे; नंतर स्वतःही बंधुजनांसह भोजन करावे।

Verse 30

एवं संपूजयेद्भक्त्या देवं नारायणं प्रभुम् । अग्निष्टोमाष्टकफलं स संपूर्णमवाप्नुयात् ॥ ३० ॥

अशा रीतीने भक्तिभावाने प्रभु देव श्रीनारायणाची सम्यक् पूजा केल्यास, अग्निष्टोम यज्ञाच्या अष्टक फलासमान पूर्ण पुण्य प्राप्त होते।

Verse 31

माघस्य शुक्लद्वादश्यां पूर्ववत्समुपोषितः । नमस्ते माधवायेति हुत्वाष्टौ च घृताहुतीः ॥ ३१ ॥

माघ शुक्ल द्वादशीला पूर्ववत उपवास करून, ‘नमस्ते माधवाय’ असे म्हणत अग्नीत तुपाच्या आठ आहुती द्याव्यात।

Verse 32

पूर्वमानेन पयसा स्नापयेन्माधवं तदा । पुष्पगन्धाक्षतैरर्चेत्सावधानेन चेतसा ॥ ३२ ॥

त्यानंतर पूर्वमापाप्रमाणे दुधाने माधवाचे स्नान घालावे; आणि सावध, श्रद्धायुक्त मनाने पुष्प, गंध व अक्षतांनी अर्चना करावी।

Verse 33

रात्रौ जागरणं कुर्यात्पूर्ववद्भक्तिसंयुतः । कल्यकर्म च निर्वर्त्य माधवं पुनरर्चयेत् ॥ ३३ ॥

रात्री पूर्ववत् भक्तियुक्त होऊन जागरण करावे। कल्याणकारी कर्मे विधिपूर्वक पूर्ण करून पुन्हा माधवाचे पूजन करावे॥

Verse 34

प्रस्थं तिलानां विप्राय दद्याद्वै मन्त्रपूर्वकम् । सदक्षिणं सवस्त्रंच सर्वपापविमुक्तये ॥ ३४ ॥

सर्व पापमुक्तीसाठी मंत्रपूर्वक ब्राह्मणाला तिळांचा एक प्रस्थ दान द्यावा; दक्षिणा व वस्त्रही द्यावे॥

Verse 35

माधवः सर्वभूतात्मा सर्वकर्मफलप्रदः । तिलदानेन महता सर्वान्कामान्प्रयच्छतु ॥ ३५ ॥

माधव, जो सर्वभूतांचा आत्मा व सर्व कर्मांचे फलदाता आहेत, या महान तिळदानाने सर्व इच्छा प्रदान करो॥

Verse 36

मन्त्रेणानेन विप्राय दत्त्वा भक्तिसमन्वितः । ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या संस्मरन्माधवं प्रभुम् ॥ ३६ ॥

याच मंत्राने भक्तियुक्त होऊन ब्राह्मणाला दान देऊन, नंतर शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावे—प्रभू माधवाचे स्मरण करीत॥

Verse 37

एवं यः कुरुते भक्त्या तिलदाने व्रतं मुने । वाजपेय शतस्यासौ संपूर्णं फलमाप्नुयात् ॥ ३७ ॥

हे मुने, जो असा भक्तीने तिळदान-व्रत करतो, तो शंभर वाजपेय यज्ञांचे संपूर्ण फळ प्राप्त करतो॥

Verse 38

फाल्गुनस्य सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः । गोविन्दाय नमस्तुभ्यमिति संपूजयेद्व्रती ॥ ३८ ॥

फाल्गुन शुद्ध पक्षातील द्वादशीस विधिपूर्वक उपवास करून व्रती “गोविंदाय नमस्तुभ्यम्” असे म्हणत सम्यक् पूजन करावे।

Verse 39

अष्टोत्तगरशतं दृत्वा घृतमिश्रतिलाहुतीः । पूर्वमानेन पयसा गोविन्दं स्नापयेच्छुचिः ॥ ३९ ॥

घृतमिश्रित तिळाच्या एकशे आठ आहुती देऊन, नंतर शुद्ध होऊन नियत मापानुसार दुधाने गोविंदास स्नान घालावे।

Verse 40

रात्रौ जागरणं कुर्यात्र्रिकालं पूजयेत्तथा । प्रातः कृत्यं समाप्याथ गोविन्दं पूजयेत्पुनः ॥ ४० ॥

रात्री जागरण करावे आणि त्रिकाळही पूजन करावे। मग प्रातःकर्मे आटोपून पुन्हा गोविंदाचे पूजन करावे।

Verse 41

व्रीह्याढकं च विप्राय दद्याद्वस्त्रं सदक्षिणम् । नमो गोविन्द सर्वेश गोपिकाजनवल्लभ ॥ ४१ ॥

विप्रास एक आढक तांदूळ व वस्त्र दक्षिणेसह द्यावे. (मग प्रार्थना:) “नमो गोविंद सर्वेश गोपिकाजनवल्लभ।”

Verse 42

अनेन धान्य दानेन प्रीतो भव जगद्गुरो । एवं कृत्वा व्रतं सम्यक् सर्वपापविवर्जितः ॥ ४२ ॥

हे जगद्गुरो! या धान्यदानाने प्रसन्न व्हा. असे सम्यक् व्रत केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 43

गोमेधमखजं पुण्यं सम्पूर्णं लभते नरः । चैत्रमासे सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः ॥ ४३ ॥

चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला विधिपूर्वक उपवास करणारा मनुष्य गोमेध यज्ञातून मिळणारे संपूर्ण पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 44

नमोऽस्तु विष्णवे तुभ्यमिति पूर्ववदर्चयेत् । क्षीरेण स्नापयेद्विष्णुं पूर्वमानेन शक्तितः ॥ ४४ ॥

‘नमोऽस्तु विष्णवे तुभ्यम्’ असे म्हणत पूर्ववत् पूजन करावे; नंतर यथाशक्ती पूर्वोक्त प्रमाणाने श्रीविष्णूला दुधाने स्नान घालावे।

Verse 45

तथैव स्नापयेद्विप्र घृतप्रस्थेन सादरम् । कृत्वा जागरणं रात्रौ पूजयेत्पूर्ववद्व्रती ॥ ४५ ॥

हे विप्र! त्याचप्रमाणे एक प्रस्थ तुपाने आदरपूर्वक स्नान घालावे; रात्री जागरण करून व्रती पूर्ववत् पूजन करावे।

Verse 46

ततः कल्ये समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । अष्टोत्तरशतं हुत्वा मध्वाज्यतिलमिश्रितम् ॥ ४६ ॥

नंतर पहाटे उठून प्रातःकर्मे आटोपून, मधु-तूप-तीळ मिश्रित द्रव्याच्या एकशे आठ आहुती द्याव्यात।

Verse 47

सदक्षिणं च विप्राय दद्याद्वै तण्डुलाढकम् । प्राणरुपी महाविष्णुः प्राणदः सर्ववल्लभः ॥ ४७ ॥

दक्षिणेसह तांदळाचा एक आढक ब्राह्मणाला द्यावा; प्राणरूपी महाविष्णूच प्राणदाता आणि सर्वांचा प्रिय आहे।

Verse 48

तण्डुलाढकदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । एवं कृत्वा नरो भक्त्या सर्वपापविवर्जितः ॥ ४८ ॥

तांदळाचा एक आढक दान केल्याने माझा जनार्दन प्रसन्न होवो. असे भक्तिभावाने केल्यास मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 49

अत्यन्गिष्टोमयज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् । वैशाखशुक्लद्वादश्यामुपोष्य मधुसूदनम् ॥ ४९ ॥

वैशाख शुक्ल द्वादशीला मधुसूदनासाठी उपवास केल्यास अङ्गिष्टोम यज्ञफळाच्या आठपट फलाची प्राप्ती होते.

Verse 50

द्रोणक्षीरेण देवेशं स्नापयेद्भक्तिंसंयुतः । जागरं तत्र कर्त्तव्यं त्रिकालार्चनसंयुतम् ॥ ५० ॥

भक्तियुक्त होऊन द्रोण-प्रमाण दूधाने देवेशाचे स्नान घालावे. तेथे त्रिकाल अर्चनेसह जागरण करणे आवश्यक आहे.

Verse 51

नमस्ते मधुहन्त्रे च जुहुयाच्छक्तितो घृतम् । अष्टोत्तरशतं प्रोर्च्य विधिवन्मधुसूदनम् ॥ ५१ ॥

“हे मधुहंता, तुला नमस्कार” असे म्हणत यथाशक्ती तुपाची आहुती द्यावी. आणि विधिपूर्वक “मधुसूदन” हे नाव अष्टोत्तरशत (१०८) वेळा जपून कर्म करावे.

Verse 52

विपापो ह्यश्वमेधानामष्टानां फलमाप्नुयात् । ज्येष्टमासे सिते पक्षे द्वादश्यामुपवासकृत् ॥ ५२ ॥

ज्येष्ठ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील द्वादशीला उपवास करणारा पापरहित होतो आणि आठ अश्वमेध यज्ञांइतके पुण्यफळ प्राप्त करतो.

Verse 53

क्षीरेणाढकमानेन स्नापयेद्यस्त्रिविक्तमम् । नमस्त्रिविक्तमायेति पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ५३ ॥

जो एक आढक दुधाने त्रिविक्रम भगवंतास स्नान घालून “नमस्त्रिविक्रमाय” असा मंत्र म्हणत भक्तिभावाने पूजा करतो, तो आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 54

जुहुयात्पायसेनैव ह्यष्टोत्तरशताहुतीः । कृत्वा जागरणं रात्रौ पुनः पूजां प्रकल्पयेत् ॥ ५४ ॥

फक्त पायसाने (दूध-भाताने) अग्नीत एकशे आठ आहुती द्याव्यात. रात्रभर जागरण करून पुन्हा पूजा मांडून विधिपूर्वक करावी।

Verse 55

अपूपविंशतिं दत्त्वा ब्राह्मणाय सदक्षिणम् । देवदेव जगन्नात प्रसीद परमेश्वर ॥ ५५ ॥

वीस अपूप (पूए) आणि यथोचित दक्षिणा ब्राह्मणास देऊन प्रार्थना करावी— “हे देवदेव, हे जगन्नाथा, प्रसन्न हो; हे परमेश्वरा, तुष्ट हो।”

Verse 56

उपायनं च संगृह्य ममाभीष्टप्रदो भव । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ५६ ॥

उपायन (उपहार) स्वीकार करून म्हणावे— “माझे अभीष्ट पूर्ण करणारा हो.” शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि नंतर स्वतः वाणीसंयम ठेवून भोजन करावे।

Verse 57

एवं यः कुरुते विप्र व्रतं त्रैविक्रमं परम् । सोऽष्टानां नरमेधानां विपापः फलमाप्नुयात् ॥ ५७ ॥

हे विप्रा! जो अशा रीतीने परम त्रैविक्रम व्रत करतो, तो पापरहित होऊन आठ नरमेध यज्ञांच्या समतुल्य पुण्यफळ प्राप्त करतो।

Verse 58

आषाढशुक्लद्वादश्यामुपवासी जितेन्द्रियः । वामनं पूर्वमानेन स्नापयेत्पयसा व्रती ॥ ५८ ॥

आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील द्वादशीला व्रती उपवास करून, इंद्रिये जिंकून, पूर्वोक्त मान-विधीनुसार वामनदेवाचे पयःस्नान करावे।

Verse 59

नमस्ते वामनायेति दूर्वाज्याष्टोत्तरं शतम् । हुत्वा च जागरं कुर्याद्वामनं चार्चयेत्पुनः ॥ ५९ ॥

“नमस्ते वामनाय” असे जपून दूर्वा व तुप मिसळून अष्टोत्तरशत आहुती अग्नीत द्याव्यात; मग जागरण करावे आणि पुन्हा वामनदेवाची पूजा करावी।

Verse 60

सदाक्षिणं च दध्यन्नं नालिकेरफलान्वितम् । भक्त्या प्रदद्याद्विप्राय वामनार्चनशीलिने ॥ ६० ॥

भक्तीने वामनार्चनशील ब्राह्मणास दक्षिणेसह दध्यन्न (दही-भात) व नारळफळांसह भोजन द्यावे।

Verse 61

वामनो वुद्धिदो होता द्रव्यस्थो वामनः सदा । वामनस्तारकोऽस्माच्च वामनाय नमो नमः ॥ ६१ ॥

वामनच बुद्धिदाता, वामनच यज्ञाचा होता, वामन सदा द्रव्यात स्थित; वामनच आमचा तारक—वामनाला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 62

अनेन दत्त्वा दध्यन्नं शक्तितो भोजयेद्दिजान् । कृत्वैवमग्रिष्टोमानां शतस्य फलमाप्नुयात् ॥ ६२ ॥

अशा रीतीने दध्यन्न दान करून, शक्तीनुसार द्विजांना भोजन घालावे; असे केल्यास शंभर अग्निष्टोम यज्ञांचे फळ प्राप्त होते।

Verse 63

श्रावणस्य सिते पक्षे द्वादश्यामुपवासकृत् । क्षीरेण मधुमिश्रेण स्नापयेच्छ्रीधरं व्रती ॥ ६३ ॥

श्रावण शुद्ध पक्षातील द्वादशीस व्रती उपवास करून मधुमिश्रित दुधाने श्रीधर (विष्णु) यांचे स्नान घालावे।

Verse 64

नमोऽस्तु श्रीधरायेति गन्धाद्यैः पूजयेत्क्रमात् । जुहुयात्पृषदाज्येन शतमष्टोत्तरं मुने ॥ ६४ ॥

“नमोऽस्तु श्रीधराय” असा जप करून गंधादी द्रव्यांनी क्रमाने पूजन करावे; आणि हे मुने, दहीमिश्रित तुपाने (पृषदाज्य) १०८ आहुती द्याव्यात।

Verse 65

कृत्वा च जागरं रात्रौ पुनः पूजां प्रकल्पयेत् । दातव्यं चैव विप्राय क्षीराढकमनुत्तमम् ॥ ६५ ॥

रात्री जागरण करून पुन्हा पूजेची मांडणी करावी; आणि ब्राह्मणास उत्तम असा एक आढक दूध दान द्यावे।

Verse 66

दक्षिणां च सवस्त्रां वै प्रदद्याद्धेमकुण्डले । मन्त्रेणानेन विप्रेन्द्रु सर्वकामाश्रसिद्धये ॥ ६६ ॥

वस्त्रांसहित दक्षिणा द्यावी आणि सुवर्णकुंडलेही अर्पण करावीत; हे विप्रश्रेष्ठ, या मंत्राने सर्व इच्छित कार्यांचा आधार प्राप्त होतो।

Verse 67

क्षीराब्धिशायिन्देवेश रमाकान्त जगत्पते । क्षीरदानेन सुप्रीतो भव सर्वसुखप्रदः ॥ ६७ ॥

हे क्षीरसागरशायी देवेश, हे रमाकांत जगत्पते! क्षीरदानाने प्रसन्न होऊन सर्व सुख प्रदान करावे।

Verse 68

सुखप्रदत्त्वाद्विप्रांश्च भोजयेच्छक्तितो व्रती । एव कृत्वाश्वमेधानां सहस्त्रस्य फलं लभेत् ॥ ६८ ॥

सुख देणारे म्हणून व्रतधारी भक्त आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावा। असे केल्याने त्याला सहस्र अश्वमेध यज्ञाइतके पुण्य मिळते।

Verse 69

मासि भाद्रपदे शुक्ले द्वादश्यां समुपोषितः । स्नापयेद्द्रोणपयसा हृषीकेशं जगद्गुरुम् ॥ ६९ ॥

भाद्रपद महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला विधिपूर्वक उपवास करून, जगद्गुरु हृषीकेशाला एक द्रोण दूधाने स्नान घालावे।

Verse 70

हृषीकेश नमस्तुभ्यमिति संपूजयेन्नरः । चरुणा मधुयुक्तेन शतमष्टोत्तरं हुनेत् ॥ ७० ॥

“हृषीकेश, तुला नमस्कार” असे म्हणत मनुष्याने प्रभूची विधिवत पूजा करावी. मधुमिश्रित चरूने एकशे आठ आहुती द्याव्यात।

Verse 71

जागरादीनिनि निर्वर्त्य दद्यादात्मविदे ततः । सार्धाढकं च गोधूमान्दक्षिणां हेम शक्तितः ॥ ७१ ॥

जागरण इत्यादी विधी नीट पूर्ण करून, नंतर आत्मज्ञानी पुरुषाला दान द्यावे. दक्षिणेसाठी दीड आढक गहू आणि शक्तीनुसार सुवर्ण द्यावे।

Verse 72

हृषीकेश नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकहेतवे । मह्यं सर्वसुखं देहि गोधूमस्य प्रदानतः ॥ ७२ ॥

हे हृषीकेश, तुला नमस्कार—तूच सर्व लोकांचा एकमेव कारण आहेस. गहू दानाच्या या कर्माने मला सर्व सुख प्रदान कर.

Verse 73

भोजयेद्ब्राह्माञ्शक्त्या स्वयं चाश्रीतवाग्यतः । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्ममेधफलं लभेत् ॥ ७३ ॥

आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि स्वतःही—वाणी संयमित ठेवून, इंद्रियसंयम करून. सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो ब्रह्ममेधाचे परम फळ प्राप्त करतो.

Verse 74

आश्विने मासिशुक्लायां द्वादश्यांसमुपोषितः । पद्मनाभं चपयसा स्नापयेद्भक्तितः शुचिः ॥ ७४ ॥

आश्विन मासाच्या शुक्ल पक्षातील द्वादशीला उपवास करून, शुचिर्भक्ताने भक्तिभावाने दुधाने पद्मनाभ (विष्णु) यांचे स्नान घालावे.

Verse 75

नमस्ते पद्मनाभाय होमं कुयार्त्स्वशक्तितः । तिलब्रीहियवाज्यैश्च पूजयेच्च विधानतः ॥ ७५ ॥

पद्मनाभास नमस्कार. आपल्या शक्तीनुसार होम करावा आणि तीळ, तांदूळ, जव व तूप यांद्वारे विधिपूर्वक (भगवंताची) पूजा करावी.

Verse 76

जामरं निशि निर्वर्त्य पुनः पूजां समाचरेत् । दद्याद्विप्राय कुडवं मधुनस्तु सदक्षिणम् ॥ ७६ ॥

रात्री जामर-विधी पूर्ण करून पुन्हा पूजा करावी. आणि ब्राह्मणाला दक्षिणेसह मधाचा एक कुडव (माप) द्यावा.

Verse 77

पद्मनाभ नमस्तुभ्यं सर्वलोकपितामह । मधुदानेन सुप्रीतो भवसर्वसुखप्रदः ॥ ७७ ॥

हे पद्मनाभा, तुला नमस्कार—तू सर्व लोकांचा पितामह आहेस. मधुदानाने प्रसन्न होऊन तू सर्व सुख प्रदान कर.

Verse 78

एवं यः कुरुते भक्त्या पद्मनाभव्रतं सुधीः । ब्रह्ममेधसहस्त्रस्य फलमाप्नोति निश्चितम् ॥ ७८ ॥

अशा रीतीने जो सुज्ञ पुरुष भक्तिभावाने पद्मनाभ-व्रत करतो, तो निश्चयाने सहस्र ब्रह्ममेध यज्ञांचे समतुल्य फळ प्राप्त करतो।

Verse 79

द्वादश्यां कार्तिके शुक्ले उपवासी जितेन्द्रियः । क्षीरेणाकढकमानेन दन्धा वाज्येन तावता ॥ ७९ ॥

कार्तिक शुद्ध द्वादशीस इंद्रिये जिंकून उपवास करावा; आणि एक ढक प्रमाण दूध, तसेच तितक्याच प्रमाणात दही—किंवा पर्यायाने तूप—अर्पण करावे।

Verse 80

नमो दामोदरायेति स्नापयेद्भक्तिभावतः । अष्टोत्तरशतं हुत्वा मघ्वाज्याक्ततिलाहुतीः ॥ ८० ॥

“नमो दामोदराय” असा मंत्र जपत भक्तिभावाने भगवंताच्या मूर्तीला स्नान घालावे; आणि तुपाने माखलेल्या तिळाच्या एकशे आठ आहुती अग्नीत अर्पून विधी पूर्ण करावा।

Verse 81

जागरं नियतः कुर्यात्त्रिकालार्चनतत्परः । प्रातः संपूजयेद्देवं पद्मपुष्पैर्मनोरमैः ॥ ८१ ॥

संयमाने जागरण करावे व त्रिकाल पूजनात तत्पर राहावे; सकाळी मनोहर कमळपुष्पांनी देवाचे विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 82

पुनरष्टोत्तरशतं जुहुयात्सघृतै स्तिलैः । पञ्चभक्ष्ययुतं चान्नं दद्याद्विप्राय भक्तितः ॥ ८२ ॥

पुन्हा तुपमिश्रित तिळांनी एकशे आठ आहुती द्याव्यात; आणि भक्तिभावाने पाच भक्ष्यांसह शिजवलेले अन्न विप्रास दान करावे।

Verse 83

दामोदर जगन्नाथ सर्वकारणकारण । त्राहिमां कृपया देव शारणागतपालकः ॥ ८३ ॥

हे दामोदर, हे जगन्नाथ, तू सर्व कारणांचा कारण आहेस। हे देव, कृपया माझे रक्षण कर, कारण तू शरणागतांचा पालक आहेस॥ ८३ ॥

Verse 84

अनेन दत्त्वा दानं च श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । दक्षिणांच यथाशक्त्या ब्राह्मणांचापि भोजयेत् ॥ ८४ ॥

हे केल्यावर गृहस्थ श्रोत्रिय (वेदज्ञ) ब्राह्मणास दान द्यावे; आणि यथाशक्ती दक्षिणा देऊन ब्राह्मणांनाही भोजन घालावे॥ ८४ ॥

Verse 85

एवंकृत्वा व्रतं सम्यगश्रीयाद्बन्धुभिः सह । अश्वमेघ सहस्राणां द्विगुणं फलमश्नुते ॥ ८५ ॥

अशा प्रकारे विधिपूर्वक व्रत करून, बंधूंंसह त्याचे समापन करावे; तेव्हा हजारो अश्वमेध यज्ञांच्या दुप्पट फळाची प्राप्ती होते॥ ८५ ॥

Verse 86

एवं कुर्याद्व्रती यस्तु द्वादशीव्रतमुत्तमम् । संवत्सरं मुनिश्रेष्ठ स याति परमं पदम् ॥ ८६ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, जो व्रती अशा प्रकारे उत्तम द्वादशी-व्रत एक वर्ष करतो, तो परम पदाला प्राप्त होतो॥ ८६ ॥

Verse 87

एकमासे द्विमासे वायः कुर्याद्भक्तितत्परः । तत्तत्फलमवाप्नोति प्राप्नोति च हरेः पदम् ॥ ८७ ॥

एक महिना किंवा दोन महिने—जो भक्तीतत्पर होऊन वायु-व्रत करतो, तो तदनुसार फळ प्राप्त करतो आणि हरीचे पदही प्राप्त करतो॥ ८७ ॥

Verse 88

पूर्णँ संवत्सरं कृत्वा कुर्यादुद्यापनं व्रती । मार्गशीर्षासिते पक्षे द्वादश्यां च मुनीश्वर ॥ ८८ ॥

पूर्ण एक संवत्सर व्रत करून व्रतीने उद्यापन करावे। हे मुनीश्वर, मार्गशीर्ष मासाच्या कृष्णपक्षातील द्वादशीस हे करावे।

Verse 89

स्नात्वा प्रातर्यथाचारं दन्तधावनपूर्वकम् । शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः ॥ ८९ ॥

प्रातःकाळी आचाराप्रमाणे स्नान करून, प्रथम दंतधावन करावे। मग श्वेत माळा व श्वेत वस्त्रे धारण करून शुद्ध श्वेत सुगंधाचे लेपन करावे।

Verse 90

मण्डपं कारयेद्दिव्यं चतुरस्त्रं सुशोभनम् । घण्टाचामरसंयुक्तं किङ्किणीरवशोभितम् ॥ ९० ॥

दिव्य असा मण्डप उभारावा—चौकोनी व अतिशय शोभिवंत। त्यात घंटा व चामर असावेत आणि किणकिणींच्या नादाने तो सुशोभित व्हावा।

Verse 91

अलंकृतं पुष्पमाल्यैर्वितानघ्वजराजितान् । छादितं शुक्लवस्त्रेण दीपमालाविभूषितम् ॥ ९१ ॥

तो पुष्पमाळांनी अलंकृत, वितान व ध्वजांनी शोभित असावा। श्वेत वस्त्रांनी आच्छादित आणि दीपमाळांनी विभूषित असावा।

Verse 92

तन्मध्ये सर्वतोभद्रं कुर्यात्सम्यगलंकृतम् । तस्योपरिन्यसेत्कुम्भान्द्वादशाम्बुप्रपूरितान् ॥ ९२ ॥

त्याच्या मध्यभागी सम्यक् अलंकृत सर्वतोभद्र रेखाटावा। त्यावर पाण्याने पूर्ण भरलेले बारा कलश स्थापावेत।

Verse 93

एकेन शुक्लवस्त्रेण सम्यक्संशोधितेन च । सर्वानाच्छादयेत्कुम्भान्पञ्चरत्नसमन्वितान् ॥ ९३ ॥

एकाच शुद्ध केलेल्या शुभ्र वस्त्राने पंचरत्नयुक्त सर्व कलशांना नीट आच्छादित करावे।

Verse 94

लक्ष्मीनारायणं देवं कारयेद्भक्तिमान्व्रती । हेम्ना वा रजतेनापि तथा ताम्रेण वा द्विज ॥ ९४ ॥

हे द्विज! भक्तिभावाने व्रत करणाऱ्याने लक्ष्मी-नारायण देवाची प्रतिमा करवावी—सोन्याची, चांदीची किंवा तांब्याचीही।

Verse 95

स्थापयेत्प्रतिमां तां च कुम्भोपरि सुसंयमी । तन्मूल्यं वा द्विजश्रेष्ट काञ्चनं च स्वशक्तितः ॥ ९५ ॥

संयमी साधक ती प्रतिमा कलशावर स्थापावी; किंवा, हे द्विजश्रेष्ठ! आपल्या शक्तीनुसार तिचे मूल्य—सुवर्ण—अर्पण करावे।

Verse 96

सर्वव्रतेषु मतिमान्वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । यदि कुर्यात्क्षयं यान्ति तस्यायुर्द्धनसंपदः ॥ ९६ ॥

बुद्धिमानाने सर्व व्रतांत धनविषयक कपट टाळावे; असे केल्यास त्याचे आयुष्य व धनसंपत्ती क्षीण होते।

Verse 97

अनन्तशायिनं देवं नारायणमनामयम् । पञ्चामृतेन प्रथमं स्नापयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ९७ ॥

भक्तियुक्त होऊन प्रथम अनंतशायी, अनामय नारायण देवाचा पंचामृताने स्नान-अभिषेक करावा।

Verse 98

नांमभिः केशवाद्यैश्च ह्युपचाराप्रकल्पयेत् । रात्रौ जागरणं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः ॥ ९८ ॥

केशव इत्यादी नामांनी भगवंताचे आवाहन करून पूजोपचार यथाविधी करावेत। रात्री पुराणश्रवणादी भक्तिकर्मांनी जागरण करावे।

Verse 99

जितनिद्रो भवेत्सम्यक्सोपवासो जितेन्द्रियः । त्रिकालमर्चयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ॥ ९९ ॥

निद्रेवर विजय मिळवून, विधिपूर्वक उपवास करावा व इंद्रिये संयमित ठेवावीत। आपल्या विभवाप्रमाणे दिवसातून त्रिकाळ भगवंताची विस्तृत पूजा करावी।

Verse 100

ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । तिलहोमान्व्याहृतिभिः सहस्रं कार्येद्द्विजैः ॥ १०० ॥

त्यानंतर पहाटे उठून प्रातःकर्मे पूर्ण करून, द्विजांनी व्याहृतींसह तिळहोमाच्या एक सहस्र आहुती द्याव्यात।

Verse 101

ततः संपूजयेद्देवं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । देवस्य पुरतः कुर्यात्पुराणश्रवणं ततः ॥ १०१ ॥

मग क्रमाने गंध, पुष्प इत्यादींनी देवाची यथाविधी संपूर्ण पूजा करावी. त्यानंतर देवासमोर पुराणश्रवण/पठण करावे।

Verse 102

दद्याद्द्वादशविप्रेभ्यो दध्यन्नं पायसं तथा । अपूपैर्दशभिर्युक्तं सघृतं च सदक्षिणम् ॥ १०२ ॥

बारा ब्राह्मणांना दध्यन्न व पायस द्यावा; त्यासोबत दहा अपूप, तूप आणि यथोचित दक्षिणा अर्पण करावी।

Verse 103

देवदेवजगन्नाथ भक्तानुग्रहविग्रह । गृहाणोपायनं कृष्ण सर्वाभीष्टप्रदो भव ॥ १०३ ॥

हे देवदेव, जगन्नाथ, भक्तांवर कृपा-स्वरूप! हे कृष्णा, हे उपहार स्वीकार कर आणि सर्व अभिष्टांचे दाते हो।

Verse 104

अनेनोपायनं दत्त्वा प्रार्थयेमाञ्जलिः स्थितः । आधाय जानुनी भूमौ विनयावननतो व्रती ॥ १०४ ॥

हे उपायन अर्पण करून व्रती अंजली बांधून उभा राहून प्रार्थना करील; दोन्ही गुडघे भूमीवर ठेवून विनयाने नतमस्तक होऊन विनंती करील।

Verse 105

नमो नमस्ते सुरराजराज नमोऽस्तुते देवं जगन्निवास । कुरुष्व संपृर्णफलं ममाद्य नमोऽस्तु तुभ्यं पुरुषोत्तमाय ॥ १०५ ॥

पुन्हा पुन्हा नमस्कार, हे देवांच्या राजांचा राजा! नमस्कार, हे जगन्निवास देवा! आज माझ्या प्रयत्नाला पूर्ण फळ दे. पुरुषोत्तमाला नमस्कार।

Verse 106

इति संप्रार्थयेद्विप्रान्देवं च पुरुषोत्तमम् । दद्यादर्घ्यं च देवाय महालक्ष्मीयुताय वै ॥ १०६ ॥

अशा रीतीने ब्राह्मणांना आणि पुरुषोत्तम देवाला मनोभावे प्रार्थना करावी; तसेच महालक्ष्मीसमवेत त्या देवाला अर्घ्य (सन्मान-जल) अर्पण करावे।

Verse 107

लक्ष्मीपते नमस्तुभ्यं क्षीरार्णवनिवासिने । अर्घ्यं गृहाण देवेश लक्ष्म्या च सहितः प्रक्षो ॥ १०७ ॥

हे लक्ष्मीपते, क्षीरसागरनिवासी, तुला नमस्कार। हे देवेश, हे अर्घ्य स्वीकार कर; लक्ष्मीसह तुझा अभिषेक (सन्मान) होवो।

Verse 108

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥ १०८ ॥

ज्यांच्या स्मरणाने व नामोच्चाराने तप, यज्ञ व इतर धर्मकर्मांतील उणीव त्वरित पूर्ण होते—त्या अच्युत प्रभूला मी तत्क्षणी वंदन करतो।

Verse 109

इति विज्ञाप्य देवेशं तत्सर्वं संयमी व्रते । प्रतिमां दक्षिणायुक्तामाचार्याय निवेदयेत् ॥ १०९ ॥

अशा रीतीने देवेशाला सर्व निवेदन करून, व्रतात संयमी साधकाने विधिपूर्वक दक्षिणेसह प्रतिमा आचार्याला अर्पण करावी।

Verse 110

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । भुञ्जीत वाग्यतः पश्चात्स्वयं बन्धुजनैर्वृतः ॥ ११० ॥

नंतर ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि शक्तीनुसार दक्षिणा द्यावी. मग वाणीसंयम ठेवून, बंधुजनांनी वेढलेला स्वतः भोजन करावा।

Verse 111

आसायं श्रृदुयाद्विष्णोः कथां विद्वज्जनैः सह । इत्येवं कुरुते यस्तु मनुजो द्वादशीव्रतम् ॥ १११ ॥

सायंकाळी विद्वज्जनांसह विष्णूची पावन कथा श्रवण करावी. जो मनुष्य अशा प्रकारे द्वादशीव्रत करतो, तोच ते योग्य रीतीने पाळतो।

Verse 112

सर्वान्कामान्स आन्पोति परत्रेह च नारद । त्रिसतकुलसंयुक्तः सर्वपापविवर्जितः । तपाति विष्णुभवनं यत्र यत्त्वा न शोचति ॥ ११२ ॥

हे नारद! तो इहलोकी व परलोकी सर्व कामना प्राप्त करतो. तीनशे कुलांचा उद्धार करणाऱ्या पुण्याने युक्त, सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो विष्णुधामाला जातो; तेथे गेल्यावर शोक उरत नाही।

Verse 113

य इदं श्रृणुयाद्विप्र द्वादशीव्रतमुत्तमम् । वाचयेद्वापि स नरो वाजपेयफलं लभेत् ॥ ११३ ॥

हे विप्र! जो हा उत्तम द्वादशी-व्रत ऐकतो किंवा त्याचे पठणही करतो, तो नर वाजपेय यज्ञासमान फळ प्राप्त करतो.