Shloka 83
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
अत्रि बोले--कल्याणी! काम आदि शत्रुओंसे त्राण करनेवालेको अरात्रि कहते हैं और अत् (मृत्यु) से बचानेवाला अत्रि कहलाता है। इस प्रकार मैं ही अरात्रि होनेके कारण अत्रि हूँ। जबतक जीवको एकमात्र परमात्माका ज्ञान नहीं होता
bhīṣma uvāca | atrir uvāca—kalyāṇi! kāmādīn śatrūn trātīti arātriḥ ucyate, at (mṛtyoḥ) trātīti atriḥ kathyate | evaṃ aham eva arātri-bhāvād atriḥ | yāvat jīvasya ekamātra-paramātma-jñānaṃ na bhavati tāvat avasthā rātriḥ ucyate | tasyā ajñānāvasthāyā abhāvād api aham arātriḥ atriś ca | sarva-prāṇibhir ajñātaṃ yat rātri-sadṛśaṃ paramātma-tattvaṃ tasmin aham sadā jāgarti; ataḥ tat mama arātri-sadṛśam | etayā niruktyāpi aham arātri-nāma atri (jñānī) nāma ca dhārayāmi | etat mama nāmārthaṃ vijānīhi || yātudhānī uvāca—yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahādyute, durdhāryam etan manasā | gaccha, avatara padminīm ||
अत्रि म्हणाले—“कल्याणी! काम इत्यादी शत्रूंमधून जो जीवाला तारतो तो ‘अरात्रि’ म्हणतात; आणि ‘अत्’—मृत्यू—यापासून जो वाचवतो तो ‘अत्रि’ कहलतो. म्हणून ‘अरात्रि’ असल्यामुळे मी ‘अत्रि’ही आहे. जोपर्यंत जीवाला एकमेव परमात्म्याचे ज्ञान होत नाही, तोपर्यंतची अवस्था ‘रात्रि’ म्हणतात. त्या अज्ञानावस्थेपासून मुक्त असल्यामुळेही मी ‘अरात्रि’ व ‘अत्रि’ म्हणवतो. आणि जे परमात्मतत्त्व सर्व प्राण्यांना अज्ञात असल्याने रात्रिसमान आहे, त्यात मी सदैव जागृत असतो; म्हणून ते माझ्यासाठी रात्रिसारखे नाही—या व्युत्पत्तीनुसारही मी ‘अरात्रि’ आणि ‘अत्रि’ (ज्ञानी) ही नावे धारण करतो. हाच माझ्या नावाचा अर्थ समज.” यातुधानी म्हणाली—“महातेजस्वी महर्षे! आपण आपल्या नावाचा अर्थ जसा सांगितला, तसा माझ्या मनाला धरणे कठीण आहे. आता जा—कमळांनी भरलेल्या सरोवरात उतरा.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ignorance is likened to ‘night’; until one attains knowledge of the one Supreme Self, one remains in that darkness. The knower who is awake in the Supreme Reality is ‘without night’ (arātri), and thus is portrayed as a true ‘Atri’—a protector from death and inner enemies like desire.
Atri explains, through etymological reasoning, how his name signifies freedom from the ‘night’ of ignorance and steadfast wakefulness in the Supreme Reality. Yātudhānī responds that this meaning is difficult to grasp and then instructs him to proceed and enter a lotus-pond.