Adhyaya 96
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
Upa-parva: Tīrthayātrā-Itihāsa (Puṣkara-Śapatha Episode)
Bhīṣma introduces an old itihāsa connected to pilgrimage and oath-making. A large assembly of sages and renowned figures undertake a tīrtha circuit, visiting sacred waters and bathing at Brahmasaras. During foraging for lotus-related items (bisa/mṛṇāla), they witness Agastya’s puṣkara being taken from a lake; Agastya confronts the group, suspects wrongdoing, and laments a perceived decline of dharma in society. The assembly denies theft and, to establish credibility, multiple ṛṣis and royal exemplars pronounce conditional oaths/curses specifying undesirable social, ritual, and reputational outcomes for “whoever took the puṣkara.” Indra (Śakra) then addresses Agastya, offering a countervailing assurance: the taker should instead gain Vedic learning, religious merit, and access to Brahmā’s abode, asserting that the act was motivated by a desire to hear dharma rather than by greed. Agastya accepts the explanation, receives the lotus back, and the pilgrimage continues. The chapter concludes with a phalaśruti: recitation and contemplation of this account is said to confer well-being, avert misfortune, and support auspicious outcomes, framing the narrative as both ethical instruction and ritual-textual merit.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर को गृहस्थ-धर्म के सूक्ष्म रहस्य की ओर ले जाते हैं—विशेषतः श्राद्ध-भोजन, व्रत-पालन और ‘प्रतिग्रह’ (दान-ग्रहण) के छिपे हुए दोषों पर। → भीष्म बताते हैं कि वेदोक्त व्रतों से च्युत आचरण करने वाले ब्राह्मणों का श्राद्ध-भोजन और दान-ग्रहण धर्म को दूषित कर सकता है; फिर कथा-प्रसंग में वृषादर्भि/राजा और सप्तर्षियों का संवाद उठता है, जहाँ राज-दान ‘मधु-सा’ दिखकर भी ‘विष-सा’ परिणाम देने वाला कहा जाता है। → सप्तर्षि राजा के प्रलोभन को अस्वीकार करते हुए प्रतिग्रह को विषोपम घोषित करते हैं—‘राज्ञां प्रतिग्रहो… विषोपमः’; आगे इन्द्र भिक्षु-वेष में परीक्षा लेकर तपस्वियों के वैराग्य, सत्य और संयम की कसौटी करता है, और छिपाए गए मृणाल/बिस (मृणाल-तंतु) दिखाकर परीक्षा का रहस्य प्रकट करता है। → परीक्षा का उद्देश्य स्पष्ट होता है—भगवत्-स्वभाव वाले महर्षियों की निष्कलुषता और प्रतिग्रह-त्याग की महिमा; भीष्म गृहस्थ को संयम, पवित्र-पाठ, ऋत-वचन, नियत-आहार जैसे नियमों का उपदेश देते हैं और कथा-कीर्तन के फल (यश, अर्थ, देव-ऋषि-पितृ-प्रसन्नता) का प्रतिपादन करते हैं। → युधिष्ठिर के सामने प्रश्न खुला रह जाता है कि गृहस्थ-धर्म में आवश्यक दान-व्यवहार और प्रतिग्रह के विष-तुल्य खतरे के बीच संतुलन कैसे साधा जाए।
Shlokas
Verse 1
०४८ श्यु 8 त्रिनववतितमो<्थ्याय: गृहस्थके धर्मोका रहस्य, प्रतिग्रहके दोष बतानेके लिये वृषादर्भि और सप्तर्षियोंकी कथा, भिक्षुरूपधारी इन्द्रके द्वारा कृत्याका वध करके सप्तर्षियोंकी रक्षा तथा कमलोकी चोरीके विषयमें शपथ खानेके बहानेसे धर्मपालनका संकेत युधिछिर उवाच द्विजातयो व्रतोपेता हविस्ते यदि भुञ्जते । अन्न ब्राह्गकामाय कथमेतत् पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! यदि व्रतधारी विप्र किसी ब्राह्मणकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये उसके घर श्राद्धका अन्न भोजन कर ले तो इसे आप कैसा मानते हैं? (अपने व्रतका लोप करना उचित है या ब्राह्मणकी प्रार्थना अस्वीकार करना)
युधिष्ठिर म्हणाला— पितामह! व्रत पाळणारे द्विज जर एखाद्या ब्राह्मणाची विनंती पूर्ण करण्यासाठी त्याच्या घरीचे हविष्य/श्राद्ध-अन्न ग्रहण करतात, तर याचा निर्णय कसा करावा? अशा वेळी योग्य काय— व्रत अबाधित ठेवणे, की श्रद्धा व कर्तव्य म्हणून ब्राह्मणाच्या इच्छेला मान देणे?
Verse 2
भीष्म उवाच अवेदोत्तव्रताश्चैव भुज्जाना: कामकारणे । वेदोक्तेषु तु भुज्जाना व्रतलुप्ता युधिष्ठिर
भीष्म म्हणाले— युधिष्ठिर! जे वेदविहित व्रत पाळत नाहीत, ते केवळ इच्छेच्या भरात भोजन करतात. पण जे वेदोक्त नियमांप्रमाणेच भोजन करतात, तेही जर व्रताची मर्यादा व भाव सोडून देतील, तर ते ‘व्रतलुप्त’ ठरतात.
Verse 3
भीष्मजीने कहा--युधिष्छिर! जो वेदोक्त व्रतका पालन नहीं करते, वे ब्राह्मणकी इच्छापूर्तिके लिये श्राद्धमें भोजन कर सकते हैं; किंतु जो वैदिक व्रतका पालन कर रहे हों, वे यदि किसीके अनुरोधसे श्राद्धका अन्न ग्रहण करते हैं तो उनका व्रत भंग हो जाता है ।। युधिछ्िर उवाच यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जना: । तप: स्यादेतदेवेह तपो<न्यद् वापि कि भवेत्,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! साधारण लोग जो उपवासको ही तप कहा करते हैं, उसके सम्बन्धमें आपकी क्या धारणा है? मैं यह जानना चाहता हूँ कि वास्तवमें उपवास ही तप है या उसका और कोई स्वरूप है
युधिष्ठिर म्हणाला— पितामह! सामान्य लोक उपवासालाच ‘तप’ म्हणतात. याविषयी आपले मत काय? येथे खरेच उपवासच तप आहे का, की तपाचे आणखी काही स्वरूपही आहे?
Verse 4
भीष्म उवाच मासार्धमासोपवासाद् यत् तपो मन्यते जन: । आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्,भीष्मजीने कहा--राजन्! जो लोग पंद्रह दिन या एक महीनेतक उपवास करके उसे तपस्या मानते हैं, वे व्यर्थ ही अपने शरीरको कष्ट देते हैं। वास्तवमें केवल उपवास करनेवाले न तपस्वी हैं, न धर्मज्ञ
भीष्म म्हणाले— राजन्! जे लोक पंधरा दिवस किंवा एक महिना उपवास करून त्यालाच तप मानतात, ते व्यर्थच आपल्या देहाला क्लेश देतात. असा स्वेच्छाचारी व आत्मघातकी मनुष्य न तपस्वी असतो, न धर्मज्ञ.
Verse 5
त्यागस्य चापि सम्पत्ति: शिष्यते तप उत्तमम् | सदोपवासी च भवेद् ब्रह्मचारी तथैव च
भीष्म म्हणाले— त्यागाची जी संपत्ती आहे, तिलाच उत्तम तप म्हणतात. मनुष्याने सदैव आहारात संयम ठेवावा आणि तसेच ब्रह्मचारी—आचरण व इंद्रियनिग्रहात दृढ—राहावे.
Verse 6
कुट॒म्बिको धर्मकाम: सदास्वप्रश्चन मानव:
भीष्म म्हणाले—गृहस्थाने धर्मास अनुरक्त व योग्य आचरणाचा साधक होऊन, सदैव संयमी, आत्मसंयत आणि वर्तनात सावध असा मनुष्य म्हणून जीवन जगावे।
Verse 7
अमांसाशी सदा च स्यातू् पवित्र च सदा पठेत् । ऋतवादी सदा च स्यान्नियतश्न सदा भवेत्
भीष्म म्हणाले—नेहमी मांसाहार टाळावा आणि जे पवित्र करते त्याचे नियमित पठण करावे। सदैव सत्य बोलावे आणि आहारातही नित्य नियम-संयम ठेवावा।
Verse 8
विघसाशी कथं च स्याद् सदा चैवातिथिप्रिय: । अमृताशी सदा च स्यात् पवित्री च सदा भवेत्
भीष्म म्हणाले—मनुष्य कसा ‘विघसाशी’ होईल—म्हणजे इतरांना तृप्त केल्यानंतर उरलेलेच खाईल—आणि सदैव अतिथी-सत्कारप्रिय कसा बनेल? तो अमृताशीप्रमाणे कसा जगेल आणि आचरणाने सतत पवित्र कसा राहील?
Verse 9
धर्मपालनकी इच्छासे ही उसको स्त्री आदि कुटुम्बका संग्रह करना चाहिये (विषयभोगके लिये नहीं)। ब्राह्मणको उचित है कि वह सदा जाग्रत् रहे, मांस कभी न खाय, पवित्रभावसे सदा वेदका पाठ करे, सदा सत्य भाषण करे और इन्द्रियोंको संयममें रखे। उसको सदा अमृताशी, विधघसाशी और अतिथिप्रिय तथा सदा पवित्र रहना चाहिये || ६-- ८ ।। युधिछिर उवाच कथं सदोपवासी स्याद् ब्रह्म॒चारी च पार्थिव । विघसाशी कथं च स्यात् कथं चैवातिथिप्रिय:,युधिष्ठिरने पूछा--पृथ्वीनाथ! ब्राह्मण कैसे सदा उपवासी और ब्रह्मचारी होवे? तथा किस प्रकार वह विघसाशी एवं अतिथिप्रिय हो सकता है?
युधिष्ठिर म्हणाले—हे पृथ्वीनाथ! ब्राह्मण कसा सदोपवासी आणि ब्रह्मचारी होऊ शकतो? तसेच तो कसा विघसाशी आणि अतिथिप्रिय होऊ शकतो?
Verse 10
भीष्म उवाच अन्तरा सायमाशं च प्रातराशं च यो नर: । सदोपवासी भवति यो न भुंक्तेडन्तरा पुन:
भीष्म म्हणाले—जो मनुष्य सायंकाळच्या भोजन आणि सकाळच्या भोजनाच्या मध्ये काहीही खात नाही, तो खऱ्या अर्थाने सदोपवासी होतो; कारण मधल्या वेळेत तो पुन्हा आहार घेत नाही।
Verse 11
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! जो मनुष्य केवल प्रात:काल और सायंकाल ही भोजन करता है, बीचमें कुछ नहीं खाता, उसे सदा उपवासी समझना चाहिये ।। भार्या गच्छन् ब्रह्मचारी ऋतौ भवति चैव ह । ऋतवादी सदा च स्याद् दानशीलस्तु मानव:,जो केवल ऋतुकालमें धर्मपत्नीके साथ सहवास करता है वह ब्रह्मचारी ही माना जाता है। सदा दान देनेवाला पुरुष सत्यवादी ही समझने योग्य है
भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! जो मनुष्य फक्त सकाळी आणि संध्याकाळीच भोजन करतो, मध्ये काहीही खात नाही, त्याला सदैव उपवासी मानावे. जो केवळ ऋतुकाळी धर्मपत्नीसमवेत सहवास करतो, तो ब्रह्मचारीच गणला जातो. आणि जो सदैव दानशील आहे, तो नित्य सत्यनिष्ठ समजावा.
Verse 12
अभक्षयन् वृथा मांसममांसाशी भवत्युत । दानं ददत् पवित्री स्यादस्वप्नश्न दिवास्वपन्,जो मांस नहीं खाता, वह अमांसाशी होता है और जो सदा दान देनेवाला है, वह पवित्र माना जाता है। जो दिनमें नहीं सोता वह सदा जागनेवाला माना जाता है
भीष्म म्हणाले—जो मांस खात नाही, तोच खऱ्या अर्थाने अमांसाशी होय. जो निरंतर दान देतो, तो पवित्र होतो. आणि जो दिवसा झोपत नाही, तो सदैव जागृत मानला जातो.
Verse 13
भृत्यातिथिषु यो भुंक्ते भुक्तवत्सु नर: सदा | अमृतं केवल भुंक्ते इति विद्धि युधिछ्चिर,युधिष्ठिर! जो सदा भृत्यों- और अतिथियोंके भोजन कर लेनेके बाद ही स्वयं भोजन करता है, उसे केवल अमृत भोजन करनेवाला (अमृताशी) समझना चाहिये
भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! जो मनुष्य नेहमी भृत्यांना आणि अतिथींना भोजन करून दिल्यानंतरच स्वतः भोजन करतो, तो केवळ अमृतच सेवन करतो, असे जाण.
Verse 14
अभुक्तवत्सु नाक्षाति ब्राह्मणेषु तु यो नर: । अभोजनेन तेनास्य जित: स्वर्गों भवत्युत,जबतक ब्राह्मण भोजन नहीं कर लें तबतक जो अन्न ग्रहण नहीं करता, वह मनुष्य अपने उस व्रतके द्वारा स्वर्गलोकपर विजय पाता है
भीष्म म्हणाले—जोपर्यंत ब्राह्मण भोजन करत नाहीत, तोपर्यंत जो मनुष्य अन्न ग्रहण करत नाही, तो त्या व्रताने जणू स्वर्गलोक जिंकतो.
Verse 15
देवेभ्यश्न पितृभ्यश्न संश्रितेभ्यस्तथैव च | अवशिष्टनि यो भुंक्ते तमाहुर्विघसाशिनम्
भीष्म म्हणाले—जो प्रथम देवांना, पितरांना आणि तसेच आपल्या आश्रितांना अन्न अर्पण करतो, आणि मग जे उरते ते खातो—त्याला ‘विघसाशी’ म्हणतात.
Verse 16
तेषां लोका हा[पर्यन्ता: सदने ब्रह्मण: स्मृता: । उपस्थिता हृप्सरसो गन्धर्वैश्व जनाधिप
भीष्म म्हणाले—त्यांचे लोक ब्रह्माच्या सदनापर्यंत विस्तारलेले असे स्मरणात सांगितले आहे. तेथे, हे नराधिप, अप्सरा सेवेसाठी उपस्थित होत्या आणि गंधर्वही तसेच उपस्थित होते.
Verse 17
नरेश्वर! जो देवताओं, पितरों और आश्रितोंको भोजन करानेके बाद बचे हुए अन्नको ही स्वयं भोजन करता है उसे विघसाशी कहते हैं। उन मनुष्योंको ब्रह्मधाममें अक्षय लोकोंकी प्राप्ति होती है तथा गन्धर्वोंसहित अप्सराएँ उनकी सेवामें उपस्थित होती हैं ।। देवतातिथिगश्ि: सार्ध पितृभ्यश्लोपभुञ्जते । रमन्ते पुत्रपौत्रेण तेषां गतिरनुत्तमा,जो देवताओं और अतिथियोंसहित पितरोंके लिये अन्नका भाग देकर स्वयं भोजन करते हैं, वे इस जगतमें पुत्र-पौत्रोंके साथ रहकर आनन्द भोगते हैं और मृत्युके पश्चात् उन्हें परम उत्तम गति प्राप्त होती है
भीष्म म्हणाले—हे नरेश्वर! जो प्रथम देव, पितर आणि आश्रित यांना भोजन घालून, नंतर उरलेले अन्नच स्वतः खातो, त्याला ‘विघसाशी’ म्हणतात. असे मनुष्य ब्रह्मधामात अक्षय लोक प्राप्त करतात; गंधर्वांसह अप्सरा त्यांच्या सेवेत उपस्थित राहतात. आणि जे देव व अतिथी यांच्यासह पितरांसाठी अन्नाचा भाग वेगळा काढून मग स्वतः भोजन करतात, ते या लोकात पुत्र-पौत्रांसह आनंद भोगतात आणि मृत्यूनंतर परम अनुत्तम गतीला पोहोचतात.
Verse 18
युधिषछ्िर उवाच ब्राह्मणेभ्य: प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च । दातृप्रतिग्रहीत्रोवं को विशेष: पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! लोग ब्राह्मणोंको नाना प्रकारकी वस्तुएँ दान करते हैं। दान देने और दान लेनेवाले पुरुषोंमें क्या विशेषता होती है?
युधिष्ठिर म्हणाला—पितामह! लोक ब्राह्मणांना नाना प्रकारची दाने देतात. दान देणारा आणि दान स्वीकारणारा यांच्यात नेमका विशेष फरक काय आहे?
Verse 19
भीष्म उवाच साधोर्य: प्रतिगृह्लीयात् तथैवासाधुतो द्विज: । गुणवत्यल्पदोष: स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति,भीष्मजीने कहा--राजन! जो ब्राह्मण साधु अर्थात् उत्तम गुण-आचरणवाले पुरुषसे तथा असाधु अर्थात् दुर्गुण और दुराचारवाले पुरुषसे दान ग्रहण करता है, उनमें सदगुणी- सदाचारवाले पुरुषसे दान लेना अल्प दोष है। किंतु दुर्गुण और दुराचारवालेसे दान लेनेवाला पापमें डूब जाता है
भीष्म म्हणाले—राजन्! द्विज ब्राह्मण साधूपासूनही दान स्वीकारो वा असाधूपासूनही, गुणी पुरुषाकडून घेणे अल्प दोषाचे; पण निर्गुण-दुर्गुणी कडून घेणारा पापात बुडतो.
Verse 20
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वृषादर्भेश्व॒ संवादं सप्तर्षीणां च भारत,भारत! इस विषयमें राजा वृषादर्भि और सप्तर्षियोंके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है
भीष्म म्हणाले—हे भारत! याविषयी एक प्राचीन इतिहासाचे उदाहरणही सांगितले जाते—राजा वृषादर्भि आणि सप्तर्षी यांचा संवाद.
Verse 22
सर्वेषामथ तेषां तु गण्डा भूत् कर्मकारिका । शूद्र: पशुसखश्वैव भर्ता चास्या बभूव ह
मग त्या सर्वांमध्ये गण्डा ही हाताच्या श्रमावर जगणारी कर्मकारिणी झाली. आणि पशू सांभाळणारा ‘पशुसख’ नावाचा एक शूद्र तिचा पतीही झाला.
Verse 23
ते च सर्वे तपस्यन्त: पुरा चेरुर्महीमिमाम् | समाधिनोपशिक्षन्तो ब्रह्मलोक॑ सनातनम्
आणि ते सर्वजण तपस्या करीत पूर्वी या पृथ्वीवर विचरत असत. समाधीच्या बळावर ते सनातन ब्रह्मलोकाच्या दिशेने स्वतःला शिस्तबद्ध करून घडवीत असत.
Verse 24
एक समयकी बात है, कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि और पतिव्रता देवी अरुन्धती--ये सब लोग समाधिके द्वारा सनातन ब्रह्मलोकको प्राप्त करनेकी इच्छासे तपस्या करते हुए इस पृथ्वीपर विचर रहे थे। इन सबकी सेवा करनेवाली एक दासी थी, जिसका नाम था “गण्डा'। वह पशुसख नामक एक शूद्रके साथ व्याही गयी थी (पशुसख भी इन्हीं महर्षियोंके साथ रहकर सबकी सेवा किया करता था) || २१-- २३ || अथाभवदनावृष्टिमहती कुरुनन्दन । कृच्छुप्राणो&भवद् यत्र लोको<यं वै क्षुधान्वित:,कुरुनन्दन! एक बार पृथ्वीपर दीर्घकालतक वर्षा नहीं हुई। जिससे अकाल पड़ जानेके कारण यह सारा जगत् भूखसे पीड़ित रहने लगा। लोग बड़ी कठिनाईसे अपने प्राणोंकी रक्षा करते थे
कुरुनंदना! एकदा कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नी आणि पतिव्रता देवी अरुंधती—हे सर्वजण समाधीच्या द्वारा सनातन ब्रह्मलोक प्राप्त करण्याच्या इच्छेने तपस्या करीत या पृथ्वीवर विचरत होते. त्यांची सेवा करणारी ‘गंडा’ नावाची एक दासी होती. तिचा विवाह ‘पशुसख’ नावाच्या एका शूद्राशी झाला होता; तोही याच महर्षींमध्ये राहून सर्वांची सेवा करीत असे. पुढे, कुरुनंदना, एकदा दीर्घकाळ पाऊस न पडल्याने भयंकर अनावृष्टी झाली; दुष्काळ पडून सारा लोकसमुदाय भुकेने पीडित झाला आणि मोठ्या कष्टाने प्राण धारण करू लागला.
Verse 25
कम्मिंश्रिच्च पुरा यज्ञे शैब्येन शिबिसूनुना । दक्षिणार्थेड्थ ऋत्विग्भ्यो दत्त: पुत्र: पुरा किल,पूर्वकालमें शिबिके पुत्र शैब्यने किसी यज्ञमें दक्षिणाके रूपमें अपना एक पुत्र ही ऋत्विजोंको दे दिया था
प्राचीन काळी शिबीचा पुत्र शैब्य याने एका यज्ञात दक्षिणा म्हणून ऋत्विजांना आपलाच पुत्र अर्पण केला होता.
Verse 26
अस्मिन् काले5थ सोल्पायुर्दिष्टान्तमगमत् प्रभु: । ते त॑ क्षुधाभिसंतप्ता: परिवार्योपतस्थिरे,उस दुर्भिक्षेके समय वह अल्पायु राजकुमार मृत्युको प्राप्त हो गया। वे सप्तर्षि भूखसे पीड़ित थे, इसलिये उस मरे हुए बालकको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये
त्या वेळी अल्पायुष्य असलेला तो राजकुमार नियत अंतास पोहोचला. आणि ते ऋषिगण भुकेने व्याकुळ होऊन त्या मृत बालकाला चारही बाजूंनी वेढून उभे राहिले.
Verse 27
वृषादार्थिर्वाच (प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां सृष्टा वृत्तिरनिन्दिता ।) प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिवैं प्रतिगृह्मुताम् मयि यद् विद्यते वित्त तद् वृणुध्वं तपोधना:,तब वृषादर्भि बोले--प्रतिग्रह ब्राह्मणोंके लिये उत्तम वृत्ति नियत किया गया है। तपोधन! प्रतिग्रह दुर्भिक्ष और भूखके कष्टसे ब्राह्मणकी रक्षा करता है तथा पुष्टिका उत्तम साधन है। अतः मेरे पास जो धन है उसे आप स्वीकार करें और ले लें
भीष्म म्हणाले—वृषादर्भि म्हणाला—ब्राह्मणांसाठी प्रतिग्रह (दान स्वीकारणे) ही निर्दोष अशी उपजीविका ठरविली आहे. प्रतिग्रह स्वीकारणाऱ्यांना दुष्काळ व भुकेच्या क्लेशातून तारतो आणि पुष्टीचे साधनही ठरतो. म्हणून, हे तपोधन ऋषींनो, माझ्याकडे जे धन आहे ते स्वीकारा व घ्या.
Verse 28
प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो दद्यामहं वो<श्चवतरीसहस्रम् । एकैकश: सवृषा: सम्प्रसूता: सर्वेषां वै शीघ्रगा: श्वेतरोमा:,क्योंकि जो ब्राह्मण मुझसे याचना करता है, वह मुझे बहुत प्रिय लगता है। मैं आपलोगोंमेंसे प्रत्येकको एक हजार खच्चरियाँ देता हूँ तथा सभीको सफेद रोएँवाली शीघ्रगामिनी एवं ब्यायी हुई गौएँ साँडोंसहित देनेको उद्यत हूँ
भीष्म म्हणाले—जो ब्राह्मण माझ्याकडे याचना करतो तो मला अत्यंत प्रिय वाटतो. म्हणून मी तुमच्यापैकी प्रत्येकाला एक-एक हजार खच्चर्या देतो; आणि सर्वांना पांढऱ्या लोमांच्या, वेगवान, वासरू दिलेल्या गायी बैलांसह देण्यासही मी सिद्ध आहे.
Verse 29
कुलंभराननडुह: शतं शतान् धुर्यान् श्वेतान् सर्वशो5हं ददामि । प्रष्ाहीनां पीवराणां च ताव- दग्रया गृष्ट्यो धेनव: सुव्रताश्ष,साथ ही एक कुलका भार वहन करनेवाले दस हजार भारवाहक सफेद बैल भी आप सब लोगोंको दे रहा हूँ। इतना ही नहीं, मैं आप सब लोगोंको जवान, मोटी-ताजी, पहली बारकी ब्यायी हुई, अच्छे स्वभाववाली श्रेष्ठ एवं दुधारू गौएँ भी देता हूँ
भीष्म म्हणाले—मी सर्व प्रकारे शेकडोच्या शेकडो पांढरे, मजबूत, धुरावर लावण्यास योग्य बैल देतो—जे एका कुलाचा भार वाहू शकतात. तसेच मी श्रेष्ठ दुधारू गायीही देतो—ज्या तरुण, पुष्ट, पहिल्यांदा वासरू दिलेल्या, सद्वर्तनशील व उत्तम व्रत पाळणाऱ्या, आणि भरपूर दूध देणाऱ्या आहेत.
Verse 30
वरान् ग्रामान् व्रीहिरसं यवांश्व रत्नं चान्यद् दुर्लभ कि ददानि | नास्मिन्नभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्व॑ पुष्टयर्थ व: कि प्रयच्छाम्यहं वै,इनके सिवा अच्छे-अच्छे गाँव, धान, रस, जौ, रत्न तथा और भी अनेक दुर्लभ वस्तुएँ प्रदान कर सकता हूँ। बतलाइये, मैं आपको क्या दूँ? आप इस अभक्ष्य वस्तुके भक्षणमें मन न लगावें। कहिये, आपके शरीरकी पुष्टिके लिये मैं क्या दूँ
भीष्म म्हणाले—यांशिवाय मी उत्तम उत्तम गावे, धान्य व त्याचा पोषक रस, जव, रत्ने आणि इतरही अनेक दुर्मिळ वस्तू देऊ शकतो. सांगा—मी तुम्हाला काय देऊ? अभक्ष्य वस्तू खाण्याकडे मन लावू नका. बोला—तुमच्या देहपुष्टीसाठी मी काय प्रदान करू?
Verse 31
ऋषय ऊचु: राजन प्रतिग्रहो राज्ञां मध्वास्वादो विषोपम: । तज्जानमान: कस्मात् त्वं कुरुषे न: प्रलोभनम्,ऋषि बोले--राजन्! राजाका दिया हुआ दान ऊपरसे मधुके समान मीठा जान पड़ता है, परंतु परिणाममें विषके समान भयंकर हो जाता है। इस बातको जानते हुए भी आप क्यों हमें प्रलोभनमें डाल रहे हैं
ऋषी म्हणाले—राजन्! राजांकडून मिळणारा प्रतिग्रह वरवर मधासारखा गोड वाटतो; पण परिणामात तो विषासारखा भयंकर ठरतो. हे जाणूनही तुम्ही आम्हाला प्रलोभनात का टाकता?
Verse 32
क्षेत्र हि दैवतमिदं ब्राह्मणान् समुपाश्रितम् । अमलो होष तपसा प्रीत: प्रीणाति देवता:,ब्राह्मणोंका शरीर देवताओंका निवासस्थान है, उसमें सभी देवता विद्यमान रहते हैं। यदि ब्राह्मण तपस्यासे शुद्ध एवं संतुष्ट हो तो वह सम्पूर्ण देवताओंको प्रसन्न करता है
ब्राह्मणांचे शरीर हे देवतांचे निवासस्थान आहे; त्यात सर्व देवता वास करतात. ब्राह्मण तपस्येने निर्मळ व संतुष्ट झाला तर तो सर्व देवतांना प्रसन्न करतो.
Verse 33
अल्वापहि तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते । तद् दाव इव निर्दह्यात् प्राप्तो राजप्रतिग्रह:,ब्राह्मण दिनभरमें जितना तप संग्रह करता है, उसको राजाका दिया हुआ दान वनको दग्ध करनेवाले दावानलकी भाँति नष्ट कर डालता है
ब्राह्मण दिवसभर जितके थोडेसेही तप साठवतो, राजाकडून दान स्वीकारल्यास ते दावानलासारखे जळून नष्ट होते.
Verse 34
कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तव | अर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वान्येन ते ययु:,राजन्! इस दानके साथ ही आप सदा सकुशल रहें और यह सारा दान आप उन्हींको दें जो आपसे इन वस्तुओंको लेना चाहते हों। ऐसा कहकर वे दूसरे मार्गसे चल दिये
राजन्! या दानासह आपण सदैव कुशल राहा. जे याचक आपल्याकडे मागतील त्यांनाच सर्व द्यावे—असे म्हणून ते दुसऱ्या मार्गाने निघून गेले.
Verse 35
तत:ः प्रचोदिता राज्ञा वन॑ गत्वास्य मन्त्रिण: । प्रचीयोदुम्बराणि सम दातु तेषां प्रचक्रिरे,तब राजाकी प्रेरणासे उनके मन्त्री वनमें गये और गूलरके फल तोड़कर उन्हें देनेकी चेष्टा करने लगे
मग राजाच्या प्रेरणेने त्याचे मंत्री वनात गेले आणि गूलराची फळे गोळा करून ती समप्रमाणात देण्याचा प्रयत्न करू लागले.
Verse 36
उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन् । भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन्,मन्त्रियोंने गूलर तथा दूसरे-दूसरे वृक्षोंक फल तोड़कर उनमें सुवर्ण-मुद्राएँ भर दीं। फिर उन फलोंको लेकर राजाके सेवक उन्हें ऋषियोंके हवाले करनेके लिये उनके पीछे दौड़े गये
मंत्र्यांनी गूलर व इतर वृक्षांची फळे आणून त्यांच्या आत सुवर्णमुद्रा भरल्या. मग ती फळे घेऊन राजाचे सेवक ऋषींच्या हाती देण्यासाठी त्यांच्या मागे धावले.
Verse 37
गुरूणीति विदित्वाथ न ग्राह्माण्यत्रिरब्रवीत् न स्महे मन्दविज्ञाना न स्महे मन्दबुद्धयः,वे सभी फल भारी हो गये थे, इस बातको महर्षि अत्रि ताड़ गये और बोले--ये “गूलर हमारे लेने योग्य नहीं हैं। हमारी बुद्धि मन्द नहीं हुई है। हमारी ज्ञानशक्ति लुप्त नहीं हुई है। हम सो नहीं रहे हैं, जागते हैं। हमें अच्छी तरह ज्ञात है कि इनके भीतर सुवर्ण भरा पड़ा है। यदि आज हम इन्हें स्वीकार कर लेते हैं तो परलोकमें हमें इनका कटु परिणाम भोगना पड़ेगा। जो इहलोक और परलोकमें भी सुख चाहता हो उसके लिये यह फल अग्राह्म है!
गुरुजनांविषयीची योग्य नीती जाणून महर्षी अत्री म्हणाले—“हे स्वीकारण्याजोगे नाही. आम्ही मंदविवेकी नाही, आमची बुद्धीही मंद झालेली नाही.” फळे अस्वाभाविकरीत्या जड झालेली पाहून आणि दानामागचा गुप्त हेतू ओळखून ते म्हणाले—“लोभ व कपटाने कलुषित झालेले दान वरून निरुपद्रवी दिसले तरी स्वीकारल्यास परलोकात त्याचा कटु विपाक भोगावा लागतो. म्हणून जो इहलोकी व परलोकीही सुख-कल्याण इच्छितो, त्याने असा लाभ अग्राह्यच मानावा.”
Verse 38
हैमानीमानि जानीम: प्रतिबुद्धा: सम जागृूम । इह होतदुपादत्तं प्रेत्य स्पात् कटुकोदयम् । अप्रतिग्राह्ममेवैतत् प्रेत्पेह च सुखेप्सुना,वे सभी फल भारी हो गये थे, इस बातको महर्षि अत्रि ताड़ गये और बोले--ये “गूलर हमारे लेने योग्य नहीं हैं। हमारी बुद्धि मन्द नहीं हुई है। हमारी ज्ञानशक्ति लुप्त नहीं हुई है। हम सो नहीं रहे हैं, जागते हैं। हमें अच्छी तरह ज्ञात है कि इनके भीतर सुवर्ण भरा पड़ा है। यदि आज हम इन्हें स्वीकार कर लेते हैं तो परलोकमें हमें इनका कटु परिणाम भोगना पड़ेगा। जो इहलोक और परलोकमें भी सुख चाहता हो उसके लिये यह फल अग्राह्म है!
“ही फळे आतून सुवर्णमय आहेत, हे आम्हाला ठाऊक आहे. आम्ही पूर्ण जागृत व सावध आहोत; आमची समज मंद झालेली नाही. या फळांच्या आत सोने दडलेले आहे, हे आम्हाला स्पष्ट माहीत आहे. आज जर आम्ही हे स्वीकारले, तर मृत्यूनंतर याचा विपाक कटु रीतीने उदयास येईल. म्हणून जो इहलोकी व परलोकीही सुख-कल्याण इच्छितो, त्याने हे दान सर्वथा अग्राह्य मानावे.”
Verse 39
हर प्ज् (४ ब्र् कर ४ [४4 वसिष्ठ उवाच शतेन निष्कगणितं सहस्रेण च सम्मितम् । तथा बहु प्रतीच्छन् वै पापिष्ठां पतते गतिम्,वसिष्ठ बोले--एक निष्क (स्वर्णमुद्रा) का दान लेनेसे सौ हजार निष्कोंके दान लेनेका दोष लगता है। ऐसी दशामें जो बहुत-से निष्क ग्रहण करता है, उसको तो घोर पापमयी गतिमें गिरना पड़ता है
वसिष्ठ म्हणाले—“एक निष्क (सुवर्णमुद्रा) स्वीकारली तरी तिचा दोष जणू शंभर निष्क स्वीकारल्यासारखा गणला जातो; आणि हजार स्वीकारल्यास तो आणखी मोठा मानला जातो. म्हणून जो अशा अनेक निष्क स्वीकारतो, तो घोर पापमय गतीत पडतो.”
Verse 40
कश्यप उवाच यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । सर्व तन्नालमेकस्य तस्माद् विद्वान् शमं चरेत्,कश्यपने कहा--इस पृथ्वीपर जितने धान, जौ, सुवर्ण, पशु और स्त्रियाँ हैं, वे सब किसी एक पुरुषको मिल जायाँ तो भी उसे संतोष न होगा; यह सोचकर दविद्वान् पुरुष अपने मनकी तृष्णाको शान्त करे
कश्यप म्हणाले—“या पृथ्वीवर जितके तांदूळ-यव, सुवर्ण, पशुधन आणि स्त्रिया आहेत—ते सर्व एखाद्या एकाच पुरुषाला मिळाले तरी तो तृप्त होणार नाही. म्हणून हे सत्य जाणून विद्वान् पुरुषाने मनाची तृष्णा आवरून शमाचा आचरण करावा.”
Verse 41
भरद्वाज उवाच उत्पन्नस्य रुरो: शंंगं वर्धमानस्य वर्धते । प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते
भरद्वाज म्हणाले—“जसा ‘रुरु’ सर्पाचा शिंग एकदा उत्पन्न झाला की वाढत-वाढत सतत वाढतच राहतो, तशीच मनुष्याची प्रार्थना—म्हणजेच इच्छा—फुगत जाते; तिची ठरावीक मात्रा किंवा सीमा नसते.”
Verse 42
भरद्वाज बोले--जैसे उत्पन्न हुए मृगका सींग उसके बढ़नेके साथ-साथ बढ़ता रहता है, उसी प्रकार मनुष्यकी तृष्णा सदा बढ़ती ही रहती है, उसकी कोई सीमा नहीं है ।। गौतम उवाच न तलल््लोके द्रव्यमस्ति यल्लोकं प्रतिपूरयेत् । समुद्रकल्प: पुरुषो न कदाचन पूर्यते,गौतमने कहा--संसारमें ऐसा कोई द्रव्य नहीं है, जो मनुष्यकी आशाका पेट भर सके। पुरुषकी आशा समुद्रके समान है, वह कभी भरती ही नहीं
गौतम म्हणाले—या जगात असे कोणतेही द्रव्य नाही की ज्याने मनुष्याची तृष्णा पूर्ण तृप्त होईल. पुरुष समुद्रासारखा आहे—तो कधीच भरत नाही; इच्छा सतत वाढतच राहते, तिला मर्यादा नाही.
Verse 43
विश्वामित्र उवाच काम कामयमानस्य यदा काम: समृध्यते । अथैनमपर: कामस्तृष्णाविध्यति बाणवत्,विश्वामित्र बोले--किसी वस्तुकी कामना करनेवाले मनुष्यकी एक इच्छा जब पूरी होती है, तब दूसरी नयी उत्पन्न हो जाती है। इस प्रकार तृष्णा तीरकी तरह मनुष्यके मनपर चोट करती ही रहती है
विश्वामित्र म्हणाले—भोगांची इच्छा करणाऱ्या मनुष्याची एक इच्छा पूर्ण झाली की तिच्या जागी दुसरी इच्छा उभी राहते. अशा रीतीने तृष्णा बाणासारखी वारंवार मनाला भेदत राहते.
Verse 44
(भत्रिरुवाच न जातु काम: कामनामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ।।) अत्रि बोले--भोगोंकी कामना उनके उपभोगसे कभी नहीं शान्त होती है। अपितु घीकी आहुति पड़नेपर प्रज्वलित होनेवाली आगकी भाँति वह और भी बढ़ती ही जाती है।। जगदग्निरुवाच प्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम् । तद् धन ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत्,जमदग्निने कहा--प्रतिग्रह न लेनेसे ही ब्राह्मण अपनी तपस्याको सुरक्षित रख सकता है। तपस्या ही ब्राह्मणका धन है। जो लौकिक धनके लिये लोभ करता है, उसका तपरूपी धन नष्ट हो जाता है
अत्री म्हणाले—विषयांचा उपभोग घेतल्याने कामना कधीही शांत होत नाही; घृताहुतीने जशी अग्नी अधिकच भडकते, तशी ती आणखी वाढते. जमदग्नी म्हणाले—प्रतिग्रह न केल्याने ब्राह्मणाचा संयम आणि तप निश्चयाने टिकून राहतात. तप हेच येथे ब्राह्मणाचे खरे धन आहे; जो लौकिक धनासाठी लोभ करतो, त्याचे तप-धन झिरपत जाऊन नष्ट होते.
Verse 45
अरुन्धत्युवाच धर्मार्थ संचयो यो वै द्रव्याणां पक्षसम्मत: । तप:संचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात्,अरुन्धती बोलीं--संसारमें एक पक्षके लोगोंकी राय है कि धर्मके लिये धनका संग्रह करना चाहिये; किंतु मेरी रायमें धन-संग्रहकी अपेक्षा तपस्याका संचय ही श्रेष्ठ है
अरुंधती म्हणाल्या—काहींचे मत असे आहे की धर्मासाठी धनाचा संचय करावा; पण माझ्या मते धनसंचयापेक्षा तपस्येचा संचयच अधिक श्रेष्ठ आहे.
Verse 46
गण्डोवाच उग्रादितो भयाद् यस्माद् बिभ्यतीमे ममेश्वरा: । बलीयांसो दुर्बलवद् बिभेम्यहमत: परम्
गण्ड म्हणाला—कठोर धमकीमुळे भय उत्पन्न झाले आहे; म्हणून माझे स्वामी व रक्षकही आता थरथरत आहेत. बलवानांना दुर्बलांसारखे कापताना पाहून मीही अधिकच भयभीत झालो आहे.
Verse 47
गण्डाने कहा--मेरे ये मालिक लोग अत्यन्त शक्तिशाली होते हुए भी जब इस भयंकर प्रतिग्रहके भयसे इतना डरते हैं, तब मेरी क्या सामर्थ्य है? मुझे तो दुर्बल प्राणियोंकी भाँति इससे बहुत बड़ा भय लग रहा है ।। पशुसख उवाच यद् वै धर्मे परं नास्ति ब्राह्मणास्तद्धनं विदु: । विनयार्थ सुविद्वांसमुपासेयं यथातथम्,पशुसखने कहा--धर्मका पालन करनेपर जिस धनकी प्राप्ति होती है, उससे बढ़कर कोई धन नहीं है। उस धनको ब्राह्मण ही जानते हैं; अतः मैं भी उसी धर्ममय धनकी प्राप्तिका उपाय सीखनेके लिये विद्वान् ब्राह्मणोंकी सेवामें लगा हूँ
पशुसख म्हणाला—धर्मानुसार आचरण केल्याने जे धन मिळते, त्याहून श्रेष्ठ धन नाही. त्या धनाचे खरे स्वरूप ब्राह्मण जाणतात; म्हणून त्या धर्मजन्य धनप्राप्तीची शिस्त व उपाय शिकण्यासाठी मी यथाशक्ती नम्रतेने एका परम विद्वान ब्राह्मणाच्या सेवेत राहतो.
Verse 48
ऋषय ऊचु: कुशलं सह दानेन तस्मै यस्य प्रजा इमा: । फलान्युपधियुक्तानि य एवं न: प्रयच्छति,ऋषियोंने कहा--जिसकी प्रजा ये कपटयुक्त फल देनेके लिये ले आयी है तथा जो इस प्रकार फलके व्याजसे हमें सुवर्णदान कर रहा है, वह राजा अपने दानके साथ ही कुशलसे रहे
ऋषी म्हणाले—ज्याच्या प्रजांनी कपटयुक्त फळे आणली आहेत आणि जो फळ देण्याच्या बहाण्याने आम्हाला सुवर्णदान करीत आहे, तो राजा आपल्या दानासह कुशल-मंगलाने राहो.
Verse 49
भीष्म उवाच इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि वै | ऋषयो जम्मुरन्यत्र सर्व एव धृतव्रता:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! यह कहकर उन सुवर्णयुक्त फलोंका परित्याग करके वे समस्त व्रतधारी महर्षि वहाँसे अन्यत्र चले गये
भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! असे म्हणून ते सर्व धृतव्रत महर्षी सुवर्णयुक्त फळे टाकून तेथून अन्यत्र निघून गेले.
Verse 50
मन्त्रिण ऊचु. उपधिं शंकमानास्ते हित्वा तानि फलानि वै । ततोडन्येनैव गच्छन्ति विदितं तेडस्तु पार्थिव,तब मन्त्रियोंने शैव्यके पास जाकर कहा--महाराज! आपको विदित हो कि उन फलोंको देखते ही ऋषियोंको यह संदेह हुआ कि हमारे साथ छल किया जा रहा है। इसलिये वे फलोंका परित्याग करके दूसरे मार्गसे चले गये हैं
मंत्री म्हणाले—महाराज! आपल्याला विदित असो की ती फळे पाहताच ऋषींना कपटाचा संशय आला; म्हणून त्यांनी ती फळे टाकून दुसऱ्या मार्गाने प्रस्थान केले आहे.
Verse 51
इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वषादर्भिश्ुकोप ह । तेषां वै प्रतिकर्तु च सर्वेषामगमद् गृहम्,सेवकोंके ऐसा कहनेपर राजा वृषादर्भिको बड़ा कोप हुआ और वे उन सप्तर्षियोंसे अपने अपमानका बदला लेनेका विचार करके राजधानीको लौट गये
भीष्म म्हणाले—सेवकांचे हे ऐकताच राजा वृषादर्भि अत्यंत क्रोधाविष्ट झाला; आणि त्या ऋषींनी केलेल्या अपमानाचा बदला घेण्याचा विचार करून तो आपल्या नगरात (राजधानीत) परत गेला.
Verse 52
स गत्वा हवनीये>ग्नौ तीव्रं नियममास्थित: । जुहाव संस्कृतैर्मन्त्रेरकेकामाहुतिं नृप:,वहाँ जाकर अत्यन्त कठोर नियमोंका पालन करते हुए वे आहवनीय अम्निमें आभिचारिक मन्त्र पढ़कर एक-एक आहुति डालने लगे
तेथे जाऊन अत्यंत कठोर नियम पाळत राजाने आहवनीय अग्नीत विधिपूर्वक संस्कृत मंत्र म्हणत एकेक आहुती अर्पण करायला सुरुवात केली।
Verse 53
तस्मादग्ने: समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी । तस्या नाम वृषादर्भियातुधानीत्यथाकरोत्,आहुति समाप्त होनेपर उस अग्निसे एक लोकभयंकर कृत्या प्रकट हुई। राजा वृषादर्भिने उसका नाम यातुधानी रखा
तेव्हा त्या अग्नीतून लोकांना भयभीत करणारी एक कृत्या प्रकट झाली. राजा वृषादर्भिने तिचे नाव ‘यातुधानी’ असे ठेवले।
Verse 54
सा कृत्या कालरात्रीव कृताञज्जलिरुपस्थिता । वृषादर्भि नरपतिं कि करोमीति चाब्रवीत्,कालरात्रिके समान विकराल रूप धारण करनेवाली वह कृत्या हाथ जोड़कर राजाके पास उपस्थित हुई और बोली--“महाराज! मैं आपकी किस आज्ञाका पालन करूँ?”
कालरात्रीसारखे विकराळ रूप धारण केलेली ती कृत्या हात जोडून राजा वृषादर्भिसमोर उभी राहिली आणि म्हणाली—“महाराज! मी कोणती आज्ञा पाळू?”
Verse 55
वृषादार्थिऱवाच ऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्तथैव च । दासीभर्तुश्न दास्याश्न मनसा नाम धारय,वृषादर्भिने कहा--यातुधानी! तुम यहाँसे वनमें जाओ और वहाँ अरुन्धतीसहित सातों ऋषियोंका, उनकी दासीका और उस दासीके पतिका भी नाम पूछकर उसका तात्पर्य अपने मनमें धारण करो। इस प्रकार उन सबके नामोंका अर्थ समझकर उन्हें मार डालो; उसके बाद जहाँ इच्छा हो चली जाना
वृषादर्भि म्हणाला—“यातुधानी! तू सात ऋषींकडे जा आणि अरुंधतीकडेही जा. त्यांच्या दासीचे आणि त्या दासीच्या पतीचेही नाव विचारून ते मनात धारण कर.”
Verse 56
मुनिश्च स्थात् सदा विप्रो वेदांश्वैव सदा जपेत् । त्यागका सम्पादन ही सबसे उत्तम तपस्या है। ब्राह्मणको सदा उपवासी (व्रतपरायण), ब्रह्मचारी, मुनि और वेदोंका स्वाध्यायी होना चाहिये,ज्ञात्वा नामानि चैवैषां सर्वानेतान् विनाशय । विनष्टेषु तथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव वृषादर्भिने कहा--यातुधानी! तुम यहाँसे वनमें जाओ और वहाँ अरुन्धतीसहित सातों ऋषियोंका, उनकी दासीका और उस दासीके पतिका भी नाम पूछकर उसका तात्पर्य अपने मनमें धारण करो। इस प्रकार उन सबके नामोंका अर्थ समझकर उन्हें मार डालो; उसके बाद जहाँ इच्छा हो चली जाना
ब्राह्मणाने सदैव मुनिस्वभावी होऊन वेदांचा निरंतर जप करावा. या सर्वांची नावे जाणून या सर्वांचा नाश कर; आणि ते नष्ट झाल्यावर, तुला जिथे इच्छा होईल तिथे स्वेच्छेने जा.
Verse 57
सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी । जगाम तद् वन यत्र विचेरुस्ते महर्षय:,राजाकी यह आज्ञा पाकर यातुधानीने “तथास्तु” कहकर इसे स्वीकार किया और जहाँ वे महर्षि विचरा करते थे, उस वनमें चली गयी
राजाची आज्ञा मिळताच रूपांतर करू शकणाऱ्या त्या यातुधानीने “तथास्तु” असे म्हणून वचन दिले आणि ज्या वनात ते महर्षी विचरत, त्या वनाकडे निघाली।
Verse 58
भीष्म उवाच अथात्रिप्रमुखा राजन् वने तस्मिन् महर्षय: । व्यचरन् भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! उन दिनों वे अत्रि आदि महर्षि उस वनमें फल-मूलका आहार करते हुए घूमा करते थे
भीष्म म्हणाले—राजन्, त्या काळी अत्रीप्रमुख महर्षी त्या वनात फल-मुळे खाऊन विचरत असत।
Verse 59
अथापश्यन् सुपीनांसपाणिपादमुखोदरम् । परिव्रजन्तं स्थूलांगं परिव्राजं शुना सह,एक दिन उन महर्षियोंने देखा, एक संन्यासी कुत्तेके साथ वहाँ इधर-उधर विचर रहा है। उसका शरीर बहुत मोटा था। उसके मोटे कंधे, हाथ, पैर, मुख और पेट आदि सभी अंग सुन्दर और सुडौल थे
मग त्या महर्षींनी पाहिले की एक परिव्राजक संन्यासी कुत्र्यासह इकडे-तिकडे फिरत आहे. त्याचे शरीर फार स्थूल होते; खांदे, हात, पाय, मुख, उदर इत्यादी सर्व अवयव सुंदर व सुडौल होते।
Verse 60
अरुन्धती तु त॑ दृष्टवा सर्वांगोपचितं शुभम् | भवितारो भवन्तो वै नैवमित्यब्रवीदृूषीन्,अरुन्धतीने सारे अंगोंसे हृष्ट-पुष्ट हुए उस सुन्दर संन्यासीको देखकर ऋषियोंसे कहा --'क्या आपलोग कभी ऐसे नहीं हो सकेंगे?”
अरुंधतीने सर्वांगाने पुष्ट व शुभ दिसणाऱ्या त्या संन्याशाला पाहून ऋषींना म्हटले—“तुम्ही कधी असे होणार नाही का?”
Verse 61
वसिष्ठ उवाच नैतस्थेह यथास्माकमग्निहोत्रमनिर्ठठतम् । सायं प्रातश्न होतव्यं तेन पीवाउ्छुना सह,वसिष्ठजीने कहा--हमलोगोंकी तरह इसको इस बातकी चिन्ता नहीं है कि आज हमारा अग्निहोत्र नहीं हुआ और सबेरे तथा शामको अग्निहोत्र करना है; इसीलिये यह कुत्तेके साथ खूब मोटा-ताजा हो गया है
वसिष्ठ म्हणाले—“आमच्यासारखी याला ही चिंता नाही की आज अग्निहोत्र झाले नाही आणि सकाळ-संध्याकाळ ते करायलाच हवे; म्हणूनच हा कुत्र्यासह राहून चांगलाच तगडा-धष्टपुष्ट झाला आहे.”
Verse 62
अत्रिर्वाच नैतस्येह यथास्माकं क्षुधा वीर्य समाहतम् । कृच्छाधीतं प्रणष्टं च तेन पीवाउछुना सह,अत्रि बोले--हमलोगोंकी तरह भूखके मारे उसकी सारी शक्ति नष्ट नहीं हो गयी है तथा बड़े कष्टसे जो वेदोंका अध्ययन किया गया था, वह भी हमारी तरह इसका नष्ट नहीं हुआ है; इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है
अत्रि म्हणाले—आमच्यासारखी भूक याची शक्ती चिरडून नष्ट करू शकलेली नाही. आणि मोठ्या कष्टाने केलेले वेदाध्ययनही आमच्यासारखे याचे नष्ट झालेले नाही. म्हणून तो त्या कुत्र्यासहही पुष्ट झाला आहे.
Verse 63
विश्वामित्र उवाच नैतस्येह यथास्माकं शभश्रच्छास्त्रं जरद्गव: | अलस: क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाउछुना सह,विश्वामित्रने कहा--हमलोगोंका भूखके मारे सनातन शास्त्र विस्मृत हो गया है और शास्त्रोक्त धर्म भी क्षीण हो चला है। ऐसी दशा इसकी नहीं है तथा यह आलसी, केवल पेटकी भूख बुझानेमें ही लगा हुआ और मूर्ख है। इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है
विश्वामित्र म्हणाले—हे जरद्गव! हा आमच्यासारखा नाही; भुकेच्या दडपणाने आमचे सनातन शास्त्र विस्मरणात गेले आणि शास्त्रोक्त धर्मही क्षीण झाला. हा तर आळशी, फक्त पोट भरण्याच्या हावेत गुंतलेला आणि मूर्ख आहे; म्हणून तो त्या कुत्र्यासह पुष्ट झाला आहे.
Verse 64
जगदग्निरुवाच नैतस्थेह यथास्माकं भक्तमिन्धनमेव च । संचिन्त्यं वार्षिक चित्ते तेन पीवाउछुना सह,जमदग्नि बोले--हमारी तरह इसके मनमें वर्षभरके लिये भोजन और ईंधन जुटानेकी चिन्ता नहीं है, इसीलिये कुत्तेके साथ मोटा हो गया है
जमदग्नि म्हणाले—आमच्यासारखी वर्षभरासाठी अन्न आणि इंधन जमवण्याची चिंता याच्या मनात नाही. म्हणून तो त्या कुत्र्यासहही पुष्ट झाला आहे.
Verse 65
कश्यप उवाच नैतस्थेह यथास्माकं चत्वारश्न सहोदरा: । देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाउछुना सह,कश्यपने कहा--हमलोगोंके चार भाई हमसे प्रतिदिन 'भोजन दो, भोजन दो” कहकर अन्न माँगते हैं, अर्थात् हमलोगोंको एक भारी कुट॒म्बके भोजन-वस्त्रकी चिन्ता करनी पड़ती है। इस संन्यासीको यह सब चिन्ता नहीं है। अतः यह कुत्तेके साथ मोटा है
कश्यप म्हणाले—हा आमच्यासारखा नाही. आमचे चार सहोदर भाऊ रोज ‘द्या, द्या’ म्हणत मागतात; म्हणून मोठ्या कुटुंबाच्या अन्न-वस्त्राचा भार आम्हालाच वाहावा लागतो. या संन्याशाला अशी चिंता नाही; म्हणून तो कुत्र्यासहही पुष्ट आहे.
Verse 66
भरद्वाज उवाच नैतस्येह यथास्माकं ब्रह्मुबन्धोरचेतस: । शोको भार्यापवादेन तेन पीवाउछुना सह
भरद्वाज म्हणाले—हा अचेत ‘ब्रह्मबंधु’ आमच्यासारखा नाही. पत्नीवर झालेल्या अपवादामुळे जो शोक उत्पन्न होतो, तो याच्या अंतःकरणात नाही; म्हणून तो त्या करुण आक्रोशासहही (अविचल) राहिला.
Verse 67
भरद्वाज बोले--इस विवेकशून्य ब्राह्मणबन्धुको हमलोगोंकी तरह अपनी स्त्रीके कलंकित होनेका शोक नहीं है। इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है ।। गौतम उवाच नैतस्येह यथास्माकं त्रिकौशेयं च रांकवम् । एकैकं वै त्रिवर्षीयं तेन पीवाउछुना सह,गौतम बोले--हमलोगोंकी तरह इसे तीन-तीन वर्षोतक कुशकी रस्सीकी बनी हुई तीन लरवाली मेखला और मृगचर्म धारण करके नहीं रहना पड़ता है। इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है
गौतम म्हणाले—हा येथे आमच्यासारखा कुशाच्या दोरीची तीन-तारी मेखला आणि मृगचर्म—प्रत्येकी तीन-तीन वर्षे धारण करून—राहात नाही. म्हणून त्या कुत्र्यासह राहून तो पुष्ट व सुखी झाला आहे.
Verse 68
भीष्म उवाच अथ दृष्टवा परिव्राट् स तान् महर्षीन् शुना सह । अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शमभथाचरत्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! कुत्तेसहित आये हुए संन्यासीने जब उन महर्षियोंको देखा, तब उनके पास आकर संन्यासकी मर्यादाकें अनुसार उनका हाथसे स्पर्श किया
भीष्म म्हणाले—राजन्! कुत्र्यासह आलेल्या त्या परिव्राजकाने ते महर्षी पाहताच त्यांच्या जवळ जाऊन संन्यासधर्माच्या मर्यादेनुसार त्यांच्या हातांना स्पर्श करून नमस्कार केला.
Verse 69
परिचर्या बने तां तु क्षुत्प्रतिघातकारिकाम् । अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते,तदनन्तर वे एक दूसरेको अपना कुशल-समाचार बताते हुए बोले--“हमलोग अपनी भूख मिटानेके लिये इस वनमें भ्रमण कर रहे हैं" ऐसा कहकर वे साथ-ही-साथ वहाँसे चल पड़े
नंतर त्यांनी एकमेकांची कुशलवार्ता विचारून म्हटले—“भूक शमविण्यासाठी आम्ही या वनात भ्रमण करीत आहोत.” असे म्हणून ते सर्वजण एकत्रच तेथून निघाले.
Verse 70
एकनिश्चषयकार्याश्ष व्यचरन्त वनानि ते । आददाना: समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च,उन सबके निश्चय और कार्य एक-से थे। वे फल-मूलका संग्रह करके उन्हें साथ लिये उस वनमें विचर रहे थे
त्या सर्वांचा निश्चय आणि कार्य एकच होते. ते मुळे व फळे उपटून गोळा करीत आणि ती सोबत घेऊन त्या वनात विचरत असत.
Verse 71
कदाचिद् विचरन्तस्ते वृक्षैरविरलैवृताम् । शुचिवारिप्रसन्नोदां ददृशु: पद्मिनीं शुभाम्,एक दिन घूमते-फिरते हुए उन महर्षियोंको एक सुन्दर सरोवर दिखायी पड़ा; जिसका जल बड़ा ही स्वच्छ और पवित्र था। उसके चारों किनारोंपर सघन वृक्षोंकी पंक्ति शोभा पा रही थी
एकदा भ्रमण करीत असताना त्यांनी दाट, अखंड वृक्षराईने वेढलेली एक शुभ पद्मिनी (कमळाचे सरोवर) पाहिली. तिचे पाणी अतिशय स्वच्छ, पवित्र व शांत होते.
Verse 72
बालादित्यवपु:प्रख्यै: पुष्करैरुपशोभिताम् । वैदूर्यवर्णसदृशै: पद्मपत्रैरथावृताम्,प्रातःकालीन सूर्यके समान अरुण रंगके कमलपुष्प उस सरोवरकी शोभा बढ़ा रहे थे तथा वैदूर्यमणिकी-सी कान्तिवाले कमलिनीके पत्ते उसमें चारों ओर छा रहे थे
प्रातःकाळच्या बालसूर्यासारख्या अरुणवर्ण कमळांनी तो सरोवर शोभून दिसत होता; आणि वैदूर्यमण्यासारख्या कांतियुक्त कमळपानांनी तो सर्व बाजूंनी आच्छादित झाला होता।
Verse 73
नानाविधैश्व विहगैर्जलप्रकरसेविभि: । एकद्वारामनादेयां सूपतीर्थामकर्दमाम्,नाना प्रकारके विहंगम कलरव करते हुए उसकी जलराशिका सेवन करते थे। उसमें प्रवेश करनेके लिये एक ही द्वार था। उसकी कोई वस्तु ली नहीं जा सकती थी। उसमें उतरनेके लिये बहुत सुन्दर सीढ़ियाँ बनी हुई थीं। वहाँ काई और कीचड़का तो नाम भी नहीं था
तेथे जलावर उपजीविका करणारे नानाविध पक्षी नानातऱ्हेचा कलरव करीत त्यातील विपुल जल पित होते। त्याला प्रवेशासाठी एकच द्वार होते; तेथून काहीही घेणे निषिद्ध होते। स्नानासाठी उत्तम व सुबक पायऱ्या होत्या, आणि ते काई-चिखलरहित होते।
Verse 74
वृषादर्भिप्रयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना । यातुधानीति विख्याता पदूमिनीं तामरक्षत,राजा वृषादर्भिकी भेजी हुई भयानक आकारवाली यातुधानी कृत्या उस तालाबकी रक्षा कर रही थी
राजा वृषादर्भीने प्रवर्तित केलेली, विकराळ रूपाची आणि ‘यातुधानी’ म्हणून प्रसिद्ध अशी ती कृत्या त्या पद्मिनी (कमळ-सरोवर)चे रक्षण करीत होती।
Verse 75
पशुसखसहायास्तु बिसार्थ ते महर्षय: । पद्मिनीमभिजम्मुस्ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम्,पशुसखके साथ वे सभी महर्षि मृणाल लेनेके लिये उस सरोवरके तटपर गये, जो उस कृत्याके द्वारा सुरक्षित था
पशुसखाच्या सहाय्याने ते सर्व महर्षी मृणाल (कमळनाळ) मिळविण्यासाठी त्या पद्मिनीकडे गेले, जी त्या कृत्याने रक्षित (आणि दुर्गम) केली होती।
Verse 76
ततस्ते यातुधानीं तां दृष्टवा विकृतदर्शनाम् । स्थितां कमलिनीतीरे कृत्यामूचुर्महर्षय:,सरोवरके तटपर खड़ी हुई उस यातुधानी कृत्याको जो बड़ी विकराल दिखायी देती थी, देखकर वे सब महर्षि बोले--
त्यानंतर कमलिनीच्या तीरावर उभी असलेली, विकराळ रूपाची ती यातुधानी कृत्या पाहून ते महर्षी तिला म्हणाले।
Verse 77
एका तिष्ठसि का च त्वं कस्यार्थे कि प्रयोजनम् । पद्मिनीतीरमाश्रित्य ब्रूहि त्वं किं चिकीर्षसि,“अरी! तू कौन है और किसलिये यहाँ अकेली खड़ी है? यहाँ तेरे आनेका क्या प्रयोजन है? इस सरोवरके तटपर रहकर तू कौन-सा कार्य सिद्ध करना चाहती है?”
भीष्म म्हणाले—“तू कोण आहेस, जी इथे एकटी उभी आहेस, आणि कोणासाठी इथे आली आहेस? इथे येण्यामागे तुझा काय हेतू आहे? या पद्मिनी सरोवराच्या तीराचा आश्रय घेऊन सांग—तू कोणते कार्य साध्य करू इच्छितेस?”
Verse 78
यातुधान्युवाच यास्मि सास्म्यनुयोगो मे न कर्तव्य: कथंचन । आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधना:,यातुधानी बोली--तपस्वियो! मैं जो कोई भी होऊँ, तुम्हें मेरे विषयमें पूछ-ताछ करनेका किसी प्रकार कोई अधिकार नहीं है। तुम इतना ही जान लो कि मैं इस सरोवरका संरक्षण करनेवाली हूँ
यातुधानी म्हणाली—“मी जी आहे तीच आहे; माझ्याविषयी कोणत्याही प्रकारे चौकशी करण्याचा तुम्हाला अधिकार नाही. हे तपोधन ऋषींनो, एवढेच जाणून ठेवा—मी या पद्मिनी सरोवराची रक्षिका आहे.”
Verse 79
ऋषय ऊचु: सर्व एव क्षुधार्ता: सम न चान्यत् किंचिदस्ति न: । भवत्या: सम्मते सर्वे गृहल्लीयाम बिसान्युत,ऋषि बोले--भटद्रे! इस समय हमलोग भूखसे व्याकुल हैं और हमारे पास खानेके लिये दूसरी कोई वस्तु नहीं है। अत: यदि तुम अनुमति दो तो हम सब लोग इस सरोवरसे कुछ मृणाल ले लें
ऋषी म्हणाले—“भद्रे! आम्ही सर्वजण आता भुकेने व्याकुळ आहोत आणि आमच्याकडे खाण्यासाठी दुसरे काहीच नाही. म्हणून, तुझी संमती असेल तर आम्ही या सरोवरातून थोडे मृणाल घेऊ.”
Verse 80
यातुधान्युवाच समयेन बिसानीतो गृह्नीध्वं कामकारत: । एकैको नाम मे प्रोक््त्वा ततो गृह्नीत माचिरम्,यातुधानीने कहा--ऋषियो! एक शर्तपर तुम इस सरोवरसे इच्छानुसार मृणाल ले सकते हो। एक-एक करके आओ और मुझे अपना नाम और तात्पर्य बताकर मृणाल ले लो। इसमें विलम्ब करनेकी आवश्यकता नहीं है
यातुधानी म्हणाली—“एका अटीवर तुम्ही इच्छेनुसार या सरोवरातून मृणाल घेऊ शकता. पण एकेक करून या; आधी मला आपले नाव आणि हेतू सांगा, मग मृणाल घ्या—विलंब करू नका.”
Verse 81
भीष्म उवाच विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्यामृषिवधैषिणीम् । अत्रि: क्षुधापरीतात्मा ततो वचनमत्रवीत्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! उसकी यह बात सुनकर महर्षि अत्रि यह समझ गये कि 'यह राक्षसी कृत्या है और हम सब ऋषियोंका वध करनेकी इच्छासे यहाँ आयी हुई है।' तथापि भूखसे व्याकुल होनेके कारण उन्होंने इस प्रकार उत्तर दिया
भीष्म म्हणाले—“राजन्! तिचे बोलणे ऐकून महर्षी अत्रींनी ओळखले की ही यातुधानी—ऋषिवधाची इच्छा बाळगणारी कृत्या—आहे. तरीही भुकेने अंतःकरण व्याकुळ झाल्याने अत्रींनी मग हे वचन उच्चारले.”
Verse 82
अत्रिरवाच अरात्रिरत्रि: सा रात्रियां नाथीते त्रिरद्य वै अरात्रिरत्रिरित्येव नाम मे विद्धि शोभने
अत्रि म्हणाले—“मी अरात्रि अत्रि आहे. ती रात्रि आता निष्प्रभ झाली आहे—आज ती त्रिविध रीतीने जिंकली गेली आहे. म्हणून, हे शोभने, माझे नाव ‘अरात्रि अत्रि’ असेच जाण.”
Verse 83
अत्रि बोले--कल्याणी! काम आदि शत्रुओंसे त्राण करनेवालेको अरात्रि कहते हैं और अत् (मृत्यु) से बचानेवाला अत्रि कहलाता है। इस प्रकार मैं ही अरात्रि होनेके कारण अत्रि हूँ। जबतक जीवको एकमात्र परमात्माका ज्ञान नहीं होता, तबतककी अवस्था रात्रि कहलाती है। उस अज्ञानावस्थासे रहित होनेके कारण भी मैं अरात्रि एवं अत्रि कहलाता हूँ। सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये अज्ञात होनेके कारण जो रात्रिके समान है, उस परमात्मतत्त्वमें मैं सदा जाग्रत् रहता हूँ; अतः वह मेरे लिये अरात्रिके समान है, इस व्युत्पत्तिके अनुसार भी मैं अरात्रि और अत्रि (ज्ञानी) नाम धारण करता हूँ। यही मेरे नामका तात्पर्य समझो ।। यातुधान्युवाच यथोदाह्वतमेतत् ते मयि नाम महाद्युते । दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानीने कहा--तेजस्वी महर्षे! आपने जिस प्रकार अपने नामका तात्पर्य बताया है, उसका मेरी समझमें आना कठिन है। अच्छा, अब आप जाइये और तालाबमें उतरिये
अत्रि म्हणाले—“कल्याणी! काम इत्यादी शत्रूंमधून जो जीवाला तारतो तो ‘अरात्रि’ म्हणतात; आणि ‘अत्’—मृत्यू—यापासून जो वाचवतो तो ‘अत्रि’ कहलतो. म्हणून ‘अरात्रि’ असल्यामुळे मी ‘अत्रि’ही आहे. जोपर्यंत जीवाला एकमेव परमात्म्याचे ज्ञान होत नाही, तोपर्यंतची अवस्था ‘रात्रि’ म्हणतात. त्या अज्ञानावस्थेपासून मुक्त असल्यामुळेही मी ‘अरात्रि’ व ‘अत्रि’ म्हणवतो. आणि जे परमात्मतत्त्व सर्व प्राण्यांना अज्ञात असल्याने रात्रिसमान आहे, त्यात मी सदैव जागृत असतो; म्हणून ते माझ्यासाठी रात्रिसारखे नाही—या व्युत्पत्तीनुसारही मी ‘अरात्रि’ आणि ‘अत्रि’ (ज्ञानी) ही नावे धारण करतो. हाच माझ्या नावाचा अर्थ समज.” यातुधानी म्हणाली—“महातेजस्वी महर्षे! आपण आपल्या नावाचा अर्थ जसा सांगितला, तसा माझ्या मनाला धरणे कठीण आहे. आता जा—कमळांनी भरलेल्या सरोवरात उतरा.”
Verse 84
वसिष्ठ उवाच वसिष्ठो5स्मि वरिष्ठो5स्मि वसे वासगृहेष्वपि । वसिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्धि माम्
वसिष्ठ म्हणाले—“मी वसिष्ठ आहे; मी सर्वश्रेष्ठ आहे. आश्रय देणाऱ्यांच्या घरांतही मी वास करतो. माझ्या श्रेष्ठत्वामुळे आणि वासामुळे मला ‘वसिष्ठ’ असेच जाण.”
Verse 85
वसिष्ठ बोले--मेरा नाम वसिष्ठ है, सबसे श्रेष्ठ होनेके कारण लोग मुझे वरिष्ठ भी कहते हैं। मैं गृहस्थ-आश्रममें वास करता हूँ; अतः वसिष्ठता (ऐश्वर्य-सम्पत्ति) और वासके कारण तुम मुझे वसिष्ठ समझो ।। यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--मुने! आपने जो अपने नामकी व्याख्या की है उसके तो अक्षरोंका भी उच्चारण करना कठिन है। मैं इस नामको नहीं याद रख सकती। आप जाइये तालाबमें प्रवेश कीजिये
वसिष्ठ म्हणाले—“माझे नाव वसिष्ठ आहे. सर्वश्रेष्ठ मानले जात असल्यामुळे लोक मला ‘वरिष्ठ’ असेही म्हणतात. मी गृहस्थाश्रमात वास करतो; म्हणून वसिष्ठता (ऐश्वर्य-संपत्ती व उत्कृष्टता) आणि वास—या दोन्ही कारणांनी मला वसिष्ठ असेच समज.” यातुधानी म्हणाली—“मुने! आपण आपल्या नावाची जी व्याख्या केली, तिचे अक्षर उच्चारणेही कठीण आहे. मी हे नाव धारण करू शकत नाही. जा—कमळांनी भरलेल्या सरोवरात उतरा.”
Verse 86
कश्यप उवाच कुलं कुलं च कुवम: कुवम: कश्यपो द्विज: । काश्य: काशनिकाशत्वादेतन्मे नाम धारय,कश्यपने कहा--यातुधानी! कश्य नाम है शरीरका, जो उसका पालन करता है उसे कश्यप कहते हैं। मैं प्रत्येक कुल (शरीर) में अन्तर्यामीरूपसे प्रवेश करके उसकी रक्षा करता हूँ, इसीलिये कश्यप हूँ। कु अर्थात् पृथ्वीपर वम यानी वर्षा करनेवाला सूर्य भी मेरा ही स्वरूप है, इसलिये मुझे “कुवम” भी कहते हैं। मेरे देहका रंग काशके फूलकी भाँति उज्ज्वल है, अतः मैं काश्य नामसे भी प्रसिद्ध हूँ। यही मेरा नाम है। इसे तुम धारण करो
कश्यप म्हणाले—“यातुधानी! ‘कश्य’ हे शरीराचे नाव आहे; जो त्याचे पालन करतो तो ‘कश्यप’ म्हणवतो. मी प्रत्येक कुल—म्हणजे प्रत्येक देहात—अंतर्यामी रूपाने प्रवेश करून त्याचे रक्षण करतो; म्हणून मी कश्यप आहे. ‘कु’ म्हणजे पृथ्वीवर ‘वम’—वर्षा—करविणारा सूर्यही माझेच स्वरूप आहे; म्हणून मला ‘कुवम’ असेही म्हणतात. माझ्या देहाचे तेज काशफुलासारखे उज्ज्वल आहे; म्हणून मी ‘काश्य’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे. हेच माझे नाव—ते धारण कर.”
Verse 87
यातुधान्युवाच यथोदाह्वतमेतत् ते मयि नाम महाद्युते । दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--महर्षे! आपके नामका तात्पर्य समझना मेरे लिये बहुत कठिन है। आप भी कमलोंसे भरी हुई बावड़ीमें जाइये
यातुधानी म्हणाली—हे महाद्युते महर्षे! तुम्ही जसे सांगितले तसे माझ्या दृष्टीने तुमच्या नावाचा अर्थ मनाने धरणे फार कठीण आहे. चला—कमळांनी भरलेल्या सरोवरात उतरा.
Verse 88
भरद्वाज उवाच भरे5सुतान् भरेडशिष्यान् भरे देवान् भरे द्विजान् । भरे भार्या भरे द्वाजं भरद्वाजोडस्मि शोभने,भरद्वाजने कहा--कल्याणी! जो मेरे पुत्र और शिष्य नहीं हैं, उनका भी मैं पालन करता हूँ, तथा देवता, ब्राह्मण, अपनी धर्मपत्नी तथा द्वाज (वर्णसंकर) मनुष्योंका भी भरण-पोषण करता हूँ, इसलिये भरद्वाज नामसे प्रसिद्ध हूँ
भरद्वाज म्हणाले—कल्याणी! मी माझ्या पुत्रांचे पालन करतो, शिष्यांचेही; यज्ञाद्वारे देवतांचेही पोषण करतो आणि दानधर्माने द्विजांचेही। मी माझ्या धर्मपत्नीचे तसेच ‘द्वाज’ (वर्णसंकर) म्हणविल्या जाणाऱ्यांचेही भरण-पोषण करतो; म्हणून, शोभने, मी भरद्वाज या नावाने प्रसिद्ध आहे.
Verse 89
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--मुनिवर! आपके नामाक्षरका उच्चारण करनेमें भी मुझे क्लेश जान पड़ता है, इसलिये मैं इसे धारण नहीं कर सकती। जाइये, आप भी इस सरोवरमें उतरिये
यातुधानी म्हणाली—मुनिवर! तुमच्या नावाचा हा निरुक्तही मला क्लेशाने उच्चारल्या जाणाऱ्या अक्षरांसारखा वाटतो; मी ते धारण करू शकत नाही. जा—कमळांनी भरलेल्या सरोवरात उतरा.
Verse 90
गौतम उवाच गोदमो दमतो<5धूमो5दमस्ते समदर्शनात् । विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबोध माम्,गौतमने कहा--कृत्ये! मैंने गो नामक इन्द्रियोंका संयम किया है, इसलिये “गोदम' नाम धारण करता हूँ। मैं धूमरहित अग्निके समान तेजस्वी हूँ, सबमें समान दृष्टि रखनेके कारण तुम्हारे या और किसीके द्वारा मेरा दमन नहीं हो सकता। मेरे शरीरकी कान्ति (गो) अन्धकारको दूर भगानेवाली (अतम) है, अतः तुम मुझे गौतम समझो
गौतम म्हणाले—हे कृत्ये! मी ‘गो’ म्हणजे इंद्रिये दमन केली आहेत, म्हणून मला ‘गोदम’ म्हणतात. मी धूररहित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहे. समदृष्टीमुळे माझे दमन तू किंवा कोणीही करू शकत नाही. हे यातुधानी, मला गौतम म्हणून जाण आणि समजून घे.
Verse 91
यातुधान्युवाच यथोदाह्नतमेतत् ते मयि नाम महामुने । नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--महामुने! आपके नामकी व्याख्या भी मैं नहीं समझ सकती। जाइये, पोखरेमें प्रवेश कीजिये
यातुधानी म्हणाली—महामुने! तुम्ही जसे सांगितले तसे माझ्या दृष्टीने तुमच्या नावाचा अर्थ समजणेच नव्हे, तो धरणेही शक्य नाही. चला—कमळांनी भरलेल्या सरोवरात उतरा.
Verse 92
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धकल्पविषयक बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ,विश्वामित्र उवाच विश्वे देवाश्न मे मित्र मित्रमस्मि गवां तथा । विश्वामित्रमिति ख्यातं यातुधानि निबोध माम् विश्वामित्रने कहा--यातुधानी! तू कान खोलकर सुन ले, विश्वेदेव मेरे मित्र हैं, तथा गौओं और सम्पूर्ण विश्वका मैं मित्र हूँ। इसलिये संसारमें विश्वामित्रके नामसे प्रसिद्ध हूँ
विश्वामित्र म्हणाला— विश्वेदेव माझे मित्र आहेत आणि मीही गायींचा मित्र आहे. मी समस्त जगाचा मित्र आहे; म्हणूनच जगात ‘विश्वामित्र’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. हे यातुधानी, सावधपणे ऐक आणि मला नीट ओळख.
Verse 93
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--महर्ष! आपके नामकी व्याख्याके एक अक्षरका भी उच्चारण करना मेरे लिये कठिन है। इसे याद रखना मेरे लिये असम्भव है। अत: जाइये, सरोवरमें प्रवेश कीजिये इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि बिसस्तैन्योपाख्याने त्रिनवतितमो<ध्याय:
यातुधानी म्हणाली— महामुने! तुमच्या नावाची ही व्युत्पत्ती माझ्यासाठी अक्षराक्षर उच्चारण करणेही दुःखद आहे. हे स्मरणात ठेवणे मला शक्य नाही. म्हणून जा— कमळांनी भरलेल्या सरोवरात उतर.
Verse 94
जगदग्निरुवाच जाजमद्यजजाने5हं जिजाहीह जिजायिषि । जमदग्निरिति ख्यातस्ततो मां विद्धि शोभने,जमदग्निने कहा--कल्याणी! मैं जगत् अर्थात् देवताओंके आहवनीय अग्निसे उत्पन्न हुआ हूँ, इसलिये तुम मुझे जमदग्नि नामसे विख्यात समझो
जमदग्नि म्हणाला— कल्याणी! आज मी देवतांच्या आहवनीय यज्ञाग्नीतून उत्पन्न झालो आहे. म्हणून मला ‘जमदग्नि’ या नावाने विख्यात असे जाण.
Verse 95
यातुधान्युवाच यथोदाह्नतमेतत् ते मयि नाम महामुने । नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--महामुने! आपने जिस प्रकार अपने नामका तात्पर्य बतलाया है, उसको समझना मेरे लिये बहुत कठिन है। अब आप सरोवरमें प्रवेश कीजिये
यातुधानी म्हणाली— महामुने! तुम्ही जसा तुमच्या नावाचा अर्थ सांगितला, तो समजून धरणे मला कठीण आहे. म्हणून जा— कमळांनी भरलेल्या सरोवरात उतर.
Verse 96
अरुन्धत्युवाच धरान् धरित्रीं वसुधां भर्तुस्तिष्ठाम्यनन्तरम् । मनो<नुरुन्धती भर्तुरिति मां विद्धयारुन्धतीम्,अरुन्धतीने कहा--यातुधानी! मैं अरु अर्थात् पर्वत, पृथ्वी और द्युलोकको अपनी शक्तिसे धारण करती हूँ। अपने स्वामीसे कभी दूर नहीं रहती और उनके मनके अनुसार चलती हूँ, इसलिये मेरा नाम अरुन्धती है
अरुंधती म्हणाली— हे यातुधानी! मी माझ्या सामर्थ्याने पर्वत, पृथ्वी आणि वसुधा धारण करते. मी पतीपासून कधीही दूर राहत नाही आणि त्यांच्या मनाप्रमाणे वागते; म्हणून माझे नाव ‘अरुंधती’ आहे.
Verse 97
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--देवि! आपने जो अपने नामकी व्याख्या की है, उसके एक अक्षरका भी उच्चारण मेरे लिये कठिन है, अतः इसे भी मैं नहीं याद रख सकती। आप तालाबमें प्रवेश कीजिये
यातुधानी म्हणाली—देवी! तू दिलेली तुझ्या नावाची व्युत्पत्ती माझ्यासाठी उच्चारायलाच दुःखद व कठीण आहे. मी ती मनात धरू शकत नाही. ये—कमळांनी भरलेल्या सरोवरात उतर.
Verse 98
गण्डोवाच वक्त्रैकदेशे गण्डेति धातुमेतं प्रचक्षते । तेनोन्नतेन गण्डेति विद्धि मानलसम्भवे,गण्डाने कहा--अग्निसे उत्पन्न होनेवाली कृत्ये! गडि धातुसे गण्ड शब्दकी सिद्धि होती है, यह मुखके एक देश--कपोलका वाचक है। मेरा कपोल (गण्ड) ऊँचा है, इसलिये लोग मुझे गण्डा कहते हैं
गण्डा म्हणाला—अग्निज कृत्ये! ‘गण्ड्’ ही धातू मुखाच्या एका भागास—कपोलास—दर्शविते. माझा कपोल उन्नत आहे; म्हणून लोक मला ‘गण्डा’ म्हणतात.
Verse 99
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--तुम्हारे नामकी व्याख्याका भी उच्चारण करना मेरे लिये कठिन है। अतः इसको याद रखना असम्भव है। जाओ, तुम भी बावड़ीमें उतरो
यातुधानी म्हणाली—तुझ्या नावाची ही व्युत्पत्तीही माझ्यासाठी उच्चारायला कष्टदायक आहे; म्हणून ती लक्षात ठेवणे अशक्य. जा—तूही पद्मिनीत उतर.
Verse 100
पशुसख उवाच पशून् रज्जामि दृष्टवाहं पशूनां च सदा सखा | गौणं पशुसखेत्येवं विद्धि मामग्निसम्भवे,पशुसखने कहा--आगसे पैदा हुई कृत्ये! मैं पशुओंको प्रसन्न रखता हूँ और उनका प्रिय सखा हूँ; इस गुणके अनुसार मेरा नाम पशुसख है
पशुसख म्हणाला—अग्निज कृत्ये! मी पशूंना आनंदित ठेवतो आणि सदैव त्यांचा सखा आहे; या गुणामुळेच माझे नाव ‘पशुसख’ आहे.
Verse 101
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--तुमने जो अपने नामकी व्याख्या की है, उसके अक्षरोंका उच्चारण करना भी मेरे लिये कष्टप्रद है। अत: इसको याद नहीं रख सकती; अब तुम भी पोखरेमें जाओ
यातुधानी म्हणाली—तू आपल्या नावाची जी व्याख्या केलीस, तिचे अक्षरही माझ्यासाठी कष्टदायक आहेत; म्हणून मी ती लक्षात ठेवू शकत नाही. आता तूही तळ्यात जा.
Verse 102
शुनःसख उवाच एभिरुक्तं यथा नाम नाहं वक्तुमिहोत्सहे । शुन:ः:सखसखायं मां यातुधान्युपधारय
शुनःसख म्हणाला—यांनी ज्या प्रकारे आपले नाव सांगितले, त्या प्रकारे मी येथे सांगण्यास समर्थ नाही. मला शुनःसखाचा सखा समज; पण मला यातुधानीशी संबंधित म्हणूनही ध्यानात ठेव.
Verse 103
शुन:सख (संन्यासी) ने कहा--यातुधानी! इन ऋषियोंने जिस प्रकार अपना नाम बताया है; उस तरह मैं नहीं बता सकता। तू मेरा नाम शुन:सख समझ ।। यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते वाक््यं संदिग्धया गिरा | तस्मात् पुनरिदानी त्वं ब्रूहि यन्नाम ते द्विज,यातुधानी बोली--विप्रवर! आपने संदिग्धवाणीमें अपना नाम बताया है। अत: अब फिर स्पष्टरूपसे अपने नामकी व्याख्या कीजिये
शुनःसख (संन्यासी) म्हणाला—हे यातुधानी! या ऋषींनी ज्या प्रकारे आपली नावे सांगितली, त्या प्रकारे मी माझे नाव सांगू शकत नाही. माझे नाव ‘शुनःसख’ असेच समज. यातुधानी म्हणाली—हे द्विजश्रेष्ठ! तू संशययुक्त वाणीने आपले नाव सांगितलेस; म्हणून आता पुन्हा स्पष्टपणे सांग—तुझे खरे नाव काय आहे?
Verse 104
शुन:सख उवाच सकृदुक्त मया नाम न गृहीतं त्वया यदि । तस्मात् त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति मा जिरम्,शुन:ःसखने कहा--मैंने एक बार अपना नाम बता दिया फिर भी यदि तूने उसे ग्रहण नहीं किया तो इस प्रमादके कारण मेरे इस त्रिदण्डकी मार खाकर अभी भस्म हो जा-- इसमें विलम्ब न हो
शुनःसख म्हणाला—मी एकदा माझे नाव सांगितले; तरीही तू ते ग्रहण केले नाहीस, तर या प्रमादामुळे माझ्या त्रिदंडाच्या प्रहाराने आत्ताच भस्म हो—विलंब नको.
Verse 105
सा ब्रह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्थ्नि हता तदा । कृत्या पपात मेदिन्यां भस्म सा च जगाम ह
तेव्हा त्याने ब्रह्मदंडासारख्या प्रभावी दंडाने तिच्या मस्तकावर प्रहार केला. ती कृत्या भूमीवर कोसळली आणि भस्म झाली—असे सांगितले जाते.
Verse 106
यह कहकर उस संन्यासीने ब्रह्मदण्डके समान अपने त्रिदण्डसे उसके मस्तकपर ऐसा हाथ जमाया कि वह यातुधानी पृथ्वीपर गिर पड़ी और तुरंत भस्म हो गयी ।। शुन:ःसखा च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम् | भूवि त्रिदण्डं विष्ट भ्य शाद्धले समुपाविशत्,इस प्रकार शुन:ः:सखने उस महाबलवती राक्षसीका वध करके त्रिदण्डको पृथ्वीपर रख दिया और स्वयं भी वे वहीं घाससे ढँकी हुई भूमिपर बैठ गये
अशा रीतीने त्या महाबलवती यातुधानीचा वध करून शुनःसखाने आपला त्रिदंड भूमीत रोवला आणि तेथेच गवताने आच्छादलेल्या भूमीवर बसला.
Verse 107
ततस्ते मुनय: सर्वे पुष्कराणि बिसानि च । यथाकाममुपादाय समुत्तस्थुर्मुदान्विता:,तदनन्तर वे सभी महर्षि इच्छानुसार कमलके फूल और मृणाल लेकर प्रसन्नतापूर्वक सरोवरसे बाहर निकले
तेव्हा ते सर्व मुनी इच्छेप्रमाणे कमळफुले व मृणाळ घेऊन आनंदित होऊन सरोवरातून बाहेर आले।
Verse 108
श्रमेण महता कृत्वा ते बिसानि कलापश: । तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास्तर्पणं चक्रुरम्भसा,फिर बहुत परिश्रम करके उन्होंने अलग-अलग बोझे बाँधे। इसके बाद उन्हें किनारेपर ही रखकर वे सरोवरके जलसे तर्पण करने लगे
मग मोठ्या श्रमाने त्यांनी मृणाळांचे वेगवेगळे गट्ठे बांधले। ते कमळांनी भरलेल्या सरोवराच्या तीरावर ठेवून, त्याच पाण्याने त्यांनी तर्पण केले।
Verse 109
अथोत्थाय जलात् तस्मातू् सर्वे ते समुपागमन् । नापश्यंश्वापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभा:,थोड़ी देर बाद जब वे पुरुषप्रवर पानीसे बाहर निकले तो उन्हें रखे हुए अपने वे मृणाल नहीं दिखायी पड़े
थोड्या वेळाने ते पुरुषप्रवर त्या पाण्यातून वर येऊन एकत्र झाले; पण तीरावर ठेवलेली ती मृणाळे त्यांना दिसली नाहीत।
Verse 110
ऋषय ऊचु: केन क्षुधापरीतानामस्माकं पापकर्मणाम् । नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकांक्षिणाम्,तब वे ऋषि एक दूसरेसे कहने लगे--अरे! हम सब लोग भूखसे व्याकुल थे और अब भोजन करना चाहते थे। ऐसे समयमें किस निर्दयीने हम पापियोंके मृणाल चुरा लिये
ऋषी म्हणाले—“अरे! आम्ही भुकेने व्याकुळ आहोत, आणि आता आहाराची इच्छा करीत आहोत; तरीही कोणत्या निर्दयीने आम्हा पापकर्म्यांची मृणाळे उचलून नेली—तो कोण?”
Verse 111
ते शंकमानास्त्वन्योन्यं पप्रच्छुद्धिजसत्तमा: । त ऊचु:ः समयं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्शन,शत्रुसूदन! वे श्रेष्ठ ब्राह्मण आपसमें ही एक-दूसरेपर संदेह करते हुए पूछ-ताछ करने लगे और अन्तमें बोले--“हम सब लोग मिलकर शपथ करें"
संशयाने ग्रासलेले ते श्रेष्ठ द्विज परस्परांना विचारू लागले. शेवटी सर्व म्हणाले—“हे अरिकर्शन! चला, आपण सर्वांनी मिळून शपथपूर्वक एक करार करूया.”
Verse 112
त उक्त्वा बाढमित्येवं सर्व एव तदा समम् | क्षुधार्ता: सुपरिश्रान्ता: शपथायोपचक्रमु:,शपथकी बात सुनकर सब-के-सब बोल उठे--“बहुत अच्छा'। फिर वे भूखसे पीड़ित और परिश्रमसे थके-माँदे ब्राह्मण एक साथ ही शपथ खानेको तैयार हो गये
शपथेची गोष्ट ऐकून सर्वजण एकत्र म्हणाले—“ठीक आहे।” मग भुकेने व्याकुळ आणि परिश्रमाने अतिशय थकलेले ते ब्राह्मण एकाच वेळी शपथ घेण्यास सिद्ध झाले।
Verse 113
अत्रिऱवाच सगां स्पृशतु पादेन सूर्य च प्रतिमेहतु । अनध्यायेष्वधीयीत बिसस्तैन्यं करोति यः:
अत्रि म्हणाले—“जो गायीला पायाने स्पर्श करील, आणि सूर्याभिमुख होऊन मूत्र विसर्जन करील; तसेच अनध्यायाच्या दिवशी अध्ययन करील—तो मृणाल-चोरीचे पाप करतो।”
Verse 114
अत्रि बोले--जो मृणालकी चोरी करता हो उसे गायको लात मारने, सूर्यकी ओर मुँह करके पेशाब करने और अनध्यायके समय अध्ययन करनेका पाप लगे ।। वसिष्ठ उवाच अनध्याये पठेल्लोके शुन: सः परिकर्षतु । परिव्राट् कामवृत्तस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः,वसिष्ठ बोले--जिसने मृणाल चुराये हों उसे निषिद्ध समयमें वेद पढ़ने, कुत्ते लेकर शिकार खेलने, संन्यासी होकर मनमाना बर्ताव करने, शरणागतको मारने, अपनी कन्या बेचकर जीविका चलाने तथा किसानके धन छीन लेनेका पाप लगे
वसिष्ठ म्हणाले—“जो निषिद्ध काळी वेदपाठ करतो, तो लोकांत कुत्र्यांनी ओढत नेल्यासारख्या दोषाचा भागी होतो. आणि जो परिव्राजक असूनही कामेच्छेप्रमाणे वागतो—तोही मृणाल-चोरीचे पाप करतो।”
Verse 115
शरणागतं हन्तु स वै स्वसुतां चोपजीवतु । अर्थान् कांक्षतु कीनाशाद् बिसस्तैन्यं करोति यः,वसिष्ठ बोले--जिसने मृणाल चुराये हों उसे निषिद्ध समयमें वेद पढ़ने, कुत्ते लेकर शिकार खेलने, संन्यासी होकर मनमाना बर्ताव करने, शरणागतको मारने, अपनी कन्या बेचकर जीविका चलाने तथा किसानके धन छीन लेनेका पाप लगे
वसिष्ठ म्हणाले—“जो शरण आलेल्याचा वध करतो, जो स्वतःच्या कन्येला विकून उपजीविका करतो, जो शेतकऱ्याच्या धनाची लालसा धरून ते हिसकावतो, आणि जो मृणाल चोरतो—तो घोर पापाचा भागी होतो।”
Verse 116
कश्यप उवाच सर्वत्र सर्व लपतु न्यासलोपं करोतु च । कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः:
कश्यप म्हणाले—“जो सर्वत्र सर्व काही हडप करतो, जो ठेव (न्यास) अपहृत करतो, आणि जो खोटी साक्ष देतो—तो मृणाल-चोरीचे पाप करतो।”
Verse 117
कश्यपने कहा--जिसने मृणालोंकी चोरी की हो उसको सब जगह सब तरहकी बातें कहने, दूसरोंकी धरोहर हड़प लेने और झूठी गवाही देनेका पाप लगे ।। वृथामांसाशनश्नास्तु वृथादानं करोतु च । यातु स्त्रियं दिवा चैव बिसस्तैन्यं करोति यः:,जो मृणालोंकी चोरी करता हो उसे मांसाहारका पाप लगे। उसका दान व्यर्थ चला जाय तथा उसे दिनमें स्त्रीके साथ समागम करनेका पाप लगे
कश्यप म्हणाले—जो बिस (कमळनाळीचे तंतू) चोरतो, त्याला अकारण मांसाहाराचे पाप लागते; त्याचे दान निष्फळ ठरते; आणि दिवसा स्त्रीसंगाचा दोषही त्याच्यावर येतो. म्हणून क्षुल्लक वाटणारी चोरीही अनेक धर्मदोषांना कारणीभूत ठरते.
Verse 118
भरद्वाज उवाच नृशंसस्त्यक्तधर्मस्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः,भरद्वाज बोले--जिसने मृणाल चुराया हो उस निर्दयीको धर्मके परित्यागका दोष लगे। वह स्त्रियों, कुटुम्बीजनों तथा गौओंके साथ पापपूर्ण बर्ताव करनेका दोषी हो और ब्राह्मणको वाद-विवादमें पराजित करनेका पाप लगे
भरद्वाज म्हणाले—जो बिस चोरतो तो क्रूर आणि धर्मत्यागी मानला जातो. स्त्रिया, आप्तस्वकीय आणि गायी यांच्याशी पापपूर्ण वर्तनाचा दोष त्याला लागतो; तसेच वादविवादात ब्राह्मणाला पराजित करण्याचे पापही त्याच्यावर येते.
Verse 119
उपाध्यायमध: कृत्वा ऋचो<ध्येतु अजूंषि च । जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः:,जो मृणालकी चोरी करता हो, उसे उपाध्याय (अध्यापक या गुरु) को नीचे बैठाकर उनसे ऋग्वेद और यजुर्वेदका अध्ययन करने और घास-फ़ूसकी आगमें आहुति डालनेका पाप लगे
जो बिस चोरतो, त्याला असे पाप लागते की जणू तो उपाध्यायाला खाली बसवून ऋग्वेद व यजुर्वेदाचे अध्ययन करतो आणि गवत-काड्यांच्या आगीत आहुती देतो.
Verse 120
जगदग्निरुवाच पुरीषमुत्सृजत्वप्सु हन्तु गां चैव द्रह्मतु । अनृतौ मैथुन यातु बिसस्तैन्यं करोति यः:,जमदग्नि बोले--जिसने मृणालोंका अपहरण किया हो, उसे पानीमें मलत्याग करनेका पाप लगे, गाय मारनेका अथवा उसके साथ द्रोह करनेका तथा ऋतुकाल आये बिना ही स्त्रीके साथ समागम करनेका पाप लगे
जमदग्नि म्हणाले—जो बिस चोरतो, त्याला पाण्यात मलोत्सर्ग करण्याचे पाप लागते; गायीचा वध किंवा गायीशी द्रोह करण्याचा दोष लागतो; आणि ऋतुकाळ नसताना स्त्रीसंग करण्याचे पापही त्याच्यावर येते.
Verse 121
द्वेष्यो भार्योपजीवी स्यादू दूरबन्धुश्न वैरवान् । अन्योन्यस्यातिथिकश्षास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः:,जिसने मृणाल चुराये हों उसे सबके साथ द्वेष करनेका, स्त्रीकी कमाईपर जीविका चलानेका, भाई-बन्धुओंसे दूर रहनेका, सबसे वैर करनेका और एक-दूसरेके घर अतिथि होनेका पाप लगे
भरद्वाज म्हणाले—जो बिस चोरतो तो सर्वांचा द्वेष्य होतो; पत्नीच्या कमाईवर जगू लागतो; आप्तस्वकीयांपासून दूर राहतो; सर्वांशी वैर धरतो; आणि पराधीन होऊन एकाच्या घरातून दुसऱ्याच्या घरी अतिथी म्हणून भटकत राहतो.
Verse 122
गौतम उवाच अधीत्य वेदांस्त्यजतु त्रीनग्नीनपविध्यतु । विक्रीणातु तथा सोम॑ बिसस्तैन्यं करोति यः,गौतम बोले--जिसने मृणाल चुराये हों उसे वेदोंको पढ़कर त्यागनेका, तीनों अग्नियोंका परित्याग करनेका और सोमरसका विक्रय करनेका पाप लगे
गौतम म्हणाले—जो मृणाल (बिस) चोरतो, त्याला वेदांचे अध्ययन करून त्याग केल्याचे, तीन पवित्र अग्नी टाकून दिल्याचे आणि सोमाचा विक्रय केल्याचे पाप लागते।
Verse 123
उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपति: । तस्य सालोक््यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः,जिसने मृणालोंकी चोरी की हो उसे वही लोक मिले, जो एक ही कूपमें पानी भरनेवाले, गाँवमें निवास करनेवाले और शूद्रकी पत्नीसे संसर्ग रखनेवाले ब्राह्मणको मिलता है
ज्या गावात एकाच विहिरीतून सर्वजण पाणी भरतात, तेथे जो ब्राह्मण शूद्रा स्त्रीशी सहवास करतो—मृणाल (बिस) चोराने त्याचाच लोक प्राप्त करावा।
Verse 124
विश्वामित्र उवाच जीवतो वै गुरून् भृत्यान् भरन्त्वस्य परे जना: । अगतिर्षहुपुत्र: स्याद् बिसस्तैन्यं करोति यः,विश्वामित्र बोले--जो इन मृणालोंको चुरा ले गया हो, जिस पुरुषके जीवित रहनेपर उसके गुरु और माता तथा पिताका दूसरे पुरुष पोषण करें उसको और जिसकी कुगति हुई हो तथा जिसके बहुत-से पुत्र हों उसको जो पाप लगता है वह पाप उसे लगे
विश्वामित्र म्हणाले—जो मृणाल (बिस) चोरतो, त्याच्यावर तोच पाप पडो—तो जिवंत असतानाच त्याचे गुरुजन व आश्रित यांचे पालन इतरांनी करावे; तो दुर्गतीला जावा; आणि अनेक पुत्र असूनही कर्तव्यच्युत राहावा।
Verse 125
अशुचिर्त्रद्यकूटो5स्तु ऋद्धया चैवाप्यहंकृत: । कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति य:,जिसने मृणालोंका अपहरण किया हो, उसे अपवित्र रहनेका, वेदको मिथ्या माननेका, धनका घमंड करनेका, ब्राह्मण होकर खेत जोतनेका और दूसरोंसे डाह रखनेका पाप लगे
विश्वामित्र म्हणाले—जो मृणाल (बिस) चोरतो, तो अपवित्र होवो; वेदनिंदक नास्तिक होवो; संपत्तीने गर्विष्ठ होवो; ब्राह्मण असूनही शेती नांगरणारा होवो; आणि मत्सरी होवो।
Verse 126
वर्षाचरो<स्तु भृतको राज्ञश्नास्तु पुरोहित: । अयाज्यस्य भवेदृत्विग् बिसस्तैन्यं करोति यः:,जिसने मृणाल चुराये हों, उसे वर्षाकालमें परदेशकी यात्रा करनेका, ब्राह्मण होकर वेतन लेकर काम करनेका, राजाके पुरोहित तथा यज्ञके अनधिकारीसे भी यज्ञ करानेका पाप लगे
विश्वामित्र म्हणाले—जो मृणाल (बिस) चोरतो, तो पावसाळ्यात परदेशी प्रवास करणारा होवो; ब्राह्मण असूनही वेतनावर काम करणारा भृतक होवो; राजाचे अन्न खाणारा पुरोहित होवो; आणि यज्ञास अयोग्य व्यक्तीसाठीही ऋत्विज होवो।
Verse 127
अरुन्धत्युवाच नित्यं परिभवेच्छवश्रूं भर्तुर्भवतु दुर्मना: । एका स्वादु समाश्षातु बिसस्तैन्यं करोति या,अरुन्धती बोलीं--जो स्त्री मृणालोंकी चोरी करती हो उसे प्रतिदिन सासका तिरस्कार करनेका, अपने पतिका दिल दुखानेका और अकेली ही स्वादिष्ट वस्तुएँ खानेका पाप लगे
अरुंधती म्हणाली—जी स्त्री मृणाल (बिस) चोरते, तिला दररोज सासूचा अपमान करण्याचा, पतीचे मन दुखावण्याचा आणि एकटीनेच स्वादिष्ट पदार्थ खाण्याचा दोष लागतो।
Verse 128
ज्ञातीनां गृहमध्यस्था सक्तूनत्तु दिनक्षये । अभोग्या वीरसूरस्तु बिसस्तैन्यं करोति या,जिसने मृणालोंकी चोरी की हो, उस स्त्रीको कुटुम्बीजनोंका अपमान करके घरमें रहनेका, दिन बीत जानेपर सत्तू खानेका, कलंकिनी होनेके कारण पतिके उपभोगमें न आनेका और ब्राह्मणी होकर भी क्षत्राणियोंके समान उग्र स्वभाववाले वीर पुत्रकी जननी होनेका पाप लगे
विश्वामित्र म्हणाले—ज्या स्त्रीने मृणाल (बिस) चोरले, ती नातलगांच्या मध्ये घरात राहूनही अपमानित राहते, दिवसाच्या शेवटी फक्त सत्तू खाते; कलंकित झाल्याने पतीच्या सहवासास अयोग्य ठरते; आणि ब्राह्मणी असूनही क्षत्रिय-स्वभावाचा उग्र, वीर पुत्र प्रसवते—हे तिचे पापफळ।
Verse 129
गण्डोवाच अनृतं भाषतु सदा बन्धुभिश्च विरुध्यतु । ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति या
गण्ड म्हणाले—जी स्त्री मृणाल (बिस) चोरते, तिने नेहमी असत्य बोलावे, आपल्या बंधुजनांशीही वैर धरावे, आणि शुल्क घेऊन कन्यादान करावे।
Verse 130
गण्डा बोली--जिस स्त्रीने मृणालकी चोरी की हो उसे सदा झूठ बोलनेका, भाई- बन्धुओंसे लड़ने और विरोध करने और शुल्क लेकर कन्यादान करनेका पाप लगे ।। साधयित्वा स्वयं प्राशेद् दास्ये जीर्यतु चैव ह । विकर्मणा प्रमीयेत बिसस्तैन्यं करोति या,जिस स्त्रीने मृणाल चुराया हो उसे रसोई बनाकर अकेली भोजन करनेका, दूसरोंकी गुलामी करती-करती ही बूढ़ी होनेका और पापकर्म करके मौतके मुखमें पड़नेका पाप लगे
गण्डा म्हणाली—ज्या स्त्रीने मृणाल (बिस) चोरले, तिला सतत खोटे बोलण्याचा, भाऊ-बांधवांशी भांडण्याचा-विरोध करण्याचा आणि शुल्क घेऊन कन्यादान करण्याचा पाप लागतो। ती स्वतः स्वयंपाक करून एकटीच जेवेल, परदास्यात जर्जर होऊन वृद्ध होईल, आणि विकर्मामुळे विनाशकारी मृत्यू पावेल—हे मृणाल-चोरीचे फळ।
Verse 131
पशुसख उवाच दास एव प्रजायेतामप्रसूतिरकिंचन: । दैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः,पशुसख बोला--जिसने मृणालोंकी चोरी की हो उसे दूसरे जन्ममें भी दासीके ही घरमें पैदा होने, संतानहीन और निर्धन होने तथा देवताओंको नमस्कार न करनेका पाप लगे
पशुसख म्हणाले—जो मृणाल (बिस) चोरतो, तो परजन्मी दासीच्या घरातच जन्म घेतो, अपत्यहीन व निर्धन होतो, आणि देवतांना नमस्कार न करण्याचाही दोष त्याला लागतो।
Verse 132
शुन:सख उवाच अध्वर्यवे दुहितरं वा ददातु च्छन्दोगे वा चरितब्रह्यचर्ये आशरथर्वणं वेदमधीत्य विप्र: स््नायीत वा यो हरते बिसानि,शुन:ःसखने कहा--जिसने मृणालोंको चुराया हो वह ब्रह्मचर्यव्रत पूर्ण करके आये हुए यजुर्वेदी अथवा सामवेदी विद्वानको कन्यादान दे अथवा वह ब्राह्मण अथर्ववेदका अध्ययन पूरा करके शीघ्र ही स्नातक बन जाय
शुनःसख म्हणाला—ज्याने मृणाळे चोरली आहेत, त्याने प्रायश्चित्त म्हणून यजुर्वेदी अध्वर्यु किंवा ब्रह्मचर्यव्रत पूर्ण केलेल्या सामवेदी छांदोग पंडितास कन्यादान करावे; अथवा अथर्ववेदाचे पूर्ण अध्ययन करून तो ब्राह्मण शीघ्र स्नातक-स्नान करावा।
Verse 133
ऋषय ऊचु: इष्टमेतद् द्विजातीनां योड्यं ते शपथ: कृत: । त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां न: शुन:सख,ऋषियोंने कहा--शुन:ःसख ! तुमने जो शपथ की है, वह तो ब्राह्मणोंको अभीष्ट ही है। अत: जान पड़ता है, हमारे मृणालोंकी चोरी तुमने ही की है
ऋषी म्हणाले—हे शुनःसख! तू घेतलेली शपथ द्विजांना अत्यंत प्रिय आहे. म्हणून असे दिसते की आमची मृणाळे चोरलेली तूच आहेस।
Verse 134
शुन:सख उवाच न्यस्तमद्यं न पश्यदूभिर्यदुक्तं कृतकर्मभि: । सत्यमेतन्न मिथ्यैतद् बिसस्तैन्यं कृतं मया,शुन:ःसखने कहा--मुनिवरो! आपका कहना ठीक है। वास्तवमें आपका भोजन मैंने ही रख लिया है। आपलोग जब तर्पण कर रहे थे, उस समय आपकी दृष्टि इधर नहीं थी; तभी मैंने वह सब लेकर रख लिया था। अतः आपका यह कथन कि तुमने ही मृणाल चुराये हैं, ठीक है। मिथ्या नहीं है। वास्तवमें मैंने ही उन मृणालोंकी चोरी की है
शुनःसख म्हणाला—तुम्ही कर्मात मग्न होतात आणि पाहू शकला नाहीत; म्हणून तुम्ही जे म्हणता ते सत्य आहे, असत्य नाही. मृणाळांची चोरी मीच केली आहे।
Verse 135
मया हान्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत । परीक्षार्थ भगवतां कृतमेवं॑ मयानघा:,मैंने उन मृणालोंको यहाँ छिपा दिया था। देखिये, ये रहे आपके मृणाल। निष्पाप मुनियो! मैंने आपलोगोंकी परीक्षाके लिये ही ऐसा किया था
मी ही मृणाळे इथे लपवून ठेवली होती; पाहा, ही आहेत. निष्पाप मुनीहो! तुमची परीक्षा घेण्यासाठीच मी असे केले।
Verse 136
रक्षणार्थ च सर्वेषां भवतामहमागत: । यातुधानी ह्ूतिक्रूरा कृत्यैषा वो वधैषिणी,मैं आप सब लोगोंकी रक्षाके लिये यहाँ आया था यह यातुधानी अत्यन्त क्रूर स्वभाववाली कृत्या थी और आपलोगोंका वध करना चाहती थी
मी तुमच्या सर्वांच्या रक्षणासाठी येथे आलो आहे. ही यातुधानी अत्यंत क्रूर स्वभावाची कृत्या असून तुमचा वध करण्यास उद्युक्त होती।
Verse 137
वृषादर्भिप्रयुक्तैषा निहता मे तपोधना: । दुष्टा हिंस्थादियं पापा युष्मान् प्रत्यग्निसम्भवा
शुनःसख म्हणाला—वृष व दर्भ-तृण यांच्या प्रयोगाने हिने माझे तपोधन, कठोर साधनेने मिळविलेले पुण्य नष्ट केले आहे. अग्निजा ही दुष्टा, हिंस्र व पापिणी आहे; हिने मला पीडा दिली असून तिचा द्वेष तुमच्याविरुद्धही आहे.
Verse 138
तस्मादस्म्यागतो विप्रा वासवं मां निबोधत । अलोभादक्षया लोकाः: प्राप्ता वै सार्वकामिका:
म्हणून, हे ब्राह्मणहो, मी (तुमच्याकडे) आलो आहे; मला वासव (इंद्र) समजा. लोभत्यागामुळेच सर्व कामना पूर्ण करणारे अक्षय लोक प्राप्त होतात.
Verse 139
उत्तिष्ठ ध्वमित: क्षिप्रं तानवाप्लुत वै द्विजा:
शुनःशख म्हणाला—हे ब्राह्मणहो, येथून त्वरित उठा आणि शीघ्र जाऊन स्नान करा.
Verse 140
तपोधनो! राजा वृषादर्भिने इसे भेजा था, किंन्तु यह मेरे द्वारा मारी गयी। ब्राह्मणो! मैंने सोचा कि अग्निसे उत्पन्न यह दुष्ट पापिनी कृत्या कहीं आप-लोगोंकी हिंसा न कर डाले; इसलिये मैं यहाँ आ गया। आपलोग मुझे इन्द्र समझें। आपलोगोंने जो लोभका परित्याग किया है, इससे आपको वे अक्षयलोक प्राप्त हुए हैं, जो सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाले हैं। अतः ब्राह्मणो! अब आपलोग यहाँसे उठें और शीघ्र उन लोकोंमें पदार्पण करें || १३७-- १३९ || भीष्म उवाच ततो महर्षय: प्रीतास्तथेत्युक्त्वा पुरंदरम् सहैव त्रिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस्त्रिविष्टपम्,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इन्द्रकी बात सुनकर महर्षियोंको बड़ी प्रसन्नता हुई। उन्होंने देवराजसे “तथास्तु”/ कहकर उनकी आज्ञा स्वीकार कर ली। फिर वे सब-के-सब देवेन्द्रके साथ ही स्वर्गलोक चले गये
भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! इंद्राचे वचन ऐकून महर्षी अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांनी पुरंदराला “तथास्तु” असे म्हणून आज्ञा स्वीकारली; आणि त्रिदशांचा अधिपती देवेन्द्र याच्यासह ते सर्व त्रिविष्टप—स्वर्गलोक—यास गेले.
Verse 141
एवमेते महात्मानो भोगैर्बहुविधैरपि । क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभि:,इस प्रकार उन महात्माओंने अत्यन्त भूखे होनेपर और बड़े-बड़े लोगोंके अनेक प्रकारके भोगोंद्वारा लालच देनेपर भी उस समय लोभ नहीं किया। इसीसे उन्हें स्वर्गलोककी प्राप्ति हुई
अशा रीतीने ते महात्मे तीव्र भुकेने ग्रस्त असूनही, आणि थोर लोकांनी अनेक प्रकारच्या भोगांचे आमिष दाखविले तरीही, त्या वेळी लोभाला बळी पडले नाहीत.
Verse 142
नैव लोभ॑ तदा चक्रुस्तत: स्वर्गमवाप्रुवन्,इस प्रकार उन महात्माओंने अत्यन्त भूखे होनेपर और बड़े-बड़े लोगोंके अनेक प्रकारके भोगोंद्वारा लालच देनेपर भी उस समय लोभ नहीं किया। इसीसे उन्हें स्वर्गलोककी प्राप्ति हुई
भीष्म म्हणाले—त्या वेळीही त्यांनी लोभ केला नाही; म्हणूनच त्यांना स्वर्गप्राप्ती झाली. अत्यंत भुकेले असतानाही, थोर लोकांनी अनेक प्रकारच्या भोगांनी प्रलोभन दाखवले तरी त्या महात्म्यांनी इच्छा-वासनेला शरण गेले नाहीत—म्हणून त्यांनी स्वर्गपद मिळविले.
Verse 143
तस्मात् सर्वास्ववस्थासु नरो लोभ विवर्जयेत् । एष धर्म: परो राजंस्तस्माल्लोभं॑ विवर्जयेत्,राजन! इसलिये मनुष्यको चाहिये कि वह सभी दशाओंमें लोभका त्याग करे, क्योंकि यह सबसे बड़ा धर्म है। अत: लोभको अवश्य त्याग देना चाहिये
म्हणून मनुष्याने सर्व अवस्थांत लोभाचा त्याग करावा. हे राजन्, हाच परम धर्म आहे; म्हणून लोभ नक्कीच सोडावा.
Verse 144
इदं नर: सुचरितं समवायेषु कीर्तयन् । अर्थभागी च भवति न च दुर्गाण्यवाप्तुते,जो मनुष्य जनसमुदायमें इस पवित्र चरित्रका कीर्तन करता है, वह धन एवं मनोवांछित वस्तुका भागी होता है और कभी संकटमें नहीं पड़ता है
जो मनुष्य जनसमुदायात या पवित्र सुचरित्राचे कीर्तन करतो, तो धन व मनोवांछित लाभाचा भागी होतो आणि कधीही संकटात पडत नाही.
Verse 145
प्रीयन्ते पितरक्षास्य ऋषयो देवतास्तथा । यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानव:,उसके ऊपर देवता, ऋषि और पितर सभी प्रसन्न होते हैं। वह मनुष्य इहलोकमें यश, धर्म एवं धनका भागी होता है। और मृत्युके पश्चात् उसे स्वर्गलोक सुलभ होता है
त्याच्यावर पितर, ऋषी आणि देवता सर्व प्रसन्न होतात. तो मनुष्य या लोकात यश, धर्म व धनाचा भागी होतो; आणि मृत्यूनंतर त्याला स्वर्गलोक सहज प्राप्त होतो.
Verse 231
कश्यपोडत्रिर्वसिष्ठ क्ष भरद्वाजो5थ गौतम: । विश्वामित्रो जमदग्नि: साध्वी चैवाप्यरुन्धती
भीष्म म्हणाले—कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, भरद्वाज आणि गौतम; विश्वामित्र व जमदग्नी; तसेच साध्वी अरुंधतीही.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns adjudicating an apparent theft within a sacred context: whether the taking of Agastya’s puṣkara should be treated as criminal appropriation or as an act whose ethical status depends on intention and the pursuit of dharma-knowledge.
Ethical judgment should not rest solely on appearances; intent and context matter, and reconciliation through truthful explanation and restitution can prevent escalation—especially when authoritative speech (oaths/curses) carries real social-ritual consequences.
Yes. The closing verses present benefits for reciting/reflecting on the account—protection from misfortune and illness, auspicious progeny and social standing, and posthumous attainment of higher worlds—positioning the chapter as both instruction and merit-bearing text.